Tarih ǵylymdarynyń doktory, professor Amanjol Kúzembaiuly Sibir tatarlarynyń qazaqqa týystyǵy týraly aityp berdi, dep habarlaidy QazAqparat.
«Qazaqtyń tarihyn qazaqtyń búgingi territoriasy sheńberinde ǵana zerttesek, tolyq maǵlumat ala almaimyz. Ásirese qazaqtyń ortaǵasyrlyq tarihyn zerttegende, onyń geografiialyq sheńberi Altaidan Karpat taýlaryna deiin bolýy kerek. Orta ǵasyrlarda Qypshaq pen túrki taipalary birtutas halyq bolǵan. Keiin orta ǵasyrdyń sońyna qarai, 15-16 ǵasyrda birtutas Túrki halqy óz aldyna otaý bolyp, bólinip-bólinip ketti. «Bólingendi bóri jeidi» degen maqal bar. Sóitip, 18-19 ǵasyrda otarshylarǵa jem boldyq», - dedi tarihshy «Uly Dalanyń jeti qyry: Sibir ulysy jáne Taibuǵa Qazaqstan tarihynda» ǵylymi-praktikalyq konferentsiiasynda.
A. Kúzembaiuly Sibir degen úlken el bar ekenin, búgingi qazaq Sibirdi bóten el, bóten jer dep esepteitinin aitty.
«Búgingi qazaq Sibirde turyp jatqan túrkilerdiń hal-jaǵdaiyn bilmeidi. Ózim Sibirdi kóp araladym, Túmen qalasynan kelgenime bir apta boldy. Ol jerdegi halyqty «Sibir tatarlary» deidi. Olar «Sibir tatarlary» emes, «Sibir túrkileri». Olardyń Edil boiyndaǵy Qazan tatarlarynan aiyrmashylyǵy jer men kóktei. Tili de, túbi de, túri de, antropologiialyq bet-álpeti de, tili de, dini de bizdiń qazaqqa uqsaidy. Tilinde erekshelikter bar, onyń ózinde de Sibir tatarlary birneshe dialektimen sóileidi. Onyń ishinde Tobyldyń soltústiginde Saz tatarlary (Zabolotnye tatary) bar, olar taza qazaqsha sóileidi», - deidi A. Kúzembaiuly.
Mamannyń aitýynsha, qazirgi negizgi másele – Sibir handyǵymen qai kezde jolymyz bólingenin anyqtaý.
«Noǵaimen bólingendi bilemiz, «On san noǵai aiyryldy» degen Ketbuǵa jyraýdyń shyǵarmasy bar. Al Sibirdegi aǵaiynnan qai kezde bólingenimiz beimálim. Qazir negizgi maqsat osy, Sibirdegi túrkileriniń tarihyn zertteý. Búginde Sibirdegi túrkiler eshkimge qajet emes, qazaqqa ǵana kerek, sebebi olar bizdiń baýyrlarymyz. Ótken jyly eshkim elegen joq, Sibir handyǵynyń, Taibuǵa jurtynyń qurylǵanyna 800 jyl boldy. 1220 jyly Taibuǵa degen 12 jasar bala Altaidan kelip, Ertis, Tobyl ózenderiniń boiynda memleket qurǵan. Ony Resei de, Qazaqstan da atap ótken joq, ózderi de bilmeidi.
Tobyl qalasynyń janynda buryn Isker degen qala bolǵan. Ony bizdiń babalarymyz salǵan. Sol Iskerde Sibir túrkileri jyl saiyn «jiyn» degen sharany ótkizedi eken. Osy jerde ózderiniń sherin tarqatyp qaitady eken. Soǵan bizdiń Qazaqstannan bir ǵalym, jýrnalist nemese aqyn-jazýshy barǵan emes. Sońǵy saparymda osyny oiǵa túiip qaittym. Sondyqtan bulardyń tarihyn tereń zerttep, qazaqqa da, Sibirdegi túrkilerge de sińiretin bolsaq, bizdiń ulysymyz keńeiedi, «Elge el qosylsa – qut» degen qazaqtyń maqaly bar. Sondyqtan, alystaǵy aǵaiyndy ishke tartyp, tolyp jatqan mádeni sharalarymyzǵa noǵai, qaraqalpaq, Sibirdegi túrkilerdi de shaqyrsaq, odan biz utpasaq, utylmaimyz», - dedi tarihshy.
Aita keteiik, Taibuǵa – Kereidiń Tuǵyryl hanynyń uly Uiqydan taraǵan urpaǵy, alǵashqy Sibir handarynyń biri.
Mamannyń aitýynsha, taibuǵalyqtar 100 jylǵa jýyq Sibir biledi. Osy kezde Shiban áýletinen shyqqan Kóshim han Sibirdegi bilikke talasady. Taq talasy 300 jylǵa sozylyp, ekeýi de Máskeý patshalyǵynyń quramyna engen.
«Tarihi sana – patriotizmniń negizi. Tarihi sanasy joq adam eshqashan patriot bola almaidy. Al tarihi sanasy bar adam patriot bolmai tura almaidy. Sondyqtan, tarihi sana – bizdiń qoǵamnyń irgetasy. Osy irgetas berik bolýy kerek. Ony ózimiz ǵana bilip qoimai, basqa halyqtarǵa da bildirý kerek. Sibirdi, Soltústik Kavkazdy, Ortalyq Aziiany mekendep jatqan – bir halyq, ol Túrki halqy degen uǵym bolýy kerek. Qazaq, qyrǵyz, ózbek bolyp bólinetin bolsaq, tarihtan oiyp turyp ornymyzdy ala almaimyz», - dedi Amanjol Kúzembaiuly.
