قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ۇسىنعان مەملەكەتتٸك جوو رەكتورلەرٸن تاعايىنداۋدىڭ جاڭا ەرەجەسٸ قۇپتارلىق قادام دەپ بٸلەمٸز. مۇنداي ەرەجەنٸ ەنگٸزۋدەگٸ ماقساتتارىنىڭ ٶزٸن قۇزىرلى مينيسترلٸكتٸڭ ايقىندىق پەن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ رەتٸندە تٷسٸندٸرۋلەرٸ ورىندى مەسەلە. بٷگٸنگە دەيٸن جوو قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸنٸڭ دەربەس شەشٸمٸ نەگٸزٸندە تاعايىندالىپ كەلگەنٸ مەلٸم. بيىلدان باستاپ مەملەكەتتٸك جوو-داعى بارلىق رەكتور بالامالى تٷردە سايلانىپ بارىپ, تاعايىندالادى ەكەن. اشىق كونكۋرس تٷرٸندەگٸ ٸرٸكتەۋدٸ عالىمداردان, بيزنەس قۇرىلىمداردان, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋ ورگاندارى جەنە قوعام ٶكٸلدەرٸنەن قۇرالعان ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ قاداعالاۋ كەڭەسٸ ٶتكٸزەدٸ دەپ اتاپ كٶرسەتٸلگەن.
رەكتور لاۋازىمىنا ٷمٸتكەرلەر ٸرٸكتەۋدٸڭ نەگٸزگٸ ٶلشەمدەرٸنە تولىقتاي ساي كەلٸپ, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ دامۋ باعدارلاماسىن ۇسىنادى دەگەنگە مينيسترلٸك بەك سەنٸمدٸ سەكٸلدٸ. ٷمٸتكەر ماقۇلدانعان جاعدايدا, قاداعالاۋ كەڭەسٸ ٶز شەشٸمٸن رەسپۋبليكالىق كونكۋرستىق كوميسسيياعا جولداماق. قاداعالاۋ كەڭەسٸ قولداعان ٷمٸتكەردٸڭ سانى ٷش ادامنان كەم بولماۋى كەرەك دەگەنٸ دە ٶتە ورىندى قادام. سەبەبٸ, بٸزدە رەكتور لاۋازىمىن اتاسىنان قالعان مۇراداي يەمدەنٸپ الىپ, ٶلٸسپەي بەرٸسپەيتٸن جاعدايعا جەتكەن رەكتورلەر قانشاما. العاشقى ٸرٸكتەۋدەن كەيٸن ٷمٸتكەرلەر قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ قاداعالايتىن ورىنباسارىنىڭ جەتەكشٸلٸگٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق كوميسسييادا سۇحباتتاسۋدان ٶتكٸزٸلٸپ, القالى كەڭەستە سوڭعى شەشٸم قابىلدانادى دەيدٸ. مەملەكەتتٸك جوو رەكتورلەرٸن سايلاۋ ەڭ الدىمەن لاۋازىمعا تاعايىندالۋدىڭ ايقىندىعى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ دەگەندٸ مينيسترلٸك بارىنشا باسىمدىق بەرٸپ ايتۋمەن كەلەدٸ. سونىمەن قاتار, كونكۋرستىق ٸرٸكتەۋ نەتيجەسٸندە جوو-نىڭ دامۋ باعدارلاماسىنا قولداۋ كٶرسەتٸلەتٸندٸگٸنە سەندٸرۋگە تىرىسىپ باعۋدا. ەرينە, شىنىمەن سونداي مٷمكٸندٸك بەرٸلسە, قۇبا-قۇپ.
جوو-نىڭ قاداعالاۋ كەڭەستەرٸنٸڭ تٸزٸمدەرٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ سايتتارىندا اشىق جارييالانۋى تيٸس دەگەن دە تاپسىرما بەرٸلگەن. ەگەر, ونى ەر ۋنيۆەرسيتەت رەكتورٸ ٶزٸ دايىنداپ ۇسىناتىن بولسا, ونداي كەڭەستە قانداي مەن بار? كەڭەس شىن مەنٸندە تەۋەلسٸز ادامداردان جاساقتالسا, وندا ەڭگٸمە باسقا. سونىمەن, مەملەكەتتٸك جوو رەكتورٸ لاۋازىمدارىنا ٷمٸتكەرلەردٸ ٸرٸكتەۋ باستالىپ تا كەتكەن سىڭايلى. وسى مەسەلەگە بايلانىستى سالانىڭ نانىن شيرەك عاسىر بويى جەگەن ادام رەتٸندە ويلارىمىزدى ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸك.
جالپى, بٸزدەگٸ جوعارى بٸلٸم سالاسىنداعى تٷرلٸ رەفورمالار مەن ٸس-شارالارعا سىن كٶپ. ەلٸمٸزدە 1990 جىلداردىڭ ورتا تۇسىنان باستالعان جوعارى بٸلٸم رەفورمالارى وسى سالانىڭ مەنەدجمەنت جٷيەسٸن تٷسٸنٸكسٸز جايلارعا دۋشار ەتتٸ. ونى ەركٸم ەرتٷرلٸ تٷسٸندٸرەدٸ. بٸرەۋلەردٸڭ پايىمداۋىنشا, مەدەنيەتٸ جوعارى دامىعان اقش-تىڭ جٷيەسٸن مەحانيكالىق تەسٸلمەن كٶشٸرگەندٸكتەن, بٸزدٸڭ جاعدايىمىزعا ٷيلەسپەي جاتقان كٶرٸنەدٸ. ال, ەندٸ بٸر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, امەريكانىڭ ٷلگٸسٸن قابىلداعاندا, كەيبٸر ماڭىزدى پروتسەدۋرالارىن جوعالتقاندىقتان, شىنايى مازمۇنىنا ساي كەلمەي بۇرمالاندى دەسەدٸ.
قالاي بولعاندا دا ەلٸمٸزدٸڭ جوعارى بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنە جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸ تولمايتىنى راس. ەلەمدٸك قالىپتى /ستاندارتتى/ ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, بۇرىنعى بارىمىزدى جوعالتىپ الدىق دەۋشٸلەر دە بار. قانشا جەردەن ٶزگەرتتٸك, جاڭارتتىق دەپ ٶزەۋرەسەك تە, بٸزدٸڭ بەرگەن ديپلومدارىمىزدى ەلەم ەلدەرٸ مويىنداپ وتىرعان جوق. قازٸرگٸ تاڭدا عىلىم مەن بٸلٸم تۋرالى زاڭ بەكٸتٸلٸپ, سالاعا جاڭا مينيستر كەلگەلٸ ەلٸمٸزدٸڭ جوو, سونىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق مەرتەبەگە يە بولعان ۋنيۆەرسيتەتتەر ٷشٸن ەكٸ مەسەلە اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر. ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ – عىلىمي زەرتتەۋدٸ باسشىلىققا العان ۋنيۆەرسيتەت (research university) بولۋ, ەكٸنشٸسٸ – شىنايى وقۋ ورداسىنا (training center) اينالۋ. وزىق ويلى عالىمداردىڭ پٸكٸرلەرٸنە كەلسەك, ەلٸمٸزدەگٸ ٸرٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ٶزٸندە قالىپتاسقان جاعداي سىن كٶتەرمەيدٸ. ايتالىق, جوعارىدا اتالعان research university-دٸڭ مەنٸن جەتٸك تٷسٸنبەيتٸندٸكتەن, عىلىمي كەڭەستٸڭ ٶزٸ رەكتورلاردىڭ جەتەگٸندەگٸ اتى بار دا, زاتى جوق ۇيىمعا اينالعان. كەڭەس شىن مەنٸندە, پروفەسسور, وقىتۋشىلار ۇجىمى الدىندا ەسەپ بەرۋگە قۇلىقسىز, رەكتوردىڭ ايداۋىنداعى ەنجار قۇرىلىم بولىپ كەتكەن. وسىنىڭ سالدارىنان بٷگٸندە ۋنيۆەرسيتەت مەنەدجمەنتٸنە پروفەسسور وقىتۋشىلاردىڭ قاتىسۋى, ولاردىڭ جۇمىستىق بەلسەندٸلٸكتەرٸ ٸس جٷزٸندە قىسقارعان كٶرٸنەدٸ.
جوو بازاسىن جەتٸلدٸرۋگە ەلٸمٸزدٸڭ ٷكٸمەتٸ ايتارلىقتاي كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەلەمدٸك تەجٸريبەگە زەر سالساق, ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ قارجىلىق كٶزدەرٸ وقۋ اقىسىنان, دەمەۋشٸلەردٸڭ كٶمەگٸنەن, عىلىمعا بٶلٸنەتٸن دوتاتسييادان, پاتەنت, ليتسەنزييا, رويالتتىق تٶلەمدەردەن جەنە مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن قۇرالادى ەكەن. باتىس ەۋروپا ەلدەرٸ, جاپونييا, اۆستراليياعا قاراعاندا, اقش-تا ٷكٸمەت تاراپىنان جوو-نى قارجىلاندىرۋ جاعى ايتارلىقتاي از. الايدا, سوعان قاراماستان, سوڭعى جىلدارداعى مەلٸمەتتەرگە قاراعاندا, اقش باكالاۆردان جوعارى اكادەمييالىق دەرەجە بەرەتٸن ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ بارلىق كٸرٸستەرٸنٸڭ 50,77%-ىن مەملەكەتتٸك نەمەسە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت قۇيسا, 18,06%-ىن وقۋ اقىسى, 25,32%-ىن كٶمەكشٸ شارۋاشىلىقتار, قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ ٶزگە تٷرلەرٸنەن تٷسكەن تابىس, قالعان 5,83%-ىن دەمەۋشٸلەردەن بٶلٸنگەن قارجى قۇراعان. بٸزدەگٸ جاعداي تۋرالى ۋنيۆەرسيتەتتەر باق-تى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, جەكە ۆەب-سايتتارىنا دا مۇنداي مەلٸمەتتەردٸ ۇسىنبايتىندىقتان, الدىن الا بٸردەمە دەۋ قيىن. ەربٸر قۇپييالانعان ەسەپ-قيساپ پەن قارجى كٶزدەرٸن, تابىستى بٷركەمەلەۋ جەمقورلىققا كٷدٸك تۋدىراتىندىعىن ەسكەرسەك, ەلٸمٸز ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ بۇل ەرەكەتٸن تٷسٸنۋ وڭاي بولمايدى.
جالپى, بٸز ٶز جاعدايىمىزدى باجايلاپ, دامۋ باعىتىمىزدى دۇرىس بەلگٸلەۋ ٷشٸن, ٶزگەلەردٸڭ تەجٸريبەسٸمەن ەگجەي-تەگجەي تانىسۋىمىز ماڭىزدى. جوعارى دامىعان ەلەم ەلدەرٸندەگٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ٷيرەنۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن ونىڭ مەنەدجمەنتتٸك قۇرىلىمىن جٸتٸ زەرتتەۋٸمٸز كەرەك سيياقتى. ەرينە, ەر ەلدٸڭ جەنە ونىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بولاتىنى بەلگٸلٸ. سوعان قاراماستان, ليبەرالدى دەموكراتييالىق ەلدەردٸڭ جوو جٷيەسٸ امەريكا جەنە ەۋروپا ٷلگٸسٸندەگٸ دەگەن ەكٸ باستى توپقا بٶلٸنەدٸ ەكەن. ۇلىبريتانييا, گەرمانييا, فرانتسييا, جاپونييا سەكٸلدٸ جوعارى دامىعان ەلدەردە ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ مەنەدجمەنتٸ جەتٸلدٸرٸلگەندٸكتەن, بارلىعىن وقۋ ورنىنىڭ ٸشكٸ مەسەلەسٸ رەتٸندە قاراستىرادى. ناقتىراق ايتساق, ۋنيۆەرسيتەتتٸ باسقارۋداعى نەگٸزگٸ تەتٸك – وقىتۋشى, پروفەسسورلاردىڭ, عىلىمي قىزمەتكەرلەردٸڭ, قاتارداعى جۇمىسكەرلەر مەن ستۋدەنتتەردٸڭ قولىندا.
اتالمىش ەلدەر ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ باسقارۋشى ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلىمىنا كەلسەك, رەكتوردىڭ ٶزٸ دە, ونىڭ جاساقتاعان كومانداسى – رەكتورات تا وقىتۋشى عالىمدار اراسىنان سايلانعان باسقارۋشى كەڭەس پەن ودان دەربەس قۇرىلاتىن باقىلاۋشى كوميتەتكە باعىنادى. ايتالىق, وسىنداي قۇرىلىمى ەڭ كٷشتٸ دامىعان جاپونيياعا كەلسەك, ەلدٸڭ جوو-لارى (تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتٸنەن باسقاسى) ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸنە كٶشكەن. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ شتاتىنداعى وقىتۋشىلار, قىزمەتكەرلەر, ستۋدەنتتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستىرىلعان سايلاۋدىڭ نەتيجەسٸندە رەكتور تاعايىندالادى. ال, باتىس ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ جاعداي سەل ٶزگەشەلەۋ. وندا ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنان سايلانعان «پارلامەنتٸ» ٸسپەتتٸ باسقارۋشى ورگانى بار. سول ٶكٸلەتتٸ ورگان ارقىلى رەكتوردى سايلايدى جەنە وتستاۆكاعا كەتٸرەدٸ.
ال, اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ جٷيەسٸ مٷلدە ٶزگەشە. ونداعى بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بيلٸگٸ باسقارۋ كەڭەسٸ (board of trustees, regents), ەكٸمشٸلٸك (administration), عىلىمي كەڭەس (senate, council, house) دەگەن ٷش ينستيتۋتتان تۇرادى. ولاردىڭ ەربٸرٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸك سۋبەكتٸسٸ, قۇرىلۋ ەرەجەلەرٸ, اتقاراتىن مٸندەتتەرٸ مەن قۇقىقتارى ەر بٶلەك. ونداعى باسقارۋ كەڭەسٸنٸڭ ورنى ەرەكشە. ولار ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ كٷندەلٸكتٸ جۇمىسىنا تٸكەلەي ارالاسپايدى. كەرٸسٸنشە, عىلىمي كەڭەستٸڭ نۇسقاۋىمەن رەكتور مەن پرورەكتورلاردى تاعايىنداپ, اعىمداعى جۇمىستى جٷرگٸزدٸرەدٸ. ال ٶزدەرٸ رەكتوراتتىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جاسايدى. ۋنيۆەرسيتەت مەنەدجمەنتٸندەگٸ تاعى بٸر ماڭىزدى ينستيتۋت – عىلىمي كەڭەس ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ونى بٸلٸم ورداسى ۇجىمى سايلايتىندىقتان بارلىق مٷشە تەڭ قۇقىلى. باسقارۋ كەڭەسٸ قۇرىلتايشى ٶكٸلەتتٸلٸگٸن بٸلدٸرسە, عىلىمي كەڭەس وقىتۋشى, عالىمدار ياعني, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ اكادەمييالىق يادروسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ بولماق. سوندىقتان, كەڭەستٸڭ تٶراعالىعىن بٸزدەگٸدەي رەكتورگە عانا بەرٸپ قويمايدى.
سونداي-اق, عىلىمي كەڭەس ٶزٸنٸڭ ەرەجەسٸ بويىنشا بەلگٸلٸ مەرزٸمگە سايلاناتىن باسشىسى, ورىنباسارى, ٶزگە قىزمەت شتاتتارىمەن قاتار تۇراقتى جەنە ۋاقىتشا كوميتەتتەر ارقىلى ٶز ٸسٸن ۇيىمداستىرادى. اكادەمييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەت ٶمٸرٸنٸڭ ٶزگە دە پروبلەمالارى جايىندا رەكتوراتپەن مەملەگە كەلٸپ وتىرادى. سوندىقتان دا, اتالمىش قۇرىلىم ۋنيۆەرسيتەتتە ۇجىمدىق باسقارۋدىڭ پرينتسيپتەرٸن جٷزەگە اسىرادى.
امەريكاندىق ٷردٸستٸ تولىق تٷسٸنۋ ٷشٸن كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتٸن مىسالعا الايىق. اتقارۋ كەڭەسٸ (Board of Regents) 25 مٷشەدەن تۇرادى. ونىڭ 18-ٸن شتات گۋبەرناتورى تاعايىندايتىن كٶرٸنەدٸ. ۋنيۆەرسيتەتتٸ باسقاراتىندار دا, وسىلار. قالعان 7 مٷشەنٸڭ 4-ٸن ٷكٸمەتتەگٸ لاۋازىمدى تۇلعالاردان تاڭداسا, 2-ٸ تٷلەكتەر وداعىنان سايلانسا, 7-شٸ – مٷشە رەكتوردىڭ ٶزٸ. 18 مٷشەنٸ بٸردەن جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەت تاعايىنداۋىنىڭ سەبەبٸنە كەلسەك, وقۋ ورنى جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەتتٸڭ مٷلكٸ, ەرٸ حالىققا قىزمەت كٶرسەتەتٸن ماڭىزدى نىسان رەتٸندە قاراستىرىلاتىندىعىندا. سونىمەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەتتٸ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتەن, ساياساتتان بەيتاراپ ەتٸپ, ونىڭ اكادەمييالىق ەركٸندٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە ونىڭ ماڭىزدىلىعى جاتىر. ۋنيۆەرسيتەتتٸ ساياسي الاڭ, پارتييالىق يدەولوگييانىڭ نىسانى دەپ قاراۋ تىم اڭعالدىق بولار ەدٸ. كەرٸسٸنشە, ول بٸلٸكتٸلٸك پەن قابٸلەتتٸلٸكتٸ (merit) قاستەرلەپ, العا تارتاتىن پرينتسيپتٸ (meritocracy) ۇستاناتىن بٸلٸم ورداسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, الاۋلاتقان-جالاۋلاتقان «جاس وتاننان» باستاپ, ساياسي ۇيىم اتاۋلىنىڭ بەرٸ ودان تىس تۇرۋعا تيٸس. تٸپتٸ, جاستاردىڭ اراسىندا «قدم» دەپ اتالاتىن كٶپشٸلٸك ۇيىمداردىڭ ٶزٸن ەشبٸر ساياسي پارتييالاردىڭ مەنشٸكتەۋگە قۇقى جوق. ال, بٸزدەگٸ زاڭدار مەن زاڭدىلىقتارعا ساي ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر پرينتسيپتٸك تە, پراكتيكالىق تا تۇرعىدان كەلگەندە, ٸس جٷزٸندە بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ بيۋروكراتييالىق بٸر باسپالداعى بولىپ شىعادى جەنە ساياسي ماشيناعا تەۋەلدٸ, قاعازباستىلىقتان كٶز اشپايتىن ەنجار ۇيىم رەتٸندە كٶرٸنٸس تابادى.
امەريكانىڭ جٷيەسٸنە كٶزسٸز ەلٸكتەگەن كەزدە, ونىڭ ٸشكٸ قىر-سىرىن جەتٸك تٷسٸنبەي, مەحانيكالىق تەسٸلمەن كٶشٸرۋدٸڭ سالدارىن, مٸنە, وسىدان اڭعارۋعا بولادى. پرينتسيپتٸك تۇرعىدان كەلسەك, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ شىنايى قۇرىلتايشىسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ەمەس, شىن مەنٸندە, قازاقستان حالقى (public) دەپ تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت جەنە سولاي بولۋعا تيٸس تە. سەبەبٸ, سول وقۋ وردالارىن سالىپ, تۇرعىزۋعا جۇمسالعان قارجى-قاراجات حالىقتىڭ قالتاسىنان ٶتەلدٸ. سونىسىمەن دە, ول ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت. ولاي بولسا, قازاقستانداعى بارلىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ماقساتى ۇلتىمىزعا ادال قىزمەت كٶرسەتٸپ, حالقىمىزعا جوعارى بٸلٸمدٸ ماماندار دايارلاپ بەرۋ. ونى حالىقتىڭ اتىنان ۇيىمداستىرىپ, ٷيلەستٸرٸپ وتىرعان «كوماندا» ول – قازاق ٷكٸمەتٸ. سوندىقتان, ەل-فارابي, قانىش سەتباەۆ, لەۆ گۋميلەۆتٸڭ اتىمەن اتالاتىنى بار, ٶزگە ٸرٸلٸ-ۇساقتى بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەر – قازاقستاندىقتاردىڭ يەلٸگٸندە جەنە حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ مٸندەتٸ جٷكتەلەتٸندٸكتەن, ولار بٸر عانا مينيسترلٸك اپپاراتىنىڭ «قولبالاسى» ەمەس, بولمايدى دا. وسى سەبەپتەن, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ باسقارۋ كەڭەسٸ دەيتٸندٸ قۇراتىن بولساق, ول قۇرىلىم قازاقستان حالقىنىڭ ٶكٸلەتتٸ ۇيىمى رەتٸندە ەل ازاماتتارىنىڭ اتىنان ورتاق مٷلٸكتٸ قورعاپ, وعان جۇمسالىپ جاتقان ەر تيىندى قاداعالاۋعا مٸندەتتٸ بولماق. مەسەلەنٸڭ كەلەسٸ جاعىنا كەلسەك, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر – قازاقستان حالقىنىڭ مٷلكٸ. ول ساناتكەرلٸك بولا ما, تٸكەلەي ماعىنادا زاتتىق بولا ما بەرٸبٸر. سونىمەن بٸرگە, ول عىلىمي-زەرتتەۋ ەرٸ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸ بولعاندىقتان, قانداي بٸر ساياسي ىقپالدان تىس, دەربەس تۇرۋعا تيٸس. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدەگٸ زاڭدارعا, قاۋلى-قارارلارعا جٷگٸنەر بولساق, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ رەكتورلەرٸ بٸر عانا مينيسترلٸكتٸڭ «اشسا – الاقانىندا, جۇمسا – جۇدىرىعىندا». ونىڭ ٶزٸندە رەكتورلەر قانشا جىلعا تاعايىندالادى, نەشە رەت قايتا تاعايىنداۋعا بولادى – ول جاعى ەلٸ انىقتالماعان. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلەرٸ پرورەكتورلارىن ٶزٸ تاعايىنداپ, بوساتاتىندىقتان, ونىڭ جانىنداعى عىلىمي كەڭەستٸڭ تٸپتٸ رٶلٸ جوققا تەن. سونىسىمەن عىلىمي كەڭەستەر ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸن اتقارۋعا دا دەرمەنسٸز رەمٸزدٸك دەرەجەدەگٸ بيۋروكراتييالىق بٸر باسپالداققا اينالعان. قىسقاسى, قازٸرگٸ تاڭدا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنداعى باسقارۋ دەيسٸز بە, عىلىمي دەيسٸز بە, تٸپتٸ, قاداعالاۋ دەيسٸز بە, قاي كەڭەستە دە, ٶز اپپاراتىن باقىلاۋعا قابٸلەتسٸز, ونداي قۇزىرى دا, تەجٸريبەسٸ دە جوق. وعان ەشبٸر نەگٸزدٸڭ بولماسى دا ايدان انىق. رەكتورلەر ۋنيۆەرسيتەتكە كەلەدٸ, كەتەدٸ. ال, كەڭەس دەگەن تەتٸك ۋنيۆەرسيتەتپەن مەڭگٸ جاسايتىندىقتان, رەكتورمەن بٸرگە پرورەكتورلاردى دا شىنايى تٷردە بەكٸتەتٸن بيلٸككە يە بولسا, ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ ميسسيياسىن اتقارعان بولار ەدٸ.
ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قاتىستى مەسەلەلەر قاراستىرىلعاندا, ەرتٷرلٸ شەشٸمدەر ۇستاز-عالىمداردىڭ قاتىسۋىنسىز تەك قانا رەكتوردٸڭ جەكە قالاۋىمەن تاعايىندالعان ات تٶبەلٸندەي لاۋازىمدىلاردىڭ باس شۇلعۋىمەن قابىلداناتىن جاعدايعا جەتتٸك. سول لەپپايشىلار مەسەلەنٸڭ مەنٸن تەرەڭ تالداپ تٷسٸندٸرۋدٸڭ ورنىنا رەكتوردٸ جەر-كٶككە سىيعىزباي ماقتاۋمەن, تۋراسىن ايتقاندا, جاعىمپازدانۋمەن كٷنەلتٸپ جٷرگەن جايلارى بار. ونداي عىلىمي كەڭەستەردە قانداي بەدەل بولسىن. سايىپ كەلگەندە, ەلٸمٸزدەگٸ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ باسقارۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ, وعان شۇعىل بەتبۇرىس جاساۋ قاجەتتٸلٸگٸ ٶمٸردەن تۋىپ وتىر. ونى جاساۋعا جوعارىدا اتاپ ٶتكەن اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ ۇجىمدىق باسقارۋ تەسٸلدەرٸ تەجٸريبە بولار دەپ ٷمٸتتەنەمٸز.
بٷگٸندە بٸزگە ٷلگٸ بولىپ وتىرعان امەريكادا حٸح عاسىردا ۋنيۆەرسيتەت دەپ اتاۋعا تۇرارلىقتاي وقۋ ورنى بولماعان ەكەن. ال, بٷگٸندە ەلەمدەگٸ ەڭ ۇلى مەرتەبەلٸ 30 ۋنيۆەرسيتەتتٸ اتا دەسە, ونىڭ 20-سى وسى ەلدەن تابىلاتىندىعىنا گارۆاردتا كٶپ جىل دەكان بولعان گەنري روسوۆسكييدٸڭ كەپٸلدٸك بەرۋگە بار ەكەنٸن مەلٸمدەۋٸ تەگٸن ەمەس بولار. مۇنداي ٸرٸ جەتٸستٸكتٸڭ كٸلتٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ باسقارۋ قۇرىلىمىن جەتٸلدٸرۋدە بولسا كەرەك. ال, بٸلٸم مينيسترلٸگٸ ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا سايلاۋ جٷيەسٸ قازٸرگٸ رەكتورلەردٸ تٷبەگەيلٸ اۋىستىرىپ, شىن مىقتىلاردى تاڭداپ تاعايىنداي ما, ەلدە, قازٸرگٸلەردٸڭ مۇرتىن بۇزباي كرەسلولارىنا مەڭگٸلٸك ەتٸپ شەگەلەپ تاستاي ما, ونى ۋاقىتىندا كٶرەمٸز.
قۋاندىق شاماحايۇلى,
جۋرناليست
"اقيقات" جۋرنالى
.jpg)
