Rimma Tájibaeva – «Halyq markasy» birlestiginiń negizin qalap, otandyq óndiristi damytýǵa, tól ónimderimizdi tanytýǵa úles qosyp júrgen jandardyń biri. Qazaqstanda jasalǵan taýarlardyń artyqshylyǵy ne? Bul salada qandai qiyndyqtar bar? Kásipkerler qandai kómekke zárý? Osy tektes saýaldardyń jaýabyn bilý úshin Rimma hanymdy az-kem áńgimege tartqan edik.
– Rimma, «Halyq markasy» qazaqstandyq taýar óndirýshiler federatsiiasy qazir respýblika kóleminde tanylyp úlgerdi. Jalpy, «Halyq markasyn» qurýyńyzǵa ne sebep boldy?
– Osydan bir-eki jyl buryn «Qazaqstanda jasalǵan» atty aktsiia bastalǵanyn bilesizder. Meniń ideiamnyń júzege asýyna Elbasynyń osy otandyq óndiristi damytý týraly aitqan sózderi túrtki boldy. Elbasy Qazaqstanda jasalǵan taýarlar sapaly, tartymdy jáne baǵasy da kóńilge qonymdy bolý kerek degenin búkil halyq estidi. Prezidenttiń ózi otandyq taýarlardy óndirýge, ony jarnamalaýǵa qoldaý bildirse, meniń oiymdaǵy dúnieni jasaýyma odan artyq ne kerek degen sheshimge keldim. Eshqandai kedergi bolmaitynyn túsindim.
Oǵan deiin «Astana EKSPO-2017» Ulttyq kompaniiasynda arnaiy shaqyrtýmen qyzmet atqarǵanmyn. Halyqaralyq deńgeide ótetin kórmeni uiymdastyrý barysyn, onyń maqsaty, múddesi, paidasy qalai bolýy kerek degen máselelerdi zerttedim. Sóitip, otandyq ónimderdi qoldaý aktsiiasy bastalǵan kezde «Halyq markasyn» qolǵa aldym. Aldymen eń úzdik azyq-túlik brendteriniń arasynda onlain konkýrs ótkizdik. Alǵashynda qatysýshylar az bolatyn shyǵar degen kúdigim bolǵan. Joq, qatysýshylar biz kútkennen birneshe esege asyp tústi. Basqa-basqa, azyq-túlik shyǵaratyn kompaniialar az emes eken. Halyqtyń onlain daýys berýiniń nátijesinde 25 brend jeńimpaz dep tanyldy. Osy 25 brendtiń ishinen 17-si byltyrǵy Milanda ótken EKSPO-2015 kórmesine qatysty. Bul kórmeniń taqyryby «Adamzatty tamaqtandyrý» boldy, oǵan álemniń 144 elimen birge Qazaqstan da at salysty. «Halyq markasy» belgisi tuńǵysh ret Milandaǵy Qazaqstannyń pavilonynda halyq nazaryna usynyldy. 17 brendti halyqqa kórsetip, «Halyq markasynyń» jeńimpazdaryn sol jerde saltanatty túrde marapattadyq. Maqtanǵanym emes, biraq qazaqstandyq brendterdi shetelge aparyp kórsetý, marapattaý buryn-sońdy bolmaǵan dep oilaimyn.
– «Halyq markasy» biriktirgen brendterdiń sany júzden asady eken. Basym bóligi qandai taýar?
– Jalpy, áý basynda uiymdastyrǵanda taýarlardyń úlesiniń teń bolýyna kóńil bólgenbiz. Sheberler parki, kiim-keshek alańy, azyq-túlik jármeńkesi jáne úi jihazdary dep bólip, árqaisynyń úlesi birdei bolýyn qadaǵaladyq. Biyl qyrkúiek aiynda Sheberler parkine qatysýǵa niet bildirgenderdiń qatary kóp bolǵansyn, onyń úlesin kóbeitip, aktsiia ótkizdik. Qazan aiynda elýden astam brendterdiń qatysýymen kiim-keshek alańyn ashtyq. Qarasha aiynyń sońyna deiin úi jihazdary alańyn úlkeitemiz. Ońtústiktiń kilemderi, Almatyda jasalǵan tósek-oryn zattary, Soltústik Qazaqstannan shege qoldanylmai, tek qana aǵashtan jasalǵan jihazdarymyz qoiylady. Jalpy, elimizdiń 7-8 oblysynda jasalǵan jihazdar keledi. Jeltoqsan aiynda 120 brend azyq-túlik jármeńkesine qatysady. Jármeńke bir-eki kún emes, turaqty túrde bolyp turady. Bul jumystar 2017 jyldyń kúzinde EKSPO bitkenge deiin jalǵasady.
– Otandyq taýarlardy eksporttaý máselesi qarastyrylǵan ba?
– Árine, qarastyrylǵan. Onsyz bolmaidy. Aqpan aiynan bastap maýsymǵa deiin álemniń 12 elin aralap, qazaqstandyq taýarlardyń jármeńkesin ótkizbekpiz. Jasyratyny joq, osyǵan deiin Qazaqstannyń shetelderde ótkizip júrgen kórmelerine onsha kóńilim tolmaidy. Biz qalai ótkizip júrmiz? Qazaqstandyq delegatsiia bir qymbat qonaqúige aialdaidy. Sol qonaqúidiń tóbesinen shaǵyn oryndy jalǵa alyp, onshaqty brendimizdi qoiyp qoiady. Ol kórmege sol eldegi diplomattarymyz barady, bitti. Qazaqstannyń ónimin odan ári tanytýǵa múddeli adamdar ol jerde bolmaidy. Al biz basqasha formatty ustanbaqpyz. Kez kelgen markany tanytatyn – halyq. Sapasy, sáni, baǵasy halyqqa unaityn bolý kerek. Odan keiin ǵana jarnamasyn jasaýǵa bolady. Sol úshin Úndistan, Resei, Qytai syndy elderge baryp, saýda jasaityn jerlerinen oryn alyp, bazar formatynda ózimizdiń taýarymyzdy usynamyz.
– Shetelge qandai taýar aparasyzdar?
– Azyq-túlik, jeńil ónerkásip ónimderi, sheberlerdiń buiymdary. Osy úsh sektorda júzden astam brend shyǵarylady. Qazaqstannyń saýda oryndarynda, Kórme zaldarynda Úndistannan, Túrkiiadan, Qytaidan kelgen taýarlardyń jármeńkesi ótip jatatyny belgili. Ózimizdiń qazaqtar úndiniń shaiyn, bijýteriiasyn, túriktiń oramalyn alyp jatady. Bizge de nege solai jasamasqa dep otyrmyz.
– Usynys jetkilikti, al taýarlardyń sapasy qalai?
– Men osy jerdegi kez kelgen taýardyń sapaly ekenin kepildik bere alamyn. Sebebi, barlyǵy aldyn-ala tekseriledi.
– Qalai tekseresiz?
– Zaýyttyń basyna baryp, óndiris barysymen tanysamyz. Jihaz fabrikalarynyń arnaiy zaly bolady. Sol jerde biz tańdaǵan bir jihazǵa aýyr júk artyp, maiystyryp, qulatyp degendei túrli synaqtar jasaidy. Aǵashtan jasalǵan buiym bolsa, onyń aǵashy qai jaqtan ákelingen, shirik emes pe, qalai óńdelgen, qansha ýaqyt saqtalǵan, qandai jelim qoldanylǵany… bári tekseriledi. Azyq-túlik, kiim-keshekter de sol siiaqty. Qysqasy, kez kelgen taýar shikizatynan bastap daiyn bolǵanǵa deiingi aralyqta tolyq qadaǵalanady. Sizge myna bir oryndyqty kórseteiin. Bazarda tolyp turǵan oryndyqtar salmaǵy aýyr bir adam otyrsa, birden syqyrlap qalatyny belgili. Al bizdiń oryndyqtardyń ústine sekirse de, eshteńe bolmaidy. Ári ádemi ekenin de kórip otyrsyz. Kelesi joly siz oryndyq izdeseńiz bizge kelesiz dep oilaimyn.
– Otandyq ónimdi ózińiz tutynasyz ba?
– Árine. Aiaǵymdaǵy etigim Petropavlda tigilgen, taza bylǵary. 17 myń teńgege satyp aldym. Al qai memleket bizge taza júnnen, bylǵarydan jasalǵan taýaryn jiberýshi edi?! Jibergen kúnniń ózinde onyń baǵasy óte qymbat. Ózimizdiń ónim olardan artyq bolmasa kem emes. Etiktiń ishinen Temirtaýdyń shulyǵyn kiip aldym (kúledi). Sheteldiń sintetika gamajdaryn qabattap kigenshe, Temirtaýda shyǵatyn jyly kiimniń bir qabaty da tońdyrmaidy. Ústimdegi kóilegim Almatyda tigilgen, monshaqtarym, syrǵam… bári óz elimizde, óz shikizatymyzdan jasalǵan. Jaqynda úiimde kúreli jóndeý júrgizgende tusqaǵaz, boiaý, linoleým siiaqty kerek dúnieniń bárin óz elimizde jasalǵan taýarlardyń arasynan tańdap aldym. Sonda bir túsingenim, sheteldiń ónimine júgire bermei, ózimizdiń taýarlardy tutyný arqyly da adam ómir súre alady eken.
– Otandyq ónimdi shyǵarýshy kásipkerler qandai kómekke zárý?
– Birinshiden, kásipkerdiń memleketten qoldaý kútip, qol qýsyryp, qarap otyrýynyń ózi jaqsy ádet emes. «Memleket bárin jasap beredi» degen mentalitetten arylǵan jón. Ásirese, qandai da bir kásipti bastaityn kezde eshkimge senýge bolmaidy. Abai atamyz «Ózińe sen ózińdi alyp shyǵar, Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap» deidi ǵoi. Qarapaiym adam úshin ózine senimdilik qanshalyqty qajet bolsa, kásipker úshin ol eki ese kerek. Óz qolyńmen jasap, mańdai terińdi tógip, jumystyń qiyndyǵyn kórip, rahatyn seziný de bir ǵanibet qoi.
Degenmen, bul memleket kásipkerlerge qoldaý kórsetpeý kerek degendi bildirmeidi. Máselen, bizdiń elimizde jaqsy kiim shyǵaratyn fabrikalar bar. Olardyń ónimderi Qyrǵyzstannyń ónimderin on orap alady, Túrkiianyń taýarlarynan kem emes. Stanoktaryn Germaniiadan satyp alǵan. Taýarlarynyń sapasyn aitpaǵanda, ónim shyǵarý qýatynyń ózi búkil Qazaqstandy qamtýǵa jeter edi. Al osy fabrikalarǵa qajetti shikizattar shetelden ákelinedi. Sebebi, bizde maqta shyǵarsaq ta, mata jetispeidi. Úndistannan, Túrkiiadan tonna-tonna mata ákelinedi, ony kedennen ótkizgende salyq tóleýge májbúr. Kásipkerlerimiz salyqtan qashpaidy, árine. Biraq olarǵa kedende qandai da bir jeńildik jasalsa, ónimniń baǵasy da arzandar edi. Iaǵni, taýary jaqsy ótedi, kásipkerge túsken tabystan memleketke salyq tólenedi. Kórip otyrǵanyńyzdai, bir ǵana jeńildik túbinde memlekettiń ózi úshin paida bolyp qaitady. Qysqasy, Úkimettiń qolynda kásipkerlerdi qoldaýdyń neshe túrli tetikteri bar, tek sony júzege asyrsa bolǵany. Talap-tilekterimizdi tiisti organdarǵa jetkizip te júrmiz.
– Otandyq ónimderdiń jarnamasyna kóńilińiz tola ma?
– Kóńil tolatyn da, tolmaityn da jerleri bar. Árine, bul tarapta memleket tarapynan biraz qoldaý jasalyp jatyr. Elbasymyzdyń ózi oǵan tikelei at salysty. Biraq BAQ-tardyń jarnamalaý tásilderiniń unamaityn tustary bar. Máselen, tutynýshylardy qandai da bir taýardyń jasalý tehnologiiasy qyzyqtyrmaidy. Olar úshin eń bastysy – sońǵy ónim. Sońǵy ónimniń sapasy men tiimdiligi, sosyn tartymdylyǵy ról oinaidy. Jihaz qandai metaldan jasaldy, ony qalai balqytty, idi… ol jaǵynan tutynýshyǵa báribir. Adamdar dúkenge keledi, sórede kózine birinshi túsken, unaǵan dúnieni satyp alady. Bul, ásirese, azyq-túlikke qatysty. Jarnama kezinde qandai taýar qai saýda ornynda, qandai dúńgirshekte turǵanyn naqpa-naq aitylsa, kásipker úshin eń jaqsysy sol bolar edi. Qazirgidei aqparat kóp zamanda adamdardyń basyn qajetti-qajetsiz aqparatpen toltyra bermei, naqty keregin ǵana usyný kerek dep oilaimyn. Ókinishke qarai, BAQ-tar zaýyt, fabrikalar týraly, taýardyń jasalý tehnologiiasy týraly kóp aitady.
– Otandyq taýarlarǵa suranys qalai?
– Suranys óte joǵary. Úsh-aq aidyń ishinde saýda ainalymy 50 milliondy qurady. 6 shildeden bergi aralyqta pavilon jartylai ǵana toldy, tolyq bolǵan kezde saýda eki ese artýǵa tiis.
– Dál qazir bul jerde qansha taýar túri bar?
– Júz brendten on myńnan astam taýar túri bar. Eń ótimdi taýarlar jeńil ónerkásip ónimderi. Aiaq kiim, tósek oryn zattaryna suranys óte kóp. Un ónimderi, shai túrleri jaqsy ótedi. Jalpy, usynys bolsa, suranys bolatynyna kóz jetkizdik. Sol úshin brendterdiń sanyn 500-ge jetkizip, taýarlardy kóbeitsek dep otyrmyz.
– EKSPO-2017 kórmesine qalai at salysýdy josparlap otyrsyz?
– Halyqaralyq kórmeniń týristik kartasyna ensek, biz úshin úlken jetistik bolady. EKSPO-ǵa kelgen týrister bizdiń pavilonymyzǵa kelip, otandyq ónimderdi kórip, satyp alar edi.
Kórme aýmaǵynda ulttyq taǵam túrlerin kórsetetin pavilon ashsaq degen oiymyz bar. Ol jerde shubattyń, qymyzdyń ondaǵan túrin usynsaq deimiz. Mysaly, Frantsiiada, Italiia sharaptyń túrlerin kórsetip, ár sharaptyń qai jerdiń júziminen ázirlengeni, qandai tehnologiiamen ázirlengenin maqtanyshpen tanystyryp jatady. Túrkiiada týristerge pahlavanyń eki júz túrin usynady. Bizdiń qymyz ben shubatty nege solai kórsetpeske?!
Siyrdyń, jylqynyń, túieniń sútinen jasalǵan qurttyń elý túrin jasadyq. Formalary, túr-túsi ártúrli. Bári sátti bolsa, EKSPO kórmesine deiin 17 million qurt ázirlep, arnaiy býtikke qoiamyz.
– Az ýaqyt ishinde otandyq óndiristi damytýǵa, tanytýǵa bir kisidei at salysyp úlgerdińiz. Ózińiz týral aityp ótseńiz.
– Men Almaty qalasynda týyp, Ońtústik Qazaqstanda óstim. Ákem sport jáne týrizm salasynyń mamany. Anam Qyzdar pedagogikalyq institýtynyń mýzyka fakýltetin bitirgen. Mádina Eralievamen birge oqyǵan, bir bólmede turǵan, jaqyn dos bolǵan eken. Biraq, turmysqa shyqqannan keiin ákemmen birge Ońtústikke kóship, sonda turaqtap qalypty.
Aýylda óssek te, ata-anamnyń arqasynda mýzykalyq mektepte fortepiano synybynda 7 jyl oqydym, bimen kásibi dárejede ainalystym. Ákemniń janyna erip júrip basketbol, voleibol, jeńil atletika syndy úiirmelerge bardym. Qysqasy, es bilgeli mekteptiń akt zaly men sport zalynyń arasynda júgirip júretinmin. Tabiǵatty tanýyma, álemdi tanýyma, ónerge, ásemdikke qumar bolýyma yqpal etkeni úshin ata-anama alǵysym sheksiz.
– Suhbatyńyzǵa rahmet.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)