تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجول كٷزەمبايۇلى سٸبٸر تاتارلارىنىڭ قازاققا تۋىستىعى تۋرالى ايتىپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«قازاقتىڭ تاريحىن قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ تەرريتورياسى شەڭبەرٸندە عانا زەرتتەسەك, تولىق ماعلۇمات الا المايمىز. ەسٸرەسە قازاقتىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىن زەرتتەگەندە, ونىڭ گەوگرافييالىق شەڭبەرٸ التايدان كارپات تاۋلارىنا دەيٸن بولۋى كەرەك. ورتا عاسىرلاردا قىپشاق پەن تٷركٸ تايپالارى بٸرتۇتاس حالىق بولعان. كەيٸن ورتا عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي, 15-16 عاسىردا بٸرتۇتاس تٷركٸ حالقى ٶز الدىنا وتاۋ بولىپ, بٶلٸنٸپ-بٶلٸنٸپ كەتتٸ. «بٶلٸنگەندٸ بٶرٸ جەيدٸ» دەگەن ماقال بار. سٶيتٸپ, 18-19 عاسىردا وتارشىلارعا جەم بولدىق», - دەدٸ تاريحشى «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى: سٸبٸر ۇلىسى جەنە تايبۇعا قازاقستان تاريحىندا» عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيياسىندا.
ا. كٷزەمبايۇلى سٸبٸر دەگەن ٷلكەن ەل بار ەكەنٸن, بٷگٸنگٸ قازاق سٸبٸردٸ بٶتەن ەل, بٶتەن جەر دەپ ەسەپتەيتٸنٸن ايتتى.
«بٷگٸنگٸ قازاق سٸبٸردە تۇرىپ جاتقان تٷركٸلەردٸڭ حال-جاعدايىن بٸلمەيدٸ. ٶزٸم سٸبٸردٸ كٶپ ارالادىم, تٷمەن قالاسىنان كەلگەنٸمە بٸر اپتا بولدى. ول جەردەگٸ حالىقتى «سٸبٸر تاتارلارى» دەيدٸ. ولار «سٸبٸر تاتارلارى» ەمەس, «سٸبٸر تٷركٸلەرٸ». ولاردىڭ ەدٸل بويىنداعى قازان تاتارلارىنان ايىرماشىلىعى جەر مەن كٶكتەي. تٸلٸ دە, تٷبٸ دە, تٷرٸ دە, انتروپولوگييالىق بەت-ەلپەتٸ دە, تٸلٸ دە, دٸنٸ دە بٸزدٸڭ قازاققا ۇقسايدى. تٸلٸندە ەرەكشەلٸكتەر بار, ونىڭ ٶزٸندە دە سٸبٸر تاتارلارى بٸرنەشە ديالەكتٸمەن سٶيلەيدٸ. ونىڭ ٸشٸندە توبىلدىڭ سولتٷستٸگٸندە ساز تاتارلارى (زابولوتنىە تاتارى) بار, ولار تازا قازاقشا سٶيلەيدٸ», - دەيدٸ ا. كٷزەمبايۇلى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ نەگٸزگٸ مەسەلە – سٸبٸر حاندىعىمەن قاي كەزدە جولىمىز بٶلٸنگەنٸن انىقتاۋ.
«نوعايمەن بٶلٸنگەندٸ بٸلەمٸز, «ون سان نوعاي ايىرىلدى» دەگەن كەتبۇعا جىراۋدىڭ شىعارماسى بار. ال سٸبٸردەگٸ اعايىننان قاي كەزدە بٶلٸنگەنٸمٸز بەيمەلٸم. قازٸر نەگٸزگٸ ماقسات وسى, سٸبٸردەگٸ تٷركٸلەرٸنٸڭ تاريحىن زەرتتەۋ. بٷگٸندە سٸبٸردەگٸ تٷركٸلەر ەشكٸمگە قاجەت ەمەس, قازاققا عانا كەرەك, سەبەبٸ ولار بٸزدٸڭ باۋىرلارىمىز. ٶتكەن جىلى ەشكٸم ەلەگەن جوق, سٸبٸر حاندىعىنىڭ, تايبۇعا جۇرتىنىڭ قۇرىلعانىنا 800 جىل بولدى. 1220 جىلى تايبۇعا دەگەن 12 جاسار بالا التايدان كەلٸپ, ەرتٸس, توبىل ٶزەندەرٸنٸڭ بويىندا مەملەكەت قۇرعان. ونى رەسەي دە, قازاقستان دا اتاپ ٶتكەن جوق, ٶزدەرٸ دە بٸلمەيدٸ.
توبىل قالاسىنىڭ جانىندا بۇرىن يسكەر دەگەن قالا بولعان. ونى بٸزدٸڭ بابالارىمىز سالعان. سول يسكەردە سٸبٸر تٷركٸلەرٸ جىل سايىن «جيىن» دەگەن شارانى ٶتكٸزەدٸ ەكەن. وسى جەردە ٶزدەرٸنٸڭ شەرٸن تارقاتىپ قايتادى ەكەن. سوعان بٸزدٸڭ قازاقستاننان بٸر عالىم, جۋرناليست نەمەسە اقىن-جازۋشى بارعان ەمەس. سوڭعى ساپارىمدا وسىنى ويعا تٷيٸپ قايتتىم. سوندىقتان بۇلاردىڭ تاريحىن تەرەڭ زەرتتەپ, قازاققا دا, سٸبٸردەگٸ تٷركٸلەرگە دە سٸڭٸرەتٸن بولساق, بٸزدٸڭ ۇلىسىمىز كەڭەيەدٸ, «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەگەن قازاقتىڭ ماقالى بار. سوندىقتان, الىستاعى اعايىندى ٸشكە تارتىپ, تولىپ جاتقان مەدەني شارالارىمىزعا نوعاي, قاراقالپاق, سٸبٸردەگٸ تٷركٸلەردٸ دە شاقىرساق, ودان بٸز ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز», - دەدٸ تاريحشى.
ايتا كەتەيٸك, تايبۇعا – كەرەيدٸڭ تۇعىرىل حانىنىڭ ۇلى ۇيقىدان تاراعان ۇرپاعى, العاشقى سٸبٸر حاندارىنىڭ بٸرٸ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, تايبۇعالىقتار 100 جىلعا جۋىق سٸبٸر بيلەدٸ. وسى كەزدە شيبان ەۋلەتٸنەن شىققان كٶشٸم حان سٸبٸردەگٸ بيلٸككە تالاسادى. تاق تالاسى 300 جىلعا سوزىلىپ, ەكەۋٸ دە مەسكەۋ پاتشالىعىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن.
«تاريحي سانا – پاتريوتيزمنٸڭ نەگٸزٸ. تاريحي ساناسى جوق ادام ەشقاشان پاتريوت بولا المايدى. ال تاريحي ساناسى بار ادام پاتريوت بولماي تۇرا المايدى. سوندىقتان, تاريحي سانا – بٸزدٸڭ قوعامنىڭ ٸرگەتاسى. وسى ٸرگەتاس بەرٸك بولۋى كەرەك. ونى ٶزٸمٸز عانا بٸلٸپ قويماي, باسقا حالىقتارعا دا بٸلدٸرۋ كەرەك. سٸبٸردٸ, سولتٷستٸك كاۆكازدى, ورتالىق ازييانى مەكەندەپ جاتقان – بٸر حالىق, ول تٷركٸ حالقى دەگەن ۇعىم بولۋى كەرەك. قازاق, قىرعىز, ٶزبەك بولىپ بٶلٸنەتٸن بولساق, تاريحتان ويىپ تۇرىپ ورنىمىزدى الا المايمىز», - دەدٸ امانجول كٷزەمبايۇلى.
