Rektor sailaýy: «Myqtylardy tańdai ma, álde taǵaiyndai ma?..»

Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministrligi usynǵan mem­lekettik JOO rektorlerin ta­ǵaiyn­daýdyń jańa erejesi qup­tar­lyq qadam dep bilemiz. Mundai erejeni en­gizýdegi maqsattarynyń ózin qu­zyrly ministrliktiń aiqyndyq pen ashyqtyqty qamtamasyz etý retinde tú­sindirýleri oryndy másele. Búginge deiin JOO QR Bilim jáne ǵylym mi­nistriniń derbes sheshimi negizinde taǵaiyndalyp kelgeni málim. Biyldan bastap memlekettik  JOO-daǵy barlyq rektor balamaly túrde sailanyp baryp, taǵaiyndalady eken. Ashyq konkýrs túrindegi irikteýdi ǵa­lym­dardan, biznes qurylymdardan, jergilikti atqarý organdary jáne qoǵam ókilderinen quralǵan  ýniver­sitettiń Qadaǵalaý keńesi ótkizedi dep atap kórsetilgen.

Rektor laýazymyna úmitkerler irik­teýdiń negizgi ólshemderine tolyq­tai sai kelip, ýniversitettiń damý baǵdar­lamasyn usynady degenge ministrlik bek senimdi sekildi. Úmitker maquldanǵan jaǵdaida, Qadaǵalaý keńesi óz sheshimin Respýblikalyq konkýrstyq komissiiaǵa joldamaq. Qadaǵalaý keńesi qoldaǵan úmitkerdiń sany úsh adamnan kem bolmaýy kerek degeni de óte oryndy qadam. Sebebi, bizde rektor laýazymyn atasynan qalǵan muradai iemdenip alyp, ólispei berispeitin jaǵdaiǵa jetken rektorler qanshama. Alǵashqy irik­teýden keiin úmitkerler QR Premer-minis­triniń áleýmettik máselelerdi qadaǵalaityn orynbasarynyń jetek­shili­gindegi Respýblikalyq komissiiada suhbattasýdan ótkizilip, alqaly keńeste sońǵy sheshim qabyldanady deidi. Mem­lekettik JOO rektorlerin sailaý eń aldymen laýazymǵa taǵaiyn­dalý­dyń aiqyndyǵy men ashyqtyǵyn qamtamasyz etý degendi ministrlik barynsha basymdyq berip aitýmen keledi. Sonymen qatar, konkýrstyq irikteý nátijesinde JOO-nyń damý baǵdarlamasyna qoldaý kórsetile­tindigine sendirýge tyrysyp baǵýda. Árine, shynymen sondai múmkindik berilse, quba-qup. 

JOO-nyń Qadaǵalaý keńesteriniń tizimderi ýniversitetterdiń saittarynda ashyq jariialanýy tiis degen de tapsyrma berilgen. Eger, ony ár ýniversitet rektori ózi daiyndap usynatyn bolsa, ondai keńeste qandai mán bar? Keńes shyn máninde táýelsiz adamdardan jasaqtalsa, onda áńgime basqa. Sonymen, memlekettik JOO rektori laýazymdaryna úmitkerlerdi irikteý bastalyp ta ketken syńaily. Osy máselege bailanysty salanyń nanyn shirek ǵasyr boiy jegen adam retinde oilarymyzdy ortaǵa salýdy jón kórdik. 

Jalpy, bizdegi joǵary bilim sala­syndaǵy túrli reformalar men is-sharalarǵa syn kóp. Elimizde 1990 jyl­dardyń orta tusynan bastalǵan joǵary bilim reformalary osy sala­nyń menedjment júiesin túsiniksiz jailarǵa dýshar etti. Ony árkim ártúrli túsindiredi. Bireýlerdiń paiymdaýynsha, mádenieti joǵary damyǵan AQSh-tyń júiesin mehanikalyq tásilmen kóshirgendikten, bizdiń jaǵdaiymyzǵa úiles­pei jatqan kórinedi. Al, endi bir sarap­shylardyń aitýynsha, Amerikanyń úlgisin qabyl­daǵanda, keibir mańyzdy protsedýralaryn joǵaltqandyqtan, shynaiy mazmunyna sai kelmei  burmalandy desedi.

Qalai bolǵanda da elimizdiń joǵary bilim berý isine jurttyń kóńili tolmaityny ras. Álemdik qalypty /standartty/ aitpaǵannyń ózinde, bu­ryn­ǵy barymyzdy joǵaltyp al­dyq deýshiler de bar. Qansha jerden ózgerttik, jańarttyq dep ózeýresek te, bizdiń bergen diplomdarymyzdy álem elderi moiyndap otyrǵan joq. Qazirgi tańda ǵylym men bilim týraly zań bekitilip, salaǵa jańa ministr kelgeli elimizdiń JOO, sonyń ishinde ulttyq mártebege ie bolǵan ýniversitetter úshin eki másele asa mańyzdy bolyp otyr. Onyń birinshisi – ǵylymi zertteýdi basshylyqqa alǵan ýniversitet (research university) bolý, ekinshisi – shynaiy oqý ordasyna (training center) ainalý. Ozyq oily ǵalymdardyń pikirlerine kelsek, elimizdegi iri ýni­versitetterdiń ózinde qalyptasqan jaǵdai syn kótermeidi. Aitalyq, joǵaryda atal­ǵan research university-diń mánin jetik túsinbeitindikten, ǵylymi keńestiń ózi rektorlardyń jete­gin­degi  aty bar da, zaty joq uiymǵa ainalǵan. Keńes shyn máninde, professor, oqy­týshylar ujymy aldynda esep berýge qulyqsyz, rektordyń ai­daýyn­daǵy enjar qurylym bolyp ketken. Osynyń saldarynan búginde ýni­versitet menedjmentine professor oqytýshylardyń qatysýy, olardyń jumystyq belsendilikteri is júzinde qysqarǵan kórinedi.

JOO bazasyn jetildirýge elimizdiń úkimeti aitarlyqtai kóńil bólip otyrǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Álemdik tájiribege zer salsaq, ýni­versitetterdiń qarjylyq kózderi oqý aqysynan, demeýshilerdiń kómeginen, ǵylymǵa bólinetin dotatsiiadan, patent, litsenziia, roialttyq tólemderden jáne memlekettik biýdjetten quralady eken. Batys Eýropa elderi, Japoniia, Avstraliiaǵa qaraǵanda,  AQSh-ta úkimet tarapynan JOO-ny qarjylandyrý ja­ǵy aitarlyqtai az. Alaida, soǵan qa­ra­mastan, sońǵy jyldardaǵy málimet­terge qaraǵanda, AQSh bakalavrdan jo­ǵary akademiialyq dáreje beretin ýni­versitetterdiń barlyq kiristeriniń 50,77%-yn memlekettik nemese jergilikti biýdjet quisa, 18,06%-yn oqý aqysy, 25,32%-yn kómekshi sharýashylyqtar, qyzmet kórsetýdiń ózge túrlerinen tús­ken tabys, qalǵan 5,83%-yn demeý­shi­lerden bólingen qarjy quraǵan. Bizdegi jaǵdai týraly ýniversitetter BAQ-ty aitpaǵannyń ózinde, jeke veb-saittaryna da mundai málimetterdi usynbaityndyqtan, aldyn ala bir­deme deý qiyn. Árbir qupiialanǵan esep-qisap pen qarjy kózderin, tabys­ty búrkemeleý jemqorlyqqa kúdik týdyratyndyǵyn eskersek, elimiz ýniversitetteriniń bul áreketin túsiný ońai bolmaidy.

Jalpy, biz óz jaǵdaiymyzdy bajailap, damý baǵytymyzdy durys belgileý úshin, ózgelerdiń tájiribesimen egjei-tegjei tanysýymyz mańyzdy. Joǵary damyǵan álem elderindegi ýniversitetterden úirený úshin, eń aldymen onyń menedjmenttik qurylymyn jiti zertteýimiz kerek siiaqty. Árine, ár eldiń jáne onyń ýniversitetteriniń ózindik erekshelikteri bolatyny belgili. Soǵan qaramastan, liberaldy demo­kratiialyq elderdiń JOO júiesi Amerika jáne Eýropa úlgisindegi degen eki basty topqa bólinedi eken. Ulybritaniia, Germaniia, Frantsiia, Japoniia sekildi joǵary damy­ǵan elderde ýniversitetterdiń ózin-ózi basqarý menedjmenti jetil­di­ril­­gendikten, barlyǵyn oqý orny­nyń ishki máselesi retinde qaras­tyrady. Naqtyraq aitsaq, ýni­versitetti basqarýdaǵy negizgi tetik – oqy­tý­shy, professorlardyń, ǵylymi qyz­metkerlerdiń, qatardaǵy jumys­kerler men stýdentterdiń qolynda.

Atalmysh elder ýniversitetteriniń basqarýshy uiymdarynyń qurylymyna kelsek, rektordyń ózi de, onyń jasaqtaǵan komandasy – rektorat ta oqytýshy ǵa­lymdar arasynan sailanǵan basqarýshy keńes pen odan derbes qurylatyn baqy­laýshy komitetke baǵynady. Aita­lyq, osyndai qurylymy eń kúshti damyǵan Japoniiaǵa kelsek, eldiń JOO-lary (Tsýkýba ýniversite­tinen basqasy) ózin-ózi basqarý júiesine kóshken. Ýni­versitettiń shtatyndaǵy oqy­týshylar, qyzmetkerler, stýdentterdiń ókil­deri qatystyrylǵan sailaýdyń ná­ti­­jesinde rektor taǵaiyndalady. Al, Batys Eýropa elderindegi jaǵdai sál ózgesheleý. Onda ýniversitet ujymynan sailanǵan «parlamenti» ispetti basqa­rýshy organy bar. Sol ókiletti organ arqyly rektordy sailaidy jáne ots­tavkaǵa ketiredi.

Al, AQSh ýniversitetteriniń júie­­si múlde ózgeshe. Ondaǵy barlyq ýniversitettiń biligi basqarý keńesi (board of trustees, regents), ákimshilik (administration), ǵylymi keńes (senate, council, house) degen úsh institýttan turady. Olardyń árbiriniń ókilettik sýbektisi, qurylý erejeleri, atqa­ratyn mindetteri men quqyqtary ár bólek. Ondaǵy basqarý keńesiniń orny erekshe. Olar ýniversitettiń kúndelikti jumysyna tikelei aralas­paidy. Kerisinshe, ǵylymi keńestiń nusqaýymen rektor men prorektorlardy taǵaiyndap, aǵymdaǵy jumysty júrgizdiredi. Al ózderi rektorattyń jumysyna baqylaý jasaidy. Ýniversitet menedjmentindegi taǵy bir mańyzdy institýt – ǵylymi keńes ekeni belgili. Ony bilim ordasy ujymy sailaityndyqtan barlyq múshe teń quqyly. Basqarý keńesi quryltaishy ókilettiligin bildirse, ǵylymi keńes oqytýshy, ǵalymdar iaǵni, ýni­ver­sitettiń akademiialyq iadrosynyń ókilderi bolmaq. Sondyqtan, keńestiń tóraǵalyǵyn bizdegidei rektorge ǵana berip qoimaidy. 

Sondai-aq, ǵylymi keńes óziniń erejesi boiynsha belgili merzimge sailanatyn basshysy, orynbasary, ózge qyzmet shtattarymen qatar turaqty jáne ýaqytsha komitetter ar­qyly óz isin uiymdastyrady. Akademiialyq máselelerdi sheshýmen qatar ýniversitet ómiriniń ózge de problemalary jaiynda rektoratpen mámlege kelip otyrady. Sondyqtan da, atalmysh qurylym ýniversitette ujymdyq basqarýdyń printsipterin júzege asyrady.  

Amerikandyq úrdisti tolyq túsiný úshin Kaliforniia ýniversitetin my­salǵa alaiyq. Atqarý keńesi (Board of Regents) 25 músheden tura­dy. Onyń 18-in shtat gýbernatory taǵaiyndaityn kórinedi. Ýniversitetti basqara­tyndar da, osylar. Qalǵan 7 músheniń 4-in úki­mettegi    laýazymdy  tulǵalardan tań­dasa, 2-i túlekter odaǵynan sailansa, 7-shi – múshe rektordyń ózi. 18 músheni birden jergilikti úkimet taǵaiyndaýynyń sebebine kelsek, oqý orny jergilikti úkimettiń múlki, ári halyqqa qyzmet kórsetetin mańyzdy nysan retinde qarastyrylatyn­dyǵynda. Sonymen qatar, ýniver­si­tetti jergilikti bilikten, saiasattan beitarap etip, onyń akademiialyq erkindigin qamtamasyz etýde onyń mańyzdylyǵy jatyr. Ýniversitetti saiasi alań, partiialyq ideologiianyń nysany dep qaraý tym ańǵaldyq bolar edi. Kerisinshe, ol biliktilik pen qabilettilikti (merit) qasterlep, alǵa tartatyn printsipti (meritocracy) ustanatyn bilim ordasy bolyp tabylady. Sondyqtan, alaýlatqan-ja­laý­latqan «Jas Otannan» bas­tap, saiasi uiym ataýlynyń bári odan tys turýǵa tiis. Tipti, jastardyń ara­synda «QDM» dep atalatyn kóp­shilik uiymdardyń ózin eshbir saiasi partiialardyń menshikteýge quqy joq. Al, bizdegi zańdar men zańdy­lyq­tarǵa sai ulttyq ýniversitetter printsiptik te, praktikalyq ta turǵydan kelgende, is júzinde Bilim jáne ǵylym ministrliginiń biýro­kratiialyq bir baspaldaǵy bolyp shy­ǵa­dy jáne saiasi mashinaǵa táýeldi, qaǵazbastylyqtan kóz ashpaityn enjar uiym retinde kórinis tabady. 

Amerikanyń júiesine kózsiz elik­tegen kezde, onyń ishki qyr-syryn jetik túsinbei, mehanikalyq tásilmen kóshirý­diń saldaryn, mine, osydan ańǵarýǵa bolady. Printsiptik turǵydan kelsek, ulttyq ýniversitetterdiń shynaiy quryl­taishysy Bilim jáne ǵylym ministrligi emes, shyn máninde, Qazaqstan halqy (public) dep túsinýimiz qajet jáne solai bolýǵa tiis te. Sebebi, sol oqý ordalaryn salyp, turǵyzýǵa jumsalǵan qarjy-qarajat halyqtyń qaltasynan óteldi. Sonysymen de, ol ulttyq ýniversitet. Olai bolsa, Qazaqstandaǵy barlyq ult­tyq ýniversitetterdiń maqsaty ulty­myzǵa adal qyzmet kórsetip, halqymyzǵa joǵary bilimdi mamandar daiarlap berý. Ony halyqtyń atynan uiymdastyryp, úilestirip otyrǵan «komanda» ol – qazaq úkimeti. Sondyqtan, ál-Farabi, Qanysh Sátbaev, Lev Gýmilevtiń atymen atalatyny bar, ózge irili-usaqty barlyq ýniversitetter – qazaqstandyqtardyń ieliginde jáne halyqqa qyzmet kórsetý mindeti júkteletindikten, olar bir ǵana ministrlik apparatynyń «qolbalasy» emes, bolmaidy da. Osy sebepten, ulttyq ýniversitetterdiń basqarý keńesi deitindi quratyn bol­saq, ol qurylym Qazaqstan halqy­nyń ókiletti uiymy retinde el aza­mattarynyń atynan ortaq múlikti qorǵap, oǵan jumsalyp jatqan ár tiyndy qadaǵalaýǵa mindetti bolmaq. Máseleniń kelesi jaǵyna kelsek, ulttyq ýniversitetter – Qazaqstan halqynyń múlki. Ol sanatkerlik bola ma, tikelei maǵynada zattyq bola ma báribir. Sonymen birge, ol ǵylymi-zertteý ári bilim berý meke­meleri bolǵandyqtan, qandai bir saiasi yqpaldan tys, derbes turýǵa tiis. Ókinishke qarai,  bizdegi zańdarǵa, qaýly-qararlarǵa júginer bolsaq, ulttyq ýniversitetterdiń rektorleri bir ǵana ministrliktiń «ashsa – alaqanynda, jumsa – judy­ryǵynda». Onyń ózinde rektorler qansha jylǵa taǵaiyndalady, neshe ret qaita taǵaiyndaýǵa bolady – ol jaǵy áli anyqtalmaǵan. Ýniversitet rektorleri prorektorlaryn ózi taǵaiyndap, bosatatyndyqtan, onyń janyndaǵy ǵylymi keńestiń tipti róli joqqa tán. Sonysymen ǵylymi ke­ńester óziniń negizgi mindetin atqarýǵa da dármensiz rámizdik dárejedegi biý­rokratiialyq bir baspaldaqqa ai­nal­ǵan. Qysqasy, qazirgi tańda ult­tyq ýniversitetter janyndaǵy bas­qarý deisiz be, ǵylymi deisiz be, tipti, qadaǵalaý deisiz be, qai keńeste de, óz apparatyn baqylaýǵa qabiletsiz, ondai quzyry da, tájiribesi de joq. Oǵan eshbir negizdiń bolmasy da aidan anyq. Rektorler ýniversitetke keledi, ketedi. Al,  keńes degen tetik ýniversitetpen máńgi jasaityndyqtan,  rektormen birge prorektorlardy da shynaiy túrde bekitetin bilikke ie bolsa, óziniń negizgi missiiasyn atqarǵan bolar edi.

Ýniversitetterge qatysty máseleler qarastyrylǵanda, ártúrli sheshimder us­taz-ǵalymdardyń qatysýynsyz tek qana rek­tordiń  jeke   qalaýymen    taǵaiyn­dalǵan at tóbelindei laýazymdylardyń bas shulǵýymen qabyldanatyn jaǵdaiǵa jettik. Sol láppaishylar máseleniń mánin tereń taldap túsindirýdiń ornyna rek­tordi jer-kókke syiǵyzbai maqtaýmen, týrasyn aitqanda, jaǵympazdanýmen kúneltip júrgen jailary bar. Ondai ǵylymi keńesterde qandai bedel bolsyn. Saiyp kelgende, elimizdegi ulttyq ýniversitetterdiń basqarý júiesin jetildirý, oǵan shuǵyl betburys jasaý qajettiligi ómirden týyp otyr. Ony jasaýǵa joǵaryda atap ótken AQSh ýniversitetteriniń ujymdyq basqarý tásilderi tájiribe bolar dep úmittenemiz. 

Búginde bizge úlgi bolyp otyrǵan Amerikada HIH ǵasyrda ýniversitet dep ataýǵa turarlyqtai oqý orny bol­maǵan eken. Al, búginde álemdegi eń uly mártebeli 30 ýniversitetti ata dese, onyń 20-sy osy elden tabylatyndyǵyna Garvardta kóp jyl dekan bolǵan Genri Rosovskiidiń kepildik berýge bar ekenin málimdeýi tegin emes bolar. Mundai iri jetistiktiń kilti ýniversitetterdiń basqarý qurylymyn jetildirýde bolsa kerek. Al, bilim ministrligi usynyp otyrǵan jańa sailaý júiesi qazirgi rektorlerdi túbegeili aýystyryp, shyn myqtylardy tańdap taǵaiyndai ma, álde, qazirgilerdiń murtyn buzbai kreslolaryna máńgilik etip shegelep tastai ma, ony ýaqytynda kóremiz. 

Qýandyq ShAMAHAIULY,
jýrnalist

"Aqiqat" jýrnaly