Túrkiiaǵa saiahat – kóktem-jaz mezgilderindegi týristik baǵyttardyń kóshin bastaidy. Buǵan sebep –jyly teńizi, jumsaq qumy, joǵarǵy klasty qyzmet, sándi ári sapaly taýralarǵa toly dúkenderi, erekshe kórikti, tarihi mekenderi men dámi til úiiretin ashanasy.
Túrkiia Eýropanyń ońtústik-shyǵysy men Kishi Aziiada ornalasqan. Eldiń tamasha demalys aimaǵyna ainalýyna sebep bolǵan – tórt teńizi. Soltústiginde – Qara teńiz ben Mármar teńiz, batysynda – Egei teńizi, al ońtústiginde Jerorta teńizi jatyr. Sondai-aq, aýmaǵynda birneshe ózender men tuzdy kólder kezdesedi.
Túrkiiada demalý úshin Qazaqstan azamattaryna viza ázirleýdiń qajeti joq. Áýejaida sheteldik tólqujatqa Túrkiia aýmaǵynda 90 kún bolýǵa quqyq beretin belgi qoiylady.
Bul elge demalýǵa keletin saiahatshylardyń sanynda shek joq. Álemniń túkpir-túkpirinen aǵylǵan demalýshylardyń arasynan eýropalyqtardy da, aziialyqtardy da kóptep kezdestiresiz. Bul degenińiz jyl ótken saiyn Túrkiia eline kelýshilerdiń sany artpasa, kemimegen degen sóz. Anadoly jerine aǵylǵan týristerdiń bir ǵana armany bar: ol túrik halqyna tán nárseniń bárine qanyǵý, ásem tabiǵatyn tamashalaý, tarihi qundylyqtaryna tánti bolý. Otbasymen, týys-týǵanymen, qurby-qurdastarymen, dostarymen, top-tobymen qydyrǵan qaýym.
Túrkiianyń eń tanymal, tarihi, týrister kóp keletin qalalarynyń biri – Ystambul.
Stambul qalasy – ejelgi Rim, Vizantiia, Osman imperiialarynyń astanasy bolǵan tarihi qala. Qara teńiz ben Mármár teńiz jaǵalaýynda oryn tepken bul alyp shahardyń tamyry tym tereńde jatyr. “Kóne Konstantinopoldiń” “Syrly Ystambulǵa” deiingi joly tarih tolqynynyń qat-qabat belesteri arqyly aian.
Ystambul memlekettiń eń iri saýda-sattyq, qarjy, ónerkásip, mádeni jáne ǵylymi ortalyǵy.
Ádemi kelbetimen álemdi súisindirip, tarihi oryndarymen talaidy tań qaldyrǵan Ystambul qalasy 2010 jyly Eýropanyń mádeni astanasy atanǵan bolatyn.
Ystambul qalasynda sońǵy sanaq boiynsha 17 million adam turady. Iaǵni, bir qalanyń ózinde barsha Qazaqstan halqy ómir súrip jatyr degen sóz.
Ystambulǵa kelgen kúnniń ertesine tobymyzben Taksim alańyn kórýge bardyq.
Taksim alańy
Taksim alańy (túrik tilinde Taksim Meidanige uqsaidy) Ystambuldyń eýropalyq bóliginiń eń mańyzdy kórikti jerleriniń biri jáne týrister men jergilikti turǵyndardyń eń tyǵyz qonystanǵan jeri. Taksim – aty ańyzǵa ainalǵan Istiklal kóshesiniń bastaý alatyn jeri, onda qymbat qonaq úiler men áigili meiramhanalar ornalasqan. Sondai–aq kún saiyn milliondaǵan adamdar ótetin oryn.
Alańnyń dál ortasynda 1928 jyly italiandyq músinshi Petro Kanonika jasaǵan Respýblika monýmenti (Cumhuriyet Aniti) ornalasqan. Bul áigili eskertkish Túrkiia Respýblikasynyń qurylǵanyna orai turǵyzylǵan. 11 metrlik eskertkishte Mustafa Kemal Atatúrik jáne onyń adal serikteri – general Ismet Inioniý jáne marshal Fevzi Chakmak beinelengen. Qazir bul alańda mańyzdy resmi is-sharalar, narazylyqtar men piketter ótedi.
Taksim alańynda 2021 jyly Túrkiia prezidenti Rejep Taiyp Erdoǵannyń bastamasymen ashylǵan Taksim meshiti bar.
Resmi málimet boiynsha, meshit pen onyń 30 metrlik munarasyn salýǵa tórt jyl ýaqyt ketken. Qurylysty Erdoǵannyń ózi baqylady desedi. Túrkiia prezidenti bir suqbatynda osy meshit salynǵanǵa deiin bul mańaida namaz oqityn bólme de bolmaǵanyn aitqan eken. Eki munarasy bar meshit keshenine 4 myń adam siiady, onda kórme zaly, kitaphana jáne tamaqtanatyn oryn bar.
Taksim alańynan Ystambuldaǵy eń tanymal týristik jaiaý júrginshiler kósheleriniń biri – Istiklal bastalady. Onyń uzyndyǵy shamamen 1,5 shaqyrym. Munda ádemi serýen quryp, arhitektýralyq ǵimarattardy tamashalap, túrli dúkenderdi aralap, eýropalyq nemese túrik taǵamdarynan dám tatýǵa bolady. Sondai-aq dál osy kóshede 90-shy jyldardan beri jumys istep kele jatqan tarihi tramvaiǵa minýge múmkindik bar.
Bizdi bastap júrgen Ramazan myrza ataqty Istiklal kóshesinen keiin birden Aiia Sofiiameshitine alyp bardy. Saparymyz aýa raiynyń sýyq kúnine sáikes kelse de, meshitti kórýge kelgen týristerden adam aiaq alyp júrgisiz. Olardan bólek, meshitke qulshylyq etýge kelgen jergilikti baýyrlarymyzdy da kóptep kezdestiresiz.
Aiia Sofiia kóne sáýlet óneriniń úlgisinde salynǵan Ystambuldaǵy iri meshitterdiń biri. Ol2020 jyly murajai mártebesinen aiyrylyp, meshit retinde tirkeldi.
Onyń irgetasy Vizantiia imperatory Konstantinniń buiryǵy boiynsha qalanǵan. B.z. 532 – 537 jyldar aralyǵynda 10 myń jumysker qyzmet etip, 5 jylda salyp bitirgen. Onyń biiktigi – 55.6 m, diametri – 31.4 m. Kúmbezdiktiń 40 terezesi bar. 1453 jylǵa deiin ǵibadathana qyzmetin atqarǵan. Osman imperiiasynyń qol astyna ótkennen keiin, meshit retinde paidalanyldy. 1935 jyldan 2020 jylǵa deiin mýzei qyzmetin atqardy.
360 jyly Vizantiia imperatory Konstantin negizin qalaǵan shirkeýdiń aǵash shatyry 404 jyly janyp ketti. Keiin qalpyna keltirilgen.
Aiia Sofiia meshitinen keiin Sultanahmet meshitine bas suqtyq. Bul meshit Aiia Sofiiaǵa qarama-qarsy oryn tepken. Bul ortalyqty jergilikti halyq «Kógildir meshit» dep te ataidy. Meshitte alty munara bar. Tórteýi birdei, al qalǵan ekeýi biigirek. Estýimizshe, bul meshit álem arhitektýrasyndaǵy uly týyndylardyń biri bolyp sanalady eken.
Qasietti ramazan aiy bolǵan soń ba, keshkilik meshit mańyna jinalyp, aýyz ashatyndar óte kóp. Biz kelgende de osy kórinis taǵy qaitalandy. Biren-saran jolaýshydan «bul neǵylǵan kóp adam» dep suraǵanymyzda, «iftar jasaýǵa jinalǵan kópshilik qoi» degen jaýap aldyq. Meshit mańyndaǵy kógaldarǵa shaǵyn dastarqandaryn jaiyp, aýyz ashýǵa qamdanyp otyr. Keibiri týys-týǵanymen, keibireýi otbasylarymen jinalǵan. Bul da dinge degen jergilikti jamaǵattyń qurmeti bolsa kerek. Ramazan aiynda kóz jetkizgen taǵy bir ǵajaiyp – Ystambuldyń kez kelgen núktesinen tegin aýyzasharlar uiymdastyrǵan adamdy kóresiń. Olar ár kúni keshkilik shatyrlar quryp, as-sýyn ázirleidi. Bul aýyzasharlardan kez kelgen adam tamaq ishýge múmkindigi bar. Óitkeni dindi qasterlegen halyqtyń boiyna tán daǵdysy bul.
Sultanahmetten keiin qaladaǵy kóne oryndardyń biri Ibragim pasha saraiy – Túrik jáne islam óneriniń murajaiyna bardyq.
Áigili Ippodrom alańynda záýlim vizantiialyq eskertkishter ǵana emes, Osman imperiiasy kezindegi tarihi nysandar da bar eken. Solardyń biri – bir kezderi Osman imperiiasynyń bas Viziri Pargala Ibrahim pashanyń rezidentsiiasy bolǵan Ibrahim Pasha saraiy (Pargali İbrahim Paşa Sarayi). Ibragim pasha saraiynyń ǵimaratynda túrik jáne islam óneriniń murajaiy ornalasqan. Saraidyń (Ibrahim Pasha Saraiy) paida bolý tarihy Súleimen sultannyń ómir tarihymen tyǵyz bailanysty. Súleimen Sultan týysy men dosyna úlken qurmet retinde osy saraidy otbasylyq merekeler ótkizgen eken, iaǵni dál osy jerdeuldary – shehzada Mustafa, Mehmet, Selimdi súndetke otyrǵyzyp, qyzy Mihrima Sultannyń úilený toiyn jasaǵan desedi.
Álemde neshe túrli sulýlyǵymen tamsandyratyn, kózdiń jaýyn alatyn jáne tań qaldyratyn qalalar bar. Saiahat jasaýda árbir jan óziniń talǵamyna qarai, rýhyn kóteretin jáne janynyń tynyshtyǵyn tabatyn qalany tańdaidy. Al menen qaida barǵyń keledi dep surasa men bar daýsymmen Stambul dep aitar edim!
Árine bireýler aitar ol tozyǵy jetken jaýap qoi dep, sonda da Ystambul árbir jandy ózine ǵashyq eter jáne búkil ýaiym-qaiǵyńnan aryltar qala dep oilaimyn. Stambul óziniń boiynda eskilik pen jańalyqty birdei ustap turǵan erekshe jáne siqyrly qala. Handardyń turǵan Tokkapydagy sarailary, Aiia Sofia jáne Sultanahmet siiaqty meshitter men qorǵandardyń ulylyǵyn kórip Ystambuldyńbekerden Rim, Vizantiia jáne Osman imperiialarynyń astanasy bolmaǵanyn túsinesiń.
Gúlnar Ertai, Stambul.
