Kez kelgen táýelsiz memlekettiń shekarasy bolady. Al sol shekarany kórshilermen halyqaralyq kelisim-shart arqyly bekitý - turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń mańyzdy kepili.
Tarihqa kóz júgirtse álemdegi shielenisterdiń, soǵys ataýlynyń basym bóligine osy shekaralyq daýlar túrtki bolǵan. Tipti búginniń ózinde ondaǵan memleketter, olardyń arasynda TMD da bar, atalǵan túitkilderdi tarqata almai, túrli qaýip-qaterge urynyp keledi. Sáti túsip Qazaqstan bul máseleni 2000 jydardyń basynda tolyǵymen japty. Al tiisti kelisimge eń alǵash ret osydan dál 26 jyl buryn 1994 jyldyń 26 sáýirde Qytaimen arada qol qoiyldy.
Bul jas Qazaq respýblikasynyń úlken jetistigi boldy desek artyq aitpaǵandyq. Másele tipti áleýeti zor Keńes odaǵy tisi batpaǵan daýǵa núkte qoiýda nemese ondai kelisimge TMD elderi arasynda Qazaqstan eń birinshi bop qol jetkizgeninde ǵana emes. Sońynan bizdiń eldiń úlgisimen basqa elder, onyń ishinde Resei de júrdi. Másele basqada. Burynǵy Frantsiia prezidenti Fransýa Mitterannyń aitqany bar: "Shekarany talqylaý soǵysty talqylaýmen teń". Al endi osyndai erekshe kúrdeli de sezimtal problemany Qytai siiaqty alyp kórshimen teń dárejede, óz upaiyn joǵaltpai sheship izgi kórshilestik pen yntymaqstyqqa jol ashý - qiynnyń qiyny edi. Otandyq diplomatiia bul synnan abyroimen ótti.
Aita keterlik jáit, sol 1994 jylǵa deiingi kezeńde qytailyq kartalarda Shyǵys Qazaqstannyń Balhash kóline deiingi jerleri Aspanasty imperiianyń tarihi menshigi retinde belgilenip kelgen bolatyn. Al shekara jaily prezident Nursultan Nazarbaevpen ýaǵdalastyqtan keiin, sol kezdegi Qytai basshysy Tszian Tszemin: "Budan bylai atalǵan kartalar túzetilip eki aradaǵy shekara myzǵymastyǵy máńgilik saqtalady", - dep ashyq málimdedi.
Ras, kelissózder júrip jatqanda sonshama asyǵýdyń qajeti ne, on-jiyrma jyl kidire turaiyq degen syńaida syni pikirler aityldy. Biraq sol sózderge erip jyl saiyn emes, kún saiyn kúsheiip kele jatqan aidaharmen shekara máselesin keiinge shegerse arty ne bolar edi? Álemniń ekinshi alybyna ainalǵan Qytaidyń jańa basshylarynyń dámesi qandai bolar edi? Menińshe, aitpasa da túsinikti. Ótkendegi qytailyq saittyń shekara jaily dóreki málimdeme jasaýy ondai aýrý ambitsiialar jaily túsinik beredi.
Al endi kelisimge qol qoiylǵannan soń jáne ol Birikken Ulttar Uiymynda tirkelip, halyqaralyq zań mártebesin alǵannan keiin yqtimal arandatýlardyń joly kesildi. Buǵan álgi basy daýǵa qalǵan sait boiynsha Qazaq syrtqy ister ministrligi Qytai tarapyna arnaiy narazylyq notasyn joldaǵany, sonyń negizinde resmi Pekin atyshýly jariialynymdy óshirtkeni dálel. Endeshe Qytaimen, bertin kele Reseimen, Ortalyq Aziiadaǵy kórshilermen arada shekara máselesiniń der kezinde ári birjolata sheshimin tapqany - Qazaqstannyń sózsiz jeńisi dep baǵalaýǵa negiz jetkilikti.
Rasýl Jumaly
