«رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ٷش جىلى – ەدەبيەت ەلەمٸ

ەلٸمٸزدەگٸ كەز-كەلگەن سالانىڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ جەنە جاقىن ارالىقتاعى دامۋىنىڭ باعىت-باعدارى ەلباسىنىڭ جولداۋلارى, ستراتەگييالىق قۇجاتتار مەن مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردا بەلگٸلەنەدٸ.

ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸز دە نازاردان تىس قالماي, ونىڭ ٶتكەندٸ ٶلشەپ, بٷگٸنگٸنٸ باعالاۋ, جاس ۇرپاقتى تەربيەلەۋدەگٸ رٶلٸ ەردايىم نازارعا الىنىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, ەلباسى «رۋحاني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باعدار» ماقالاسىندا ۇلتتىق ەدەبيەتتٸڭ قوعامدىق دامۋدا قانشالىقتى ماڭىزدى ورىن الاتىنىنا ەرەكشە توقتالعان ەدٸ, دەپ حابارلايدى strategy2050.kz.

شىققانىنا ٷش جىل تولعان «رۋحاني جاڭعىرۋدا» تەۋەلسٸزدٸك ورناعالى وسى باعىتتا قىرۋار شارۋانىڭ اتقارىلعانىن ايتا كەلٸپ, جاستاردىڭ پاتريوتيزمٸ دەگەنٸمٸز ونىڭ تۋىپ-ٶسكەن جەرٸنە, وعان دەگەن شەكسٸز سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن باستالاتىنىن ايتادى. ۇلتتىڭ سالت-دەستٷرلەرٸ, تٸلٸ مەن مۋزىكاسى, ەدەبيەتٸ, سالت-جورالعىسى, قىسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق رۋح بٷگٸنگٸ ازاماتتاردىڭ, ەسٸرەسە جاستاردىڭ بويىندا ساقتالۋ كەرەكتٸگٸن ەرەكشە اتاپ كٶرسەتەدٸ. وسىلايشا, بٸز ۇلتتىق كودتى, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. ال, وسى ٸستٸ ورىنداۋدا ەلباسى شىعارماشىلىق زييالى قاۋىم, ونىڭ ٸشٸندە جازۋشىلار وداعى مەن عىلىم اكادەميياسى, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن قوعامدىق ۇيىمدارعا نازار اۋدارادى. ٶيتكەنٸ, قازاقستاننىڭ ەسكٸ عانا ەمەس, جاڭارعان زاماناۋي مەدەنيەتٸنٸڭ ٶكٸل­دەرٸ دٷنيەجٷزٸلٸك الاڭعا قالاي شىعاتىنى, وسى مەملەكەتتٸ تانىستىرۋى دا ماڭىزدى بولىپ وتىر. 

وسى باعدارلامالىق ماقالادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعاننان كەيٸن, ٶتكەن تاريحى مەن مەدەنيەتٸن زەردەلەۋدە اتقارعان شارۋاسىنىڭ وڭى مەن سولىنا تيٸستٸ باعا بەرٸلگەندەي بولدى. ەلٸمٸزدٸڭ مەدەني مۇراسىن, مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ گۋمانيتارلىق بٸلٸم قورىن, تاريحي-مەدەني جەنە سەۋلەت ەسكەرتكٸشتەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋدٸ, ۇلتتىق ەدەبيەت پەن جازۋداعى كٶپعاسىرلىق تەجٸريبەنٸ بٸرٸكتٸرٸپ, ونى زەرتتەۋدەگٸ بٸرىڭعاي جٷيە قالىپتاستىرۋ مٸندەتٸ دە قويىلدى. ال ەدەبيەتتٸڭ جاڭا تاريحىن قۇراستىرۋ مٸندەتٸ تەك تاريحي فاكتورلاردى ەسكەرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قوسا ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸڭ دامۋ زاڭدىلىقتارى جەنە ٸشكٸ ۇلتتىق كٶركەم وي مەن مەدەنيەتتٸڭ دامۋ بەتالىسىنان تۋىندايدى.

ەدەبيەتتٸڭ ەلەمدٸ تانۋداعى, حالىقتىڭ رۋحاني سانا-سەزٸمٸن قالىپتاستىرۋداعى ورنى ٷلكەن. 2015 جىلعى سەۋٸردەگٸ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسىندا ن.نازارباەۆ قازاقستاندىق ينتەلليگەنتسييانىڭ الدىنا جالپىحالىقتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن, ٶسكەلەڭ ۇرپاقتى وتانى مەن ٶلكەسٸن سٷيۋگە تەربيەلەيتٸن تۋىندىلاردى شىعارۋعا شاقىردى. 

ونىڭ ايتۋى بويىنشا كەلبەتٸ ٶزگەرگەن زاماناۋي مەملەكەتكە جاڭا شىعارمالار, جاڭا يدەالدار مەن قۇندىلىقتار ناسيحاتتالۋى تيٸس. حالىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, ٶنەر مەن مەدەنيەتتٸڭ ٶكٸلدەرٸنەن اسقاق رۋح, ابىروي مەن نامىس, وتانسٷيگٸشتٸك پەن ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸن كٶرسەتەتٸن تۋىندىلار كٷتەتٸنٸن دە باسىپ ايتقان ەدٸ.

ەرينە, ەگەمەندٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى ەلدٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە ٶندٸرٸستٸك جاعدايى عانا ەمەس, ەدەبيەتٸ دە توقىراۋعا ۇشىرادى. قوعامدىق ويدى قوزعايتىن شىعارماشىلىقتى قولداۋعا ٷكٸمەتتٸڭ شاماسى جەتە بەرمەيتٸن ەدٸ. دەگەنمەن, اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعى توقتاعان جوق, تەۋەلسٸزدٸك تاڭىنا قول جەتكٸزگەن حالىقتىڭ قايعىسى مەن قۋانىشى العاشقى ۋاقىتتاعى شىعارمالاردا ايقىن كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىردى. وتانشىلدىق قۇندىلىقتار ناسيحاتتالىپ, بٸرتۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ ٷشٸن كەز-كەلگەن مەملەكەتتە ەڭ الدىمەن دامىعان ەكونوميكا, بٸلٸم مەن عىلىم, دەستٷرلەردٸڭ ساقتالۋى مەن ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ دامۋىنا جاعداي جاسالۋى كەرەك. وسى ورايدا, حالىقتىڭ رۋحاني ٶمٸرٸندەگٸ ٶزەكتٸ سۇراقتاردى كٶتەرەتٸن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى ٶزەكتٸ بولا تٷسەدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶز ەگەمەندٸگٸن جارييالاپ, وتىز جىلدىق كەزەڭدە ەتەك-جەڭٸن جيناپ, ەسٸرەسە «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا ۇلتتىق رۋحانييات پەن ٶنەر, ەدەبيەت پەن مەدەنيەت سالاسىن دامىتۋدا ايتارلىقتاي ماڭىزدى قادامدار جاسادى:

- وسى باعىتقا جاۋاپتى ۆەدومستۆولار مەن ورگاندار, جازۋشىلار وداعى ايماقتاعى بٶلٸمدەرٸنٸڭ جۇمىسى جانداندى;

- «نۇرلى كٶش» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قىتاي, موڭعولييا, رەسەي, ٶزبەكستان, قىرعىزستان جەنە ەۋروپا مەملەكەتتەرٸنەن شىعارماشىل قاۋىم ەلٸنە ورالىپ, وتاندىق پوەزييانىڭ ٶركەندەۋٸنە جاڭا سيپات بەردٸ;

- قازاق اقىندارى مەن جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى ەلەمنٸڭ تٸلدەرٸنە اۋدارىلىپ, اقش, انگلييا, رەسەي, يسپانييادا تانىستىرىلىمى ٶتتٸ. جاس اقىنداردىڭ جيناقتارى رەسپۋبليكالىق جەنە ايماقتىق دەڭگەيدە شىعارىلدى;

- جاس اقىندار مەن جازۋشىلارعا ارنالعان مٷشەيرالار مەن ولاردىڭ جٷلدە قورلارى كەڭەيتٸلدٸ; جاس تالانتتارعا بەرٸلەتٸن مەملەكەتتٸك سىيلىقتار مەن ستيپەندييالار ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ستيمۋل بولدى;

- مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن اقىندار مەن پروزاشىلاردىڭ جيناقتارى شىعارىلىپ, ەلٸمٸزدٸڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸندەگٸ كٸتاپحانالارعا تاراتىلۋدا.

2019 جىلى 4 قىركٷيەكتە ەلٸمٸزدە تۇڭعىش رەت ازييا قالامگەرلەرٸنٸڭ فورۋمى بولىپ ٶتتٸ. بۇل ەلٸمٸزدەگٸ ەدەبيەت پەن ەدەبيەتتانۋدىڭ ەلەمدٸك ٷردٸسپەن بٸتە قايناسىپ جاتقاندىعىن كٶرسەتەدٸ. وسى فورۋمداعى سٶزٸندە ق.توقاەۆ تۇتاس تٷركٸنٸڭ ورتاق مۇرالارى «كٷلتەگٸن», «تونىكٶك», «بٸلگە قاعان» جىرلارى مەن «قورقىت اتا كٸتابى» – ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ تٷپ-تامىرى ەكەندٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. ەل-فارابي, قوجا احمەت ياسساۋي ەڭبەكتەرٸ, التىن وردانىڭ جىراۋلىق پوەزيياسى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدٸ. ال تٶل ەدەبيەتتٸڭ بيٸككە شىعۋى ابايدىڭ دانالىق بولمىسىمەن بايلانىستى ەكەنٸن مەملەكەت باسشىسى ايتتى. ارى قاراي ول ٶز سٶزٸندە تٶل ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ كٶكجيەگٸ كەڭەيٸپ, ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ دامۋ كٶشٸنە قوسىلعانىنا جەنە ونىڭ جەتٸستٸكتەرٸنە توقتالدى. مەسەلەن, وسى جىلدارى قازاقستاندىق 30 جازۋشى مەن 31 اقىننىڭ شىعارمالارى بۇۇ 6 تٸلٸنە اۋدارىلىپ, جارىققا شىعارىلادى. 

ال بۇل تۋىندىلار 5 قۇرلىقتاعى 90-نان استام ەلگە, ياعني 2,5 ميلليارد وقىرمانعا تارايدى. تٷركٸلٸك تەگٸن ساقتاعان حالىق ٶز قاسيەت-قۇندىلىقتارىنا قايتا بەت بۇرىپ, ونى ەلەمدٸك ەدەبيەتپەن تىعىز بايلانىستىرۋدا.

عاسىرلار بويى ۇرپاقتاردىڭ ۇلتتىق-وتانشىلدىق, ازاماتتىق-ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدارىن نىعايتىپ كەلگەن قازاق پوەزيياسىنىڭ تاعدىرى دا اقىنداردىڭ ادۋىندى جىرلارى ارقىلى جالعاسا بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. بۇل – قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحانيياتىن جاھاندانۋدىڭ تاسقىنىندا شايىلىپ كەتپەي, بەز-باياعى قالپىندا بولماسا دا, سونىڭ كەسكٸن-كەلبەتٸن ساقتاۋ مٸندەتٸنەن دە تۋىندايدى. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ جاڭا ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ ارناسى قازاق پوەزيياسى جاڭا تاريحتىڭ كٶركەمدٸك-ەستەتيكالىق بولمىسىن كٶتەرٸڭكٸ رۋحپەن, رەاليستٸك سيپاتىمەن جىرلاپ كەلەدٸ. ٷش جىلدىق كەزەڭدە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىمەن بٸرگە ۇلتتىق ەدەبيەت تە دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلگەنٸن بايقايمىز.