تٷركيياعا ساياحات – كٶكتەم-جاز مەزگٸلدەرٸندەگٸ تۋريستٸك باعىتتاردىڭ كٶشٸن باستايدى. بۇعان سەبەپ –جىلى تەڭٸزٸ, جۇمساق قۇمى, جوعارعى كلاستى قىزمەت, سەندٸ ەرٸ ساپالى تاۋرالارعا تولى دٷكەندەرٸ, ەرەكشە كٶرٸكتٸ, تاريحي مەكەندەرٸ مەن دەمٸ تٸل ٷيٸرەتٸن اسحاناسى.
تٷركييا ەۋروپانىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسى مەن كٸشٸ ازييادا ورنالاسقان. ەلدٸڭ تاماشا دەمالىس ايماعىنا اينالۋىنا سەبەپ بولعان – تٶرت تەڭٸزٸ. سولتٷستٸگٸندە – قارا تەڭٸز بەن مەرمار تەڭٸز, باتىسىندا – ەگەي تەڭٸزٸ, ال وڭتٷستٸگٸندە جەرورتا تەڭٸزٸ جاتىر. سونداي-اق, اۋماعىندا بٸرنەشە ٶزەندەر مەن تۇزدى كٶلدەر كەزدەسەدٸ.
تٷركييادا دەمالۋ ٷشٸن قازاقستان ازاماتتارىنا ۆيزا ەزٸرلەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ەۋەجايدا شەتەلدٸك تٶلقۇجاتقا تٷركييا اۋماعىندا 90 كٷن بولۋعا قۇقىق بەرەتٸن بەلگٸ قويىلادى.
بۇل ەلگە دەمالۋعا كەلەتٸن ساياحاتشىلاردىڭ سانىندا شەك جوق. ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن اعىلعان دەمالۋشىلاردىڭ اراسىنان ەۋروپالىقتاردى دا, ازييالىقتاردى دا كٶپتەپ كەزدەستٸرەسٸز. بۇل دەگەنٸڭٸز جىل ٶتكەن سايىن تٷركييا ەلٸنە كەلۋشٸلەردٸڭ سانى ارتپاسا, كەمٸمەگەن دەگەن سٶز. انادولى جەرٸنە اعىلعان تۋريستەردٸڭ بٸر عانا ارمانى بار: ول تٷرٸك حالقىنا تەن نەرسەنٸڭ بەرٸنە قانىعۋ, ەسەم تابيعاتىن تاماشالاۋ, تاريحي قۇندىلىقتارىنا تەنتٸ بولۋ. وتباسىمەن, تۋىس-تۋعانىمەن, قۇربى-قۇرداستارىمەن, دوستارىمەن, توپ-توبىمەن قىدىرعان قاۋىم.
تٷركييانىڭ ەڭ تانىمال, تاريحي, تۋريستەر كٶپ كەلەتٸن قالالارىنىڭ بٸرٸ – ىستامبۇل.
ستامبۇل قالاسى – ەجەلگٸ ريم, ۆيزانتييا, وسمان يمپەرييالارىنىڭ استاناسى بولعان تاريحي قالا. قارا تەڭٸز بەن مەرمەر تەڭٸز جاعالاۋىندا ورىن تەپكەن بۇل الىپ شاھاردىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. “كٶنە كونستانتينوپولدٸڭ” “سىرلى ىستامبۇلعا” دەيٸنگٸ جولى تاريح تولقىنىنىڭ قات-قابات بەلەستەرٸ ارقىلى ايان.
ىستامبۇل مەملەكەتتٸڭ ەڭ ٸرٸ ساۋدا-ساتتىق, قارجى, ٶنەركەسٸپ, مەدەني جەنە عىلىمي ورتالىعى.
ەدەمٸ كەلبەتٸمەن ەلەمدٸ سٷيسٸندٸرٸپ, تاريحي ورىندارىمەن تالايدى تاڭ قالدىرعان ىستامبۇل قالاسى 2010 جىلى ەۋروپانىڭ مەدەني استاناسى اتانعان بولاتىن.
ىستامبۇل قالاسىندا سوڭعى ساناق بويىنشا 17 ميلليون ادام تۇرادى. ياعني, بٸر قالانىڭ ٶزٸندە بارشا قازاقستان حالقى ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر دەگەن سٶز.
ىستامبۇلعا كەلگەن كٷننٸڭ ەرتەسٸنە توبىمىزبەن تاكسيم الاڭىن كٶرۋگە باردىق.
تاكسيم الاڭى
تاكسيم الاڭى (تٷرٸك تٸلٸندە تاكسيم مەيدانيگە ۇقسايدى) ىستامبۇلدىڭ ەۋروپالىق بٶلٸگٸنٸڭ ەڭ ماڭىزدى كٶرٸكتٸ جەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ جەنە تۋريستەر مەن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ ەڭ تىعىز قونىستانعان جەرٸ. تاكسيم – اتى اڭىزعا اينالعان يستيكلال كٶشەسٸنٸڭ باستاۋ الاتىن جەرٸ, وندا قىمبات قوناق ٷيلەر مەن ەيگٸلٸ مەيرامحانالار ورنالاسقان. سونداي–اق كٷن سايىن ميلليونداعان ادامدار ٶتەتٸن ورىن.
الاڭنىڭ دەل ورتاسىندا 1928 جىلى يتالياندىق مٷسٸنشٸ پەترو كانونيكا جاساعان رەسپۋبليكا مونۋمەنتٸ (Cumhuriyet Aniti) ورنالاسقان. بۇل ەيگٸلٸ ەسكەرتكٸش تٷركييا رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا وراي تۇرعىزىلعان. 11 مەترلٸك ەسكەرتكٸشتە مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك جەنە ونىڭ ادال سەرٸكتەرٸ – گەنەرال يسمەت ينيونيۋ جەنە مارشال فەۆزي چاكماك بەينەلەنگەن. قازٸر بۇل الاڭدا ماڭىزدى رەسمي ٸس-شارالار, نارازىلىقتار مەن پيكەتتەر ٶتەدٸ.
تاكسيم الاڭىندا 2021 جىلى تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ باستاماسىمەن اشىلعان تاكسيم مەشٸتٸ بار.
رەسمي مەلٸمەت بويىنشا, مەشٸت پەن ونىڭ 30 مەترلٸك مۇناراسىن سالۋعا تٶرت جىل ۋاقىت كەتكەن. قۇرىلىستى ەردوعاننىڭ ٶزٸ باقىلادى دەسەدٸ. تٷركييا پرەزيدەنتٸ بٸر سۇقباتىندا وسى مەشٸت سالىنعانعا دەيٸن بۇل ماڭايدا ناماز وقيتىن بٶلمە دە بولماعانىن ايتقان ەكەن. ەكٸ مۇناراسى بار مەشٸت كەشەنٸنە 4 مىڭ ادام سييادى, وندا كٶرمە زالى, كٸتاپحانا جەنە تاماقتاناتىن ورىن بار.
تاكسيم الاڭىنان ىستامبۇلداعى ەڭ تانىمال تۋريستٸك جاياۋ جٷرگٸنشٸلەر كٶشەلەرٸنٸڭ بٸرٸ – يستيكلال باستالادى. ونىڭ ۇزىندىعى شامامەن 1,5 شاقىرىم. مۇندا ەدەمٸ سەرۋەن قۇرىپ, ارحيتەكتۋرالىق عيماراتتاردى تاماشالاپ, تٷرلٸ دٷكەندەردٸ ارالاپ, ەۋروپالىق نەمەسە تٷرٸك تاعامدارىنان دەم تاتۋعا بولادى. سونداي-اق دەل وسى كٶشەدە 90-شى جىلداردان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان تاريحي ترامۆايعا مٸنۋگە مٷمكٸندٸك بار.
بٸزدٸ باستاپ جٷرگەن رامازان مىرزا اتاقتى يستيكلال كٶشەسٸنەن كەيٸن بٸردەن اييا سوفييامەشٸتٸنە الىپ باردى. ساپارىمىز اۋا رايىنىڭ سۋىق كٷنٸنە سەيكەس كەلسە دە, مەشٸتتٸ كٶرۋگە كەلگەن تۋريستەردەن ادام اياق الىپ جٷرگٸسٸز. ولاردان بٶلەك, مەشٸتكە قۇلشىلىق ەتۋگە كەلگەن جەرگٸلٸكتٸ باۋىرلارىمىزدى دا كٶپتەپ كەزدەستٸرەسٸز.
اييا سوفييا كٶنە سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ ٷلگٸسٸندە سالىنعان ىستامبۇلداعى ٸرٸ مەشٸتتەردٸڭ بٸرٸ. ول2020 جىلى مۇراجاي مەرتەبەسٸنەن ايىرىلىپ, مەشٸت رەتٸندە تٸركەلدٸ.
ونىڭ ٸرگەتاسى ۆيزانتييا يمپەراتورى كونستانتيننٸڭ بۇيرىعى بويىنشا قالانعان. ب.ز. 532 – 537 جىلدار ارالىعىندا 10 مىڭ جۇمىسكەر قىزمەت ەتٸپ, 5 جىلدا سالىپ بٸتٸرگەن. ونىڭ بيٸكتٸگٸ – 55.6 م, ديامەترٸ – 31.4 م. كٷمبەزدٸكتٸڭ 40 تەرەزەسٸ بار. 1453 جىلعا دەيٸن عيباداتحانا قىزمەتٸن اتقارعان. وسمان يمپەريياسىنىڭ قول استىنا ٶتكەننەن كەيٸن, مەشٸت رەتٸندە پايدالانىلدى. 1935 جىلدان 2020 جىلعا دەيٸن مۋزەي قىزمەتٸن اتقاردى.
360 جىلى ۆيزانتييا يمپەراتورى كونستانتين نەگٸزٸن قالاعان شٸركەۋدٸڭ اعاش شاتىرى 404 جىلى جانىپ كەتتٸ. كەيٸن قالپىنا كەلتٸرٸلگەن.
اييا سوفييا مەشٸتٸنەن كەيٸن سۇلتاناحمەت مەشٸتٸنە باس سۇقتىق. بۇل مەشٸت اييا سوفيياعا قاراما-قارسى ورىن تەپكەن. بۇل ورتالىقتى جەرگٸلٸكتٸ حالىق «كٶگٸلدٸر مەشٸت» دەپ تە اتايدى. مەشٸتتە التى مۇنارا بار. تٶرتەۋٸ بٸردەي, ال قالعان ەكەۋٸ بيٸگٸرەك. ەستۋٸمٸزشە, بۇل مەشٸت ەلەم ارحيتەكتۋراسىنداعى ۇلى تۋىندىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى ەكەن.
قاسيەتتٸ رامازان ايى بولعان سوڭ با, كەشكٸلٸك مەشٸت ماڭىنا جينالىپ, اۋىز اشاتىندار ٶتە كٶپ. بٸز كەلگەندە دە وسى كٶرٸنٸس تاعى قايتالاندى. بٸرەن-ساران جولاۋشىدان «بۇل نەعىلعان كٶپ ادام» دەپ سۇراعانىمىزدا, «يفتار جاساۋعا جينالعان كٶپشٸلٸك قوي» دەگەن جاۋاپ الدىق. مەشٸت ماڭىنداعى كٶگالدارعا شاعىن داستارقاندارىن جايىپ, اۋىز اشۋعا قامدانىپ وتىر. كەيبٸرٸ تۋىس-تۋعانىمەن, كەيبٸرەۋٸ وتباسىلارىمەن جينالعان. بۇل دا دٸنگە دەگەن جەرگٸلٸكتٸ جاماعاتتىڭ قۇرمەتٸ بولسا كەرەك. رامازان ايىندا كٶز جەتكٸزگەن تاعى بٸر عاجايىپ – ىستامبۇلدىڭ كەز كەلگەن نٷكتەسٸنەن تەگٸن اۋىزاشارلار ۇيىمداستىرعان ادامدى كٶرەسٸڭ. ولار ەر كٷنٸ كەشكٸلٸك شاتىرلار قۇرىپ, اس-سۋىن ەزٸرلەيدٸ. بۇل اۋىزاشارلاردان كەز كەلگەن ادام تاماق ٸشۋگە مٷمكٸندٸگٸ بار. ٶيتكەنٸ دٸندٸ قاستەرلەگەن حالىقتىڭ بويىنا تەن داعدىسى بۇل.
سۇلتاناحمەتتەن كەيٸن قالاداعى كٶنە ورىنداردىڭ بٸرٸ يبراگيم پاشا سارايى – تٷرٸك جەنە يسلام ٶنەرٸنٸڭ مۇراجايىنا باردىق.
ەيگٸلٸ يپپودروم الاڭىندا زەۋلٸم ۆيزانتييالىق ەسكەرتكٸشتەر عانا ەمەس, وسمان يمپەريياسى كەزٸندەگٸ تاريحي نىساندار دا بار ەكەن. سولاردىڭ بٸرٸ – بٸر كەزدەرٸ وسمان يمپەريياسىنىڭ باس ۆيزيرٸ پارگالا يبراحيم پاشانىڭ رەزيدەنتسيياسى بولعان يبراحيم پاشا سارايى (Pargalı İbrahim Paşa Sarayı). يبراگيم پاشا سارايىنىڭ عيماراتىندا تٷرٸك جەنە يسلام ٶنەرٸنٸڭ مۇراجايى ورنالاسقان. سارايدىڭ (يبراحيم پاشا سارايى) پايدا بولۋ تاريحى سٷلەيمەن سۇلتاننىڭ ٶمٸر تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. سٷلەيمەن سۇلتان تۋىسى مەن دوسىنا ٷلكەن قۇرمەت رەتٸندە وسى سارايدى وتباسىلىق مەرەكەلەر ٶتكٸزگەن ەكەن, ياعني دەل وسى جەردەۇلدارى – شەحزادا مۇستافا, مەحمەت, سەليمدٸ سٷندەتكە وتىرعىزىپ, قىزى ميحريما سۇلتاننىڭ ٷيلەنۋ تويىن جاساعان دەسەدٸ.
ەلەمدە نەشە تٷرلٸ سۇلۋلىعىمەن تامساندىراتىن, كٶزدٸڭ جاۋىن الاتىن جەنە تاڭ قالدىراتىن قالالار بار. ساياحات جاساۋدا ەربٸر جان ٶزٸنٸڭ تالعامىنا قاراي, رۋحىن كٶتەرەتٸن جەنە جانىنىڭ تىنىشتىعىن تاباتىن قالانى تاڭدايدى. ال مەنەن قايدا بارعىڭ كەلەدٸ دەپ سۇراسا مەن بار داۋسىممەن ستامبۇل دەپ ايتار ەدٸم!
ەرينە بٸرەۋلەر ايتار ول توزىعى جەتكەن جاۋاپ قوي دەپ, سوندا دا ىستامبۇل ەربٸر جاندى ٶزٸنە عاشىق ەتەر جەنە بٷكٸل ۋايىم-قايعىڭنان ارىلتار قالا دەپ ويلايمىن. ستامبۇل ٶزٸنٸڭ بويىندا ەسكٸلٸك پەن جاڭالىقتى بٸردەي ۇستاپ تۇرعان ەرەكشە جەنە سيقىرلى قالا. حانداردىڭ تۇرعان توككاپىداگى سارايلارى, اييا سوفيا جەنە سۇلتاناحمەت سيياقتى مەشٸتتەر مەن قورعانداردىڭ ۇلىلىعىن كٶرٸپ ىستامبۇلدىڭبەكەردەن ريم, ۆيزانتييا جەنە وسمان يمپەرييالارىنىڭ استاناسى بولماعانىن تٷسٸنەسٸڭ.
گٷلنار ەرتاي, ستامبۇل.
