Otandyq arnalardyń birinde saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy aqtaý isi boiynsha komissiia músheleriniń qatysýymen úlken talqylaý ótti. Osy talqylaýǵa arnaiy qatysqan QR BǴM Memlekettik tarih institýty direktorynyń orynbasary, tarih ǵylymynyń doktory, Komissiia múshesi Búrkitbai Aiaǵan aldymen «tolyq aqtaýdyń» mánine toqtaldy, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
«Nege Prezidenttiń Jarlyǵynda «tolyq aqtaý» deidi? Sebebi 90 jyldary nesheýi aqtalǵan, kimge qaǵaz qozǵalǵan, prokýratýrada isteri bar, kópshiligi sottyń sheshimi emes. «Úshtiktiń» sheshimi. Mádenietti elderde adamdy bosatý nemese qamaý tek sottyń quzyrynda. Al bularda bilik aralasqan. Tipti, Alashtyń ardaqty ziialylarynyń áielderi, otbasylary sottyń sheshimimen emes, «ekiliktiń», «úshtiktiń» sheshimimen aidalyp ketti. Ol az bolǵandai, biz qazir tek qana ziialy qaýymdy aitamyz, shyn máninde stalindik rejim qarapaiym halyqty aidaǵan. Kolhozshylar, jumysshylar, tutqynǵa túsip qalyp, elim dep qaityp kelgen tutqyndar bar, solardyń barlyǵy 15-20 jylǵa ketti. Mysaly Aitkesh Toiǵanbaev, Súleimen Bekenov qyzylordadan, aita bersek kóp.
Iaǵni biz ony, komissiia sanat-sanat boiynsha bólip jumys isteidi. Negizinen komissiianyń uiymdastyrý kezeńi aiaqtaldy. Kóptegen jumys isteldi. Biraq eń qyzyq jumys, eń aýyr jumys, meniń oiymsha áli alda. Qysqasha aitsam, árine, tapqan, jinaǵan qujattardyń qupiiasyzdandyrylýy. Eń sumdyǵy osy qujattar UQK, IIM, Bas prokýratýranyń qujattary osy ýaqytqa deiin qupiiasyzdandyrylmaǵan. Endi solar biyl kádimgi ǵylymi ainalymǵa shyǵa bastaidy. Iaǵni ár azamat baryp onymen tanysýǵa múmkindigi bolady. Odan keiin bul derekter kinoda, derekti filmde, kitapta, oqýlyqtarda kádimgi tanysý siiaqty sharalar bolýy tiis. Endi el tanysa bastaidy», – deidi tarihshy Búrkitbai Aiaǵan.
Onyń aitýynsha, osy kúnge deiin komissiia jumysyn jariialaǵan joq, negizi ǵalymdar jumys istegen. Respýblika boiynsha 300-dei ǵalym jumys istedi.
«Negizgi jumys Almaty men Elordada bolǵanymen, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Shymkent, Mańǵystaý siiaqty barlyq óńirlerde kóp jumys istelip jatyr. Mysaly, sharýalar kóterilisi bolǵan, Adai kóterilisi bolǵan, Oral, Sozaq kóterilisteri bolǵan, Otardyń boiynda úlken kóterilister bolǵan, solardyń barlyǵy adamdardy qinaý, atý, qamaý siiaqty jazalar qoldandy. Eń ońai ketkenderdiń menshikterin tartyp aldy, sonyń ózi zorlyqqa jatady. Osynyń bárin ashyp kórsetpesek, bul sher siiaqty qalyp ketedi ishte», – deidi belgili ǵalym, tarih ǵylymynyń doktory, komissiia múshesi Búrkitbai Aiaǵan.
Sonymen qatar, ol repressiiaǵa ushyraǵandardy qul retinde paidalanyp, olardyń balalaryn da sottaǵan. Lager degen jeleýmen qoldan túrmeler jasap otyrǵan.
«Meniń tańǵalǵanym, mekteptegi balalardy kóp sottaǵan eken. Birinshi sanat, halyq jaýynyń balalary deidi. Baiqamai sóilep qalǵandarǵa da arnaiy bap engizgen.
Odan keiin, ekinshiden, tańǵalasyz, jurt lager degen barlyǵyn bir jerge jinap qoiatyn jer dep oilaidy. Qýlyq qaida jatyr? Bulardyń birazy ALJIR siiaqty lagerde otyrǵan. Mysaly, Karlakta. Bulardyń kóbi 58, 59, 60 baptar boiynsha Ekibastuz salǵan, temirjol salǵan, Shý beketin salǵan. Iaǵni olardy qul retinde paidalanyp, qara jumysqa salǵan. Sondai sumdyq nárse, biz Soltústik Qazaqstanda taptyq, birneshe túrmelerdi ýaqytsha túrme deidi. Sharýalardy, bailardy qýdalai bastady ǵoi. Sol ýaqytta shetki jaqtan dereý túrme ashyp jiberedi. As bermeidi. Olar 3-6 ai jatady, sosyn Sibirge kete me, atyla ma, belgisiz. Daiyndalmaǵan, jatatyn oryn, ishetin tamaq joq jerde mal siiaqty ustaidy da, kádimgi jan-jaqqa laqtyra bastaidy», – deidi belgili ǵalym, tarih ǵylymynyń doktory, komissiia múshesi Búrkitbai Aiaǵan.
Barshańyzǵa belgili, keńestik zańdarǵa kontsetratsiialyq lager degen sóz kirdi, osy ýaqytsha ashylǵan osyndai jerlerdi resmi kontsetratsiialyq lager dep atady. Al Mádeniet jáne sport ministrligi Arhiv isteri jáne qujattamany basqarý komitetiniń tóraǵasy Qýat Borashevtyń aitýynsha, bul - jumystyń basy ǵana.
«Rasynda qazir ǵalymdar qupiia qujattarmen jumys júrgizip jatyr. Ol kópshilikke áli jetken joq. Aýyl sharýashylyǵy ministrliginen, Ádilet ministriliginen barlyǵy arnaiy kelip, óz salalaryna qatystyny qarap jatyr. Nege tolyq aqtaý? Joǵaryda aitqandai jazyqsyz japa shekkender bar, sol rejimniń qurbanyna ainalǵan, áleýmettik-sharýashylyq kezeńderde. Sonymen qatar taza qylmys jasaǵandar da bar. Ony jasyrýdyń qajeti joq, kisi ólimderi bar, kádimgi qylmyskerler bar. Osynyń ara-jigin ǵalymdar anyqtaý kerek. Bárin bir naýqanǵa salyp jiberip, bárin birdei aqtap tastaý emes. Qujattardy jeke-jeke aqtarǵan kezde, bizdiń sol kezeńderdegi barlyq jaǵdaiymyz ashylady», – deidi Qýat Borashev.
