Qazirgi kúni otandyq bilim berý salasynyń aldynda, ásirese ony jetildirip damytýda óte aýqymdy da qomaqty máselelerdiń turǵany málim. Búginde qazaqstandyq gýmanitarlyq ǵylym salasynda, onyń ishinde qazaq rýhaniiaty damýy máselesinde tanymdyq turǵyda túiini sheshilmei kele jatqan máselelerimiz kóp. Osy rette, Elbasynyń: «Adam keshegisimen, qazirgisimen jáne keleshegimen ómir súredi», - degen oryndy toqtamyn aitsaq ta jetkilikti.
Tarihtaǵy talai imperiia ulttyq rýhy kóterilgende irgeli memleketke ainalǵan, sonan airylǵanda ishinen ydyrap, bereketsizdikke urynyp, pendeshilikke salynyp álsiregen, sonda syrtynan kelgen uiymshyl jaý kúiretkenin búgingi álemdik tájiribe dáleldeýde. Elbasymyz N.Á. Nazarbaev kóregendik tanytyp, shashylǵan mádeni muralarymyzdy jinaýǵa qamqorlyq jasap, Máńgilik el bolý úshin Rýhani jańǵyrýdy jolǵa qoiǵanda rýh, rýhaniiattylyq máselesin tiianaqty túsiný, solarǵa sáikes mándi is bastaýǵa muryndyq boldy.
Elbasynyń qazaq elin Máńgilik el qataryna qosý úshin de buryn bastaǵan «Mádeni mura», qazir jalǵastyryp jatqan «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalary qazaq ultynyń rýhyn kóterýge arnalǵan. Bul keler urpaǵymyzdyń álemniń ozyq elderi ókilderimen ózderin teń sezinýdiń irgetasyn turǵyzý bolyp tabylady.
Elbasynyń rýhaniiattyń ósýine, ulttyń rýhani kemeldenýine baǵyttalǵan keshendi rýhani jádigerlik maqalalarynyń alǵashqy legi 2016 jyly Egemen Qazaqstan gazetiniń alty nómirinde (21.09; 02.11; 05.11; 08.11; 11.11; 15.11.) «Uly dala ulaǵattary» degen atpen jariialandy. Sodan soń 2017 jyly sáýir aiynyń on ekinshi juldyzynda sol ideialar «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyna ulasty. Táýelsiz memleketimizdiń tuńǵysh Prezidenti N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy qazaqtyń búkil materialdyq-rýhani tarihi-taǵlymdyq bolmysyn álemge pash etip, tanystyrý-tabystyrý dáýiriniń kelgenin bildirmek. Osy jolǵy maqalasynda qarastyrylǵan joba-paradigmalardy Elbasy: «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy retinde qarastyramyn», -dedi. Shyndyǵynda da bul maqala joǵaryda aitylǵan ideia-jobalardyń logikalyq jalǵasy bolatyny anyq.
Maqaladaǵy paradigmalyq jobalar Uly dalanyń áleýemttik keńistigi men ýaqyty aiasyndaǵy ortodoksaldy tarihi sanada jazylyp qalǵan taerialdyq ári rýhani jádigerlerdi ult jadyna qaitarý, álemdik rýhani sahnaǵa syǵarý mindetin júkteidi Elbasy. Tól tarihty bilýdi otandastarymyzǵa tabys ete otyryp, «Ótkenin maqtan tutyp, búginin naqty baǵalai bilý jáne bolashaqqa oń kózqaras tanytý – elimizdiń tabysty bolýynyń kepili...», -deidi Prezident.
Prezident jańa belesterge bastaǵanda halyq bolyp sony birlesip atqarmasaq ol maqsat murat kúiinde qala bermek. Eger eldiń ekonomikasyn kóterý ulttyń jigerli adal azamattarynyń eńbegimen júzege assa, onda ulttyń rýhyn kóterýdiń irgetastaryn qalaý qoǵamdyq, áleýmettik jáne gýmanitarlyq ǵylym salalary ǵalymdarynyń izdenisterimen júzege aspaq.
Rýhani jańǵyrý baǵdarnamasynyń eń bir mańyzdy bastaýy «ulttyq kod» uǵymynyń mán-maǵynasyn ashyp, solardy qazirgi, ásirese keleshek urpaqtardyń sanasyn qalyptastyrýdyń basty qýat-kózine ainaldyra alýmen qamtamasyz etiledi. Biz bul jumysymyz baǵdarnamanyń «rýhaniiattylyq» degen eń mańyzdy uǵymynyń kodtyq júiesiniń shyǵý tegin, qisyndyq qurylymyn jáne mazmundyq taralýyn ashýǵa arnalǵan.
Máseleniń maǵynasy mańyzdy, mazmuny keń, tarihy tereń, máni zor. Sondyqtan Rýh – adam sanasynan, oiynan joǵary, adamdardyń yntymaqtastyǵyn, ulttyń tutastyǵyn saqtaýdyń dúniebaǵamdyq qýat kózi. Rýhanilyq – ulttyq folklordyń (ańyz, maqal-mátel, t.s.s.), ádebiettiń, ónerdiń, ózge ulttardan aiyrmashylyǵyn aiqyn kórsete alatyn, tarihi qalyptasqan, ishtei uiysqan qundylyǵy. Rýhaniiat – rýh pen rýhanilyqtyń qoǵam ómirinde tanylǵan, bekigen, izgilikti áleýeti, tipti memlekettiń muraty esebinde qol jetkizý maqsatyna da ainala alatyn, ulttyq mádeniet mánin turaqtandyratyn júie. Rýhtylyq – alǵashqylardyń negizinde naqty jeke tulǵanyń, toptyń, halyqtyń oi órisi, minez-qulyqtary, is-áreketteri arqyly ashylatyn ulttyń ózindik bolmysyn kórsetetetin mental-sapalyq sipattary.
Esimizde, 2018 jyldyń 12 sáýirindegi Nur-Sultan (Astana) qalasyndaǵy arnaýly ziialylar basqosýynda «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda iske asyrylyp jatqan aýdarma isiniń alǵashqy nátijelerimen tanystyrǵan Elimizdiń tuńǵysh Prezidenti: «Jastarymyz joǵary ǵylymi standarttarǵa sáikes bilim alýy tiis», - dep málimdegen bolatyn. Sol Elbasynyń álemdik bilim berý salasyndaǵy tańdaýly týyndylardy aýdarý arqyly búgingi jastarǵa zamanaýi tehnologiia talaptaryna sai bilim alýǵa múmkindik týǵyzý turǵydaǵy syndarly saiasaty qarqyndy deńgeide júzege asyrylýda. Biylǵy oqý jylynda taǵy da 30 oqýlyq bilim berý ainalymyna engizildi. Oqýlyqtardyń tili uǵynyqty, taldamgerlik tustary oi ushqyrlyǵyn jetildirýge septigin tigizip jatqanyna kýámiz jáne ony óz tájiribemizden baiqaimyz. Bul búgingi bilim alýshy jas mamandarǵa kásibi shyńdalý úderisinde mańyzdy maǵlumat bolatyny anyq. Demek, oqýlyqtarda mysaldar arqyly taldaý jasai otyryp, oqyrman nazaryn onyń kúrdeli álemine enýge jol ashady. Osy arqyly jas mamannyń intýitsiiasyn jetildirýge baǵyt siltei otyryp, onyń kásibi fýnktsionaldyq saýatyn ashýǵa tyrysady.
Osy rette, Ulttyq aýdarma biýrosynyń 2019-2020 oqý jyldary qarsańynda joǵary bilim berýdiń oqý baǵdarlamalaryndaǵy jańartylǵan tehnologiiaǵa sáikes uzaq merzimge arnalǵan is-sharalaryna kýámiz bolǵanymyzdy aitpaqpyz. Máselen, ústimizdegi jyldyń shilde aiynyń 7-13 aralyǵynda kóptegen pánder boiynsha onlain-dárister oqylyp, qashyqtyqtan baqylaý tapsyrmalary ázirlenip, testik baqylaý suraqtarynyń bazasyn jasaýǵa qatystyq.
Sonymen birge, «100 oqýlyq» baǵdarlamasy aiasynda aýdarylǵan oqýlyqtardyń onlain-dáristeri boiynsha test-suraqtardyń júiesin qalyptastyrýǵa ysqan mamandardyń qatarynda boldyq.
Qoryta aitqanda osynyń bári ulttyq bilikti mamandy qalyptastyrýdaǵy, bilim berý salasyn sifyrlandyrý, ony bilim alýshyǵa ikemdi de tiimdi etý amaldary deýge bolady. Saiyp kelgende, rýhy myqty intellektýaldy ultty qalyptastyrý jolyndaǵy izgilikti shara dep bilemiz.
Abylai han atyndaǵy Halyqaralyq
Qatynastar jáne álem tilderi ýniversiteti
professory, filosofiia ǵylymdarynyń
doktory D.S.Raev
.jpeg)