وتاندىق ارنالاردىڭ بٸرٸندە ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعانداردى اقتاۋ ٸسٸ بويىنشا كوميسسييا مٷشەلەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ٷلكەن تالقىلاۋ ٶتتٸ. وسى تالقىلاۋعا ارنايى قاتىسقان قر بعم مەملەكەتتٸك تاريح ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, كوميسسييا مٷشەسٸ بٷركٸتباي اياعان الدىمەن «تولىق اقتاۋدىڭ» مەنٸنە توقتالدى, – دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
«نەگە پرەزيدەنتتٸڭ جارلىعىندا «تولىق اقتاۋ» دەيدٸ? سەبەبٸ 90 جىلدارى نەشەۋٸ اقتالعان, كٸمگە قاعاز قوزعالعان, پروكۋراتۋرادا ٸستەرٸ بار, كٶپشٸلٸگٸ سوتتىڭ شەشٸمٸ ەمەس. «ٷشتٸكتٸڭ» شەشٸمٸ. مەدەنيەتتٸ ەلدەردە ادامدى بوساتۋ نەمەسە قاماۋ تەك سوتتىڭ قۇزىرىندا. ال بۇلاردا بيلٸك ارالاسقان. تٸپتٸ, الاشتىڭ ارداقتى زييالىلارىنىڭ ەيەلدەرٸ, وتباسىلارى سوتتىڭ شەشٸمٸمەن ەمەس, «ەكٸلٸكتٸڭ», «ٷشتٸكتٸڭ» شەشٸمٸمەن ايدالىپ كەتتٸ. ول از بولعانداي, بٸز قازٸر تەك قانا زييالى قاۋىمدى ايتامىز, شىن مەنٸندە ستاليندٸك رەجيم قاراپايىم حالىقتى ايداعان. كولحوزشىلار, جۇمىسشىلار, تۇتقىنعا تٷسٸپ قالىپ, ەلٸم دەپ قايتىپ كەلگەن تۇتقىندار بار, سولاردىڭ بارلىعى 15-20 جىلعا كەتتٸ. مىسالى ايتكەش تويعانباەۆ, سٷلەيمەن بەكەنوۆ قىزىلوردادان, ايتا بەرسەك كٶپ.
ياعني بٸز ونى, كوميسسييا سانات-سانات بويىنشا بٶلٸپ جۇمىس ٸستەيدٸ. نەگٸزٸنەن كوميسسييانىڭ ۇيىمداستىرۋ كەزەڭٸ اياقتالدى. كٶپتەگەن جۇمىس ٸستەلدٸ. بٸراق ەڭ قىزىق جۇمىس, ەڭ اۋىر جۇمىس, مەنٸڭ ويىمشا ەلٸ الدا. قىسقاشا ايتسام, ەرينە, تاپقان, جيناعان قۇجاتتاردىڭ قۇپيياسىزداندىرىلۋى. ەڭ سۇمدىعى وسى قۇجاتتار ۇقك, ٸٸم, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇجاتتارى وسى ۋاقىتقا دەيٸن قۇپيياسىزداندىرىلماعان. ەندٸ سولار بيىل كەدٸمگٸ عىلىمي اينالىمعا شىعا باستايدى. ياعني ەر ازامات بارىپ ونىمەن تانىسۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولادى. ودان كەيٸن بۇل دەرەكتەر كينودا, دەرەكتٸ فيلمدە, كٸتاپتا, وقۋلىقتاردا كەدٸمگٸ تانىسۋ سيياقتى شارالار بولۋى تيٸس. ەندٸ ەل تانىسا باستايدى», – دەيدٸ تاريحشى بٷركٸتباي اياعان.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسى كٷنگە دەيٸن كوميسسييا جۇمىسىن جارييالاعان جوق, نەگٸزٸ عالىمدار جۇمىس ٸستەگەن. رەسپۋبليكا بويىنشا 300-دەي عالىم جۇمىس ٸستەدٸ.
«نەگٸزگٸ جۇمىس الماتى مەن ەلوردادا بولعانىمەن, سولتٷستٸك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, شىمكەنت, ماڭعىستاۋ سيياقتى بارلىق ٶڭٸرلەردە كٶپ جۇمىس ٸستەلٸپ جاتىر. مىسالى, شارۋالار كٶتەرٸلٸسٸ بولعان, اداي كٶتەرٸلٸسٸ بولعان, ورال, سوزاق كٶتەرٸلٸستەرٸ بولعان, وتاردىڭ بويىندا ٷلكەن كٶتەرٸلٸستەر بولعان, سولاردىڭ بارلىعى ادامداردى قيناۋ, اتۋ, قاماۋ سيياقتى جازالار قولداندى. ەڭ وڭاي كەتكەندەردٸڭ مەنشٸكتەرٸن تارتىپ الدى, سونىڭ ٶزٸ زورلىققا جاتادى. وسىنىڭ بەرٸن اشىپ كٶرسەتپەسەك, بۇل شەر سيياقتى قالىپ كەتەدٸ ٸشتە», – دەيدٸ بەلگٸلٸ عالىم, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, كوميسسييا مٷشەسٸ بٷركٸتباي اياعان.
سونىمەن قاتار, ول رەپرەسسيياعا ۇشىراعانداردى قۇل رەتٸندە پايدالانىپ, ولاردىڭ بالالارىن دا سوتتاعان. لاگەر دەگەن جەلەۋمەن قولدان تٷرمەلەر جاساپ وتىرعان.
«مەنٸڭ تاڭعالعانىم, مەكتەپتەگٸ بالالاردى كٶپ سوتتاعان ەكەن. بٸرٸنشٸ سانات, حالىق جاۋىنىڭ بالالارى دەيدٸ. بايقاماي سٶيلەپ قالعاندارعا دا ارنايى باپ ەنگٸزگەن.
ودان كەيٸن, ەكٸنشٸدەن, تاڭعالاسىز, جۇرت لاگەر دەگەن بارلىعىن بٸر جەرگە جيناپ قوياتىن جەر دەپ ويلايدى. قۋلىق قايدا جاتىر? بۇلاردىڭ بٸرازى الجير سيياقتى لاگەردە وتىرعان. مىسالى, كارلاكتا. بۇلاردىڭ كٶبٸ 58, 59, 60 باپتار بويىنشا ەكٸباستۇز سالعان, تەمٸرجول سالعان, شۋ بەكەتٸن سالعان. ياعني ولاردى قۇل رەتٸندە پايدالانىپ, قارا جۇمىسقا سالعان. سونداي سۇمدىق نەرسە, بٸز سولتٷستٸك قازاقستاندا تاپتىق, بٸرنەشە تٷرمەلەردٸ ۋاقىتشا تٷرمە دەيدٸ. شارۋالاردى, بايلاردى قۋدالاي باستادى عوي. سول ۋاقىتتا شەتكٸ جاقتان دەرەۋ تٷرمە اشىپ جٸبەرەدٸ. اس بەرمەيدٸ. ولار 3-6 اي جاتادى, سوسىن سٸبٸرگە كەتە مە, اتىلا ما, بەلگٸسٸز. دايىندالماعان, جاتاتىن ورىن, ٸشەتٸن تاماق جوق جەردە مال سيياقتى ۇستايدى دا, كەدٸمگٸ جان-جاققا لاقتىرا باستايدى», – دەيدٸ بەلگٸلٸ عالىم, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, كوميسسييا مٷشەسٸ بٷركٸتباي اياعان.
بارشاڭىزعا بەلگٸلٸ, كەڭەستٸك زاڭدارعا كونتسەتراتسييالىق لاگەر دەگەن سٶز كٸردٸ, وسى ۋاقىتشا اشىلعان وسىنداي جەرلەردٸ رەسمي كونتسەتراتسييالىق لاگەر دەپ اتادى. ال مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ ارحيۆ ٸستەرٸ جەنە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى قۋات بوراشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل - جۇمىستىڭ باسى عانا.
«راسىندا قازٸر عالىمدار قۇپييا قۇجاتتارمەن جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىر. ول كٶپشٸلٸككە ەلٸ جەتكەن جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنەن, ەدٸلەت مينيسترٸلٸگٸنەن بارلىعى ارنايى كەلٸپ, ٶز سالالارىنا قاتىستىنى قاراپ جاتىر. نەگە تولىق اقتاۋ? جوعارىدا ايتقانداي جازىقسىز جاپا شەككەندەر بار, سول رەجيمنٸڭ قۇربانىنا اينالعان, ەلەۋمەتتٸك-شارۋاشىلىق كەزەڭدەردە. سونىمەن قاتار تازا قىلمىس جاساعاندار دا بار. ونى جاسىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق, كٸسٸ ٶلٸمدەرٸ بار, كەدٸمگٸ قىلمىسكەرلەر بار. وسىنىڭ ارا-جٸگٸن عالىمدار انىقتاۋ كەرەك. بەرٸن بٸر ناۋقانعا سالىپ جٸبەرٸپ, بەرٸن بٸردەي اقتاپ تاستاۋ ەمەس. قۇجاتتاردى جەكە-جەكە اقتارعان كەزدە, بٸزدٸڭ سول كەزەڭدەردەگٸ بارلىق جاعدايىمىز اشىلادى», – دەيدٸ قۋات بوراشەۆ.
