Foto: JI kómegimen jasalǵan
Hirýrgiiada jasandy intellekt pen robottandyrylǵan júieler operatsiia jasaý tásilin ózgertip jatyr. Qazaqstanda da bul tehnologiialar birtindep engizilý ústinde. Alaida olardyń tiimdiligimen qatar, qaýipsizdigi áli de qyzý talqylanyp júr. Bir jaǵynan, robottar operatsiia kezinde adam faktorynan týyndaityn qatelikterdi azaityp, dáldikti arttyrsa, ekinshi jaǵynan tehnikalyq aqaýlar nemese júielik qateler týyndaý qaýpi bar. Sondyqtan mamandar bul tehnologiialardy adam baqylaýynsyz tolyqtai derbes júie retinde emes, hirýrgtiń jumysyn qoldaityn qural retinde qarastyrý qajet ekenin eskertedi.
Da Vinchi-diń izbasarlary
Jasandy intellekt tehnologiialary qarqyndy damyp, meditsinada diagnostika jasaýǵa, anatomiialyq erekshelikterdi dál anyqtaýǵa jáne operatsiia kezinde kómekshi qural retinde keńinen qoldanylyp keledi.
Robot arqyly jasalatyn hirýrgiialyq otalardyń negizgi bóligi 80-90 paiyz ýrologiia, 30-60 paiyz ginekologiia, 15-20 paiyz jalpy hirýrgiia jáne kardiohirýrgiia, neirohirýrgiia, oftalmologiia baǵyttarynda.
Alǵashqy hirýrgiialyq robottardyń biri - Kanadada jasalǵan Arthrobot. Keiin PUMA-560, PROBOT, ROBODOC robottary qoldanyla bastady. Al búginde bul salada tanymal Da Vinci qurylǵylary qoldanylyp jatyr.
Álemdik tájiribege súiener bolsaq, tanymal Da Vinchi robottyń kómegimen jasalǵan operatsiia sany 20 mln-nan asty.
Elimizdiń birqatar klinikalarynda da Da Vinchi siiaqty robottalǵan navigatsiialyq júieler bar. Atap ótsek, ROSA, MAKO, Cuvis, MISSO robottary keńinen qoldanylady.
Odan bólek, neirohirýrgiia men omyrtqa hirýrgiiasynda StealthStation navigatsiialyq júiesi men O-arm intraoperatsiialyq tomografy birge qoldanylady. Bul tehnologiialar operatsiia kezinde naqty navigatsiia jasai alady. Olar aldyn ala berilgen algoritmderge súienetin assistenttik tehnologiialar qyzmetin atqarady.
Sonymen qatar, Astana qalasy №2 qalalyq kópbeiindi aýrýhanasynda insýltti avtomattandyrylǵan diagnostikalaý úshin JI qoldanylatyn Al Cerebra júiesi paidalanylady. Ol meditsinalyq keskinderdi taldaý negizinde mi qan ainalymyndaǵy buzylystardy anyqtaýǵa arnalǵan jáne dárigerge diagnoz qoiýda kómek kórsetetin jasandy intellekt elementteri bar baǵdarlamalyq júie.
Material barysynda jasandy intellektke negizdelgen birqatar tehnologiialyq júieler qarastyrylyp, sala mamandarymen suhbat júrgizildi. Sonymen qatar, meditsinadaǵy innovatsiialyq sheshimder usynyp júrgen otandyq startaptardyń jumysyna da nazar aýdaryldy.
ROSA - otany jeńildetip, dáldikti arttyrady
Qazaqstanda hirýrgiialyq operatsiialardy tolyqtai robot arqyly júrgizý ázirge engizilmegen. Alaida dárigerlerge kómektesetin joǵary tehnologiialyq júieler belsendi qoldanylyp keledi. Solardyń biri - ROSA atty robot biyldan bastap qoldanysta.
Foto: Ersin Úsin jáne robot Rosa
ROSA - amerikalyq Zimmer Biomet kompaniiasynyń roboty. Ol Astana qalasyndaǵy «Green Clinic» kópsalaly klinikada paidalanylady.
Jyl basynan beri ROSA-men 30-dan astam naýqasqa ota jasaldy. Hirýrgtardyń aitýynsha, robot otany jeńildetip, dáldikti arttyrady. Travmatolog-ortoped, ári hirýrg Ersin Úsinniń aitýynsha, robotpen jasalǵan otadan keiin naýqastar tez ońalady.
«Robotpen jasalǵan otadan keiin ońalý protsesi jeńildeidi. Sebebi implant pen protez durys qoiylǵandyqtan, bailamdar men bulshyqetter birkelki bolyp, tepe-teńdik jaqsy saqtalady. Sonyń arqasynda naýqastar tezirek aiaqqa turyp, júrip ketedi», - deidi ol.
Mamannyń sózinshe, operatsiiaǵa daiyndyq arnaiy tehnologiiamen júrgiziledi. Naýqastyń aiaǵyna GPS-datchikter qoiylyp, kompiýterlik tomografiia nátijeleri ekranǵa shyǵarylady.
«Qarapaiym otada biz aldymen kesemiz, sosyn dáldigin tekseremiz. Al robotpen aldymen bárin ólshep, bolashaq nátijeni ekrannan kóremiz», - dedi Ersin Úsin.
Hirýrg robotpen jumysty bastamas buryn atalǵan sala boiynsha biliktiligin arttyrǵanyn da atap ótti.
«Biz bul robotpen jumys isteýge eki jyl daiyndaldyq. Shetelde oqydyq, biomaterialdarda, mýliajdarda, máiitterde jattyqtyq, úlken klinikalarda tájiribeden óttik. Tek arnaiy sertifikat alǵannan keiin ǵana praktikany elimizde qoldana bastadyq», - deidi ol.
Robot hirýrgtiń ornyn basa ma?
Foto: Ersin Úsin
Hirýrg robot múmkindikteriniń áli de shekteýli ekenin, tolyqtai mamandy almastyra almaitynyn aitty.
«Biz qazirdiń ózinde kúndelikti jumysta JI elementterin qoldanyp júrmiz, mysaly, «Damumed» júiesi diagnozdy qoiýda qatelerdi tabýǵa kómektesedi. Al hirýrgiiaǵa kelsek, robottar ázirge tek kómekshi, ózdiginen sheshim qabyldamaidy. Biraq 5–10 jyldan keiin olardyń róli odan da joǵary bolar», - dedi maman.
Ersin Úsinniń aitýynsha, robot árdaiym dárigerdiń baqylaýynda qoldanylady.
«Robotty qoldanǵanda qatelesý qaýpi qolmen jasaǵanǵa qaraǵanda áldeqaida tómen», - deidi hirýrg.
MAKO jáne MISSO
MAKO robotic system negizgi qyzmeti - kompiýterlik tomografiia derekteri negizinde býynnyń 3D modelin jasap, implantty joǵary dáldikpen ornatý. Ol otany durys josparlaý, naýqastyń anatomiialyq erekshelikterin taldaý jáne ota protsesin jeńildetýge arnalǵan. Qazirgi ýaqytta robotty Almaty qalasynyń №4 Qalalyq klinikalyq aýrýhanasynda paidalanady.
Robot kómegimen jasalǵan operatsiialar kóbine 50-70 jas aralyǵyndaǵy naýqastarǵa júrgizilgen. Tehnologiia býyndardy tolyq aýystyrýdyń ornyna, onyń tek zaqymdalǵan bóligin ishinara aýystyrýyna múmkindik beredi. Nátijesinde, naýqastyń ońalý kezeni áldeqaida jyldam ári ońai ótedi.
Foto: www.researchgate.net
Joǵary sanatty travmatolog-ortoped dárigeri Dan Jádigerovtiń aitýynsha, MAKO robottyq júiesiniń jańartylǵan nusqasy burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaida jetildirilgen. Eger bastapqyda robot tek bir baǵyttaǵy operatsiialardy oryndai alsa, qazir iyq, shyntaq, tize men jambas sekildi birneshe býynǵa ota jasaýǵa múmkindik beredi.
Mamannyń sózinshe, júieniń basty artyqshylyqtarynyń biri – operatsiiany aldyn ala josparlaý múmkindigi. Bul hirýrgke naýqastyń anatomiialyq erekshelikterin eskerip, ota kezindegi qatelik qaýpin azaitýǵa kómektesedi.
MAKO-dan bólek, MISSO atty qural da qazir Qazaqstanda operatsiialarda dárigerlerge kómektesip jatyr. QR Densaýlyq saqtaý ministrliginiń málimetinshe, qurylǵy Astanadaǵy akademik N. D. Batpenov atyndaǵy Ulttyq ǵylymi travmatologiia jáne ortopediia ortalyǵynda qoldanylyp jatyr.
MISSO - operatsiialardy josparlaý jáne júrgizý kezinde jasandy intellekt algoritmderin paidalanatyn «aqyldy hirýrgiialyq assistent». Ol býyndardy endoprotezdeý operatsiialaryna qatysady.
Qate ketse, kim jaýap beredi?
Qazaqstanda meditsinada jasandy intellekt pen robottardy qoldaný keńeiip kele jatqanymen, klinikalyq sheshimder úshin tolyq jaýapkershilik áli de dárigerlerge júkteledi. Bul týraly Densaýlyq saqtaý ministrligi málimdedi.
Ministrliktiń sózinshe, qoldanystaǵy zańnamaǵa sáikes, diagnoz qoiý men emdeý taktikasyn anyqtaityn negizgi tulǵa - dáriger. Al bul júieler tek kómekshi qural.
Sonymen qatar, meditsinada qoldanylatyn tehnologiialar mindetti túrde tirkeýden ótedi.
«Tirkegen kezde olardyń klinikalyq tiimdiligi, qaýipsizdigi, ekonomikalyq negizdiligi jáne yqtimal táýekelderi jan-jaqty baǵalanady», – dedi Densaýlyq saqtaý ministrligi.
Naýqastar ne deidi?
Foto: Aigúl Qýanjanqyzy jáne Sofiia Asqarqyzy
Mamandar robot arqyly ota jasaýǵa qorqatyndar bar ekenin aitty. Alaida JI kómegimen ota jasatqan naýqastardyń sózinshe, aýyrsyný sezilmeidi jáne reabilitatsiia jyldam ótedi.
Aigúl Qýanjanqyzynyń oń aiaǵy 20 jyldai ýaqyt boiy aýyryp kelgen. Aiaqtaǵy aýyrsynýdan arylý úshin ártúrli em joldaryn kórgenimen eshqandai nátije bolmaǵan. Al sońǵy tórt jylda aiaǵy múldem aqsap qalǵan eken.
«Osy jyldyń basynda men ROSA arqyly oń aiaǵyma ota jasadym. Otadan soń eki aiǵa deiin baldaqpen júrdim. Biraq qazirgi ýaqytta baldaǵymdy tastadym», – deidi ol.
Sondai-aq, taǵy da bir naýqas eki birdei aiaǵyna ota jasatqanyn aitty.
«Meniń aiaǵym 15 jyldai aýyrdy. Ártúrli dárigerlerge bardym, ártúrli em aldym. Ol kezde meniń tizem búgilmei, aiaǵym eki jaqa qisaiyp, qimyldamai qalǵan soń eki ret ota jasatyp kórdim. Biraq aiaǵymda eshqandai ózgeris bolmady. Keiin osy klinikada robot arqyly birden eki aiaǵyma ota jasattym», – dedi Sofiia Asqarqyzy.
Naýqastyń aitýynsha, ROSA arqyly jasalǵan ota oń nátije kórsetti. Al qaita ońaltý kezeńi ádettegiden tezirek ótti.
«Otadan soń meniń tizemniń búgilýi, ashylýy, aiaǵymnyń júrýi durystalyp, buryńǵy aýyrsynýlardyń barlyǵy basyldy. Basynda tek 1-2 kún ǵana aýyrsyný boldy. Qazir ekinshi reabelitatsiiadamyn. Baspaldaqqa emin-erkin kóterilemin, júrip-tura alamyn. Jalpy ota sátti ótti», - dedi ol.
JI qateli isikti diagnostikalaidy
Robottandyrylǵan júieler hirýrgiiada burynnan qoldanylyp kelgenimen, qazir bul salanyń damýyna JI tehnologiialary ózgerister engizip jatyr.
Neirojeliler meditsinalyq keskinderdi (rentgen, KT, MRT) taldap, aýrýlardy erte kezeńde anyqtai alady. JI úlken kólemdegi mediitsinalyq derekterdi óńdep, diagnostikalyq usynystar jasaýǵa da kómektesedi.
Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń málimetinshe, «WDSOFT» kompaniiasymen birlesip 19 meditsinalyq uiymǵa PACS diagnostika júiesi engizilgen. Júie «DamuMed» jáne «Nadejda» meditsinalyq aqparattyq platformalarymen birigip jumys isteidi.
PACS júiesine engizilgen jasandy intellekt aýrýlardy anyqtaýǵa kómektesedi. Atap aitqanda, ol sút bezi obyry men keýde qýysy aǵzalarynyń patologiialaryn (obyr, pnevmoniia jáne basqa da aýrýlar) taldaýǵa baǵyttalǵan.
Sondai-aq, qazir radiologiialyq zertteýlerdi ortalyqtandyrý jobasy júzege asyrylyp jatyr. Joba maqsaty – radiologiialyq derekterdi saqtaý, taldaý jáne interpretatsiialaýdyń biryńǵai ulttyq júiesin qurý.
«Jobanyń alǵashqy nátijeleri boiynsha, sút bezi obyryn erte anyqtaý kórsetkishi 22 paiyzdan 32 paiyzǵa deiin artqan, kesh anyqtaý jaǵdailary azaiǵan. 2025 jyldyń 1 tamyzynan bastap ortalyq serverde alǵashqy alty ai ishinde 153 myńnan astam rentgenologiialyq zertteý jinaqtalǵan», – deidi joba jetekshisi Rinat Sársenbaiuly.
Meditsinadaǵy innovatsiia
Sonymen qatar, hirýrgiia salasynda JI startaptar da qarqyndy damyp keledi. Olardyń basym bóligi JI múmkindikterin qoldana otyryp, naýqastyń aýrýyn tez arada anyqtaýǵa baǵyttalǵan.
Biyl elimizde Digital Qazaqstan tsifrlyq tehnoforýmy ótti. Astana Hub pen qazaqstandyq EmAI medtech-startapy tsifrlyq densaýlyq saqtaý men jasandy intellektini engizýdiń ulttyq infraqurylymyn qurýǵa baǵyttalǵan yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoidy.
Seriktestiktiń negizgi maqsaty elimizdegi meditsina salasyndaǵy tehnologiialar men JI quraldaryn paidalana otyryp testileýdi engizetin alǵashqy platforma – Health Tech Lab HAQ zerthanasyn iske qosý boldy.
Bul joba aiasynda meditsinadaǵy JI tehnologiialarǵa arnaiy sertifikattaý, platformalardy ártúrli klinikalarǵa engizý jáne arnaiy qoldaý múmkindikteri berilmek. Atalmysh bastama tsifrlyq quraldardyń kómegimen dárigerge kóriný ýaqytyn aitarlyqtai qysqartýǵa, diagnostika dáldigin arttyrýǵa, densaýlyq saqtaý júiesine túsetin júktemeni azaitýǵa jáne óńirlerdegi meditsinalyq kómektiń qoljetimdiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan aýqymdy joba.
Máselen, 2022 jyly otandyq Cerebra atty densaýlyq saqtaý startaby álemdik kóshbasshy – Medtronic kompaniiasynyń nusqasy boiynsha meditsinalyq JI salasyndaǵy álemdegi eń innovatsiialyq on jobanyń tizimine endi.
Aita ketý kerek, Medtronic kompaniianyń kapitalizatsiiasy shamamen 144 milliard AQSh dollaryna jetedi jáne onda álemniń 150 elinde 90 000-nan astam adam jumys isteidi.
Medtronic – naýqastardyń ártúrli aýrýlaryń emdeýge arnalǵan innovatsiialyq qurylǵylardy ázirleitin, meditsinalyq tehnologiialar, qyzmetter men sheshimder salasyndaǵy álemdik kóshbasshy kompaniialardyń biri.
Cerebra – ishemiialyq (qan ainalymynyń buzylýy) jáne gemorragiialyq (qan tamyrlarynyń tysqary shyǵýy) insýltti avtomatty túrde diagnostikalaýǵa baǵyttalǵan neiroradiologiia salasyndaǵy jasandy intellekt quraly.
2024 jyly ázirlengen taǵy bir úzdik innovatsiialardyń biri ImmuniGuide meditsinalyq startaby adamnyń immýndyq júiesiniń qazirgi jaǵdaiyn baǵalaityn JI qural. Otandyq ǵalymdar ázirlegen bul innovatsiialyq ónim onkologiialyq klinikalarǵa sátti engizdi.
JI qural adamnyń qany týraly taldaý nátijesin paidalana otyryp, jasyryn infektsiialardy anyqtaidy jáne aǵzanyń aýrýlarǵa, vaktsinatsiiaǵa, fizikalyq júktemeler men stresske reaktsiiasyn baqylaýǵa kómektesedi. Sonymen qatar, ol immýnitetti qoldaý jáne nyǵaitý boiynsha usynystar beredi.
NeuroGuard otandyq startap
2022 jyly Qazaqstandyq jas ǵalym Karina Sekenova neirovizýalizatsiia derekterin taldaýǵa baǵyttalǵan NeuroGuard jobasyn ázirlegen. Startap avtorynyń aitýynsha, júie KT jáne MRT keskinderin óńdep, klinikalyq mańyzdy aimaqtardy avtomatty túrde anyqtaýǵa kómektesedi.
Foto: startap avtorlary: Karina Sekenova men Arýjan Keshýbaeva
2025 jyly kúzde Karina Sekenova jáne áriptesi Arýjan Keshýbaeva ekeýi Asfendiiarov atyndaǵy Qazaq ulttyq meditsina ýniversitetiniń «Nevrologiia jáne qoldanbaly neiroǵylymdar» ortalyǵymen áriptestik ornatyp, jobaǵa klinikalyq baǵyt berdi. Ýaqyt óte kele joba klinikalyq tájiribege beiimdelip, naqty meditsinalyq mindetterdi sheshýge úirengen.
«Júie klinikalyq derekterdiń ártúrliligin eskerip jasalǵan. Siemens, GE, Philips siiaqty ártúrli jabdyqtardan kelgen keskinderdi óńdei alady. NeuroGuard ártúrli skanerleý protokoldaryna beiimdelgen», - dedi Karina Sekenova.
Budan keiin, Ulttyq neirohirýrgiia ortalyǵynyń qoldaýy nátijesinde júie tájiribelik meditsinada synala bastady. Osy kezeńnen bastap NeuroGuard-tyń negizgi fokýsy - mi tamyrlary patologiialaryn, ásirese anevrizmalar men stenozdardy anyqtaýǵa aýysty.
«Neirovizýalizatsiia joǵary biliktilikti talap etedi. Al tájiribeli mamandar sany shekteýli. Sondyqtan biz dárigerlerge kómektesetin, ásirese aýyr jaǵdailarda sheshim qabyldaýdy qoldaityn qural jasaýdy maqsat ettik», – deidi joba komandasy.
Júie ýaqytty únemdeidi
NeuroGuard júiesi operatsiiaǵa daiyndyq kezeńinde de tiimdi. Ol keskinderdi qurylymdap, hirýrgqa aldyn ala taldaý júrgizýge múmkindik beredi. Ásirese jas mamandar úshin paidaly bola alady.
Júieniń artyqshylyǵy – ýaqytty únemdeýi.
«Buryn keskinderdi tolyq taldaý uzaq ýaqyt alatyn bolsa, qazir júie ony birneshe minýtta oryndai alady. Bul dárigerge kelesi kezeńge tezirek ótýge múmkindik beredi», – deidi startap avtory.
Memlekettik qoldaý
Ártúrli JI startaptardyń damýyna bailanysty, elde tehnologiialyq jobalardy damytýǵa baǵyttalǵan birneshe institýt jumys isteidi. Solardyń biri - Astana Hub halyqaralyq tehnoparki. Munda startaptarǵa mentorlyq qoldaý, salyqtyq jeńildikter men testileýge arnalǵan infraqurylymdar usynylady.
Innovatsiialyq jobalarǵa kómektesetin taǵy bir mańyzdy uiym - QazInnovations. Bul jer startaptardy tehnologiialyq turǵyda damytýǵa jáne olardy kommertsiialandyrý qyzmetin usynady.
Sonymen qatar, Salidat Qaiyrbekova Ulttyq densaýlyq saqtaýdy damytý ortalyǵy meditsinalyq startaptarǵa saraptamalyq qoldaý kórsetedi. Ortalyq jańa tehnologiialardyń klinikalyq tiimdiligin, qaýipsizdigin jáne olardy densaýlyq saqtaý júiesine engizý múmkindikterin baǵalaýǵa qatysady.
Densaýlyq ministrligi aitýynsha, mundai qoldaý startaptardyń tek ideia deńgeiinde qalmai, naqty meditsina praktikasynda damýǵa múmkindik beredi.
Merei Ámirtai, Aqlima Djaqsybekova
