"Jas Alash" gazeti jariialai bastaǵan jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń kúndeliginen bir úzik. Basy myna jerde.
***
Dosym, jazýshy Álibek Asqarov birde:
– Raha, endi qalai ómir súrýdi oilaiyq, – dedi.
Men:
– Ekeýmiz endi qalai abyroily ólýdi oilaiyq, – dedim.
Oilanyp qaldy.
***
Bári satylyp jatyr. Meni de bireýler satyp alǵan joq pa eken?!
***
Bir aqymaqtan júz aqymaq týady. Al danyshpannan danyshpan týmaityny nesi?
***
– Ol qol jetpes biik qoi, – dep, bireý áldekimniń ónerin baǵalap jatty. Óz oiy, óz boiymen ólshegendi qashan qoiamyz osy?
***
Naǵashylarym qazaq aýylyn shaýypty. Qapyda tiisse kerek. Erkek kindiktiń bárin jýsatyp salǵan. Bir adam qorqyp moinyna, betine ólgen joldasynyń qanyn jaǵyp jata qalypty. Túrikmender ólgenderdi aralap qarap júredi. Áskerbasy: «Bári jan tapsyryp pa?» – dep suraidy.
– Túgeldei.
– Myna bireý tiri siiaqty. Terlep jatyr.
– Jaraly. Báribir óledi.
Sóitip, aman qalǵan. Ólgen adamnyń terlemeitinin qatygez qolbasshy qaidan bilgen?
***
Bizdiń aýylda aýzyna shybyn turmaq, torǵai kirip ketse de ańdamaityn ańqaý shaldar ótti. Bir kókemiz shyjyǵan shildede joq qarap kele jatady. Aty da, ózi de qatalap shóldegen. «Shaitantóbege» jetip, tóbeni irgelei aǵatyn ózenge qulaidy. Qarasa jeti-segiz sary shashty qyz shýlasyp sýǵa túsip júr deidi. Kálimasyn qaiyryp jaqyndap kelse, atyna sý shashyp, syqylyqtap kúlip jolatpapty. Aidala, adam balasy júretin jer emes. Bular shaitannyń qyzdary eken, «kórseteiin bálem» dep kókemiz qairatyna minedi. Álgilerdi sý ishinde atpen omyraýlatyp júrip sabaidy...
Baqsa Astrahannan baqsha salýǵa kelgen pedinstitýttyń stýdentteri eken. Tús kezinde sýǵa shomylyp jatypty. Kókemiz sodan sotty bola jazdap, at-shapan aiybyn arqalap áreń qutylǵan.
Jaryqtyqtardyń júrgen jeri tegin spektakl edi.
***
Bir jaryq juldyz týsa, mindetti túrde qarsy juldyz týady. Bul aspan áleminde dáleldengen shyndyq. Osy qarsylyqty ómirde de kóp kórdim.
***
Talǵamsyz kóp tobyr úshin jaza almai qoidym. Al olar men súigen biiktikke kóterile alar emes. Eki ortada aýasyz bos vakýým jatty. Birimizdiń daýsymyzdy ekinshimiz esti almadyq. Sonda sanaýly top úshin ǵana qalam ustaimyn ba?!
***
Dúnieni qatarynan jaýlap kele jatqan Eskendir Zulqarnaiyn Oshqa kelip, Súleimen taýynyń eteginde tynys alǵan tusta Aristotelge hat jazady. «Uly ustaz, meniń janymdaǵylar únemi maqtaidy. Uly qolbasshysyń deidi, danyshpansyń deidi. Men de et pen súiekten jaralǵan pándemin ǵoi. Túbi senip qalýym ǵajap emes. Sondyqtan keshikpei janyma bir filosofyńyzdy jiberseńiz» dep. Mine, kóregendik!
Qazirgi prezidentter men elbasylarda ózderine degen osyndai syni kózqaras bar ma eken?..
***
Pýshkin men Anna Kern baq ishinde qydyryp kele jatady. Anna arý judyryqtai bir tasqa súrinip ketken. Qaitar jolda Aleksandr Sergeevich álgi tasty qaltasyna salyp alady. Qazirde mýzeiinde tur. Ony orystardan tap sol tastyń kólemindei altyn berip te aiyrbastap ala almaisyń. Óitkeni ol tarih. Kernniń aiaǵynyń, Pýshkinniń alaqanynyń taby qalǵan.
Bizde she? Súrinbek turmaq, omaqasyp qulaǵanymyzǵa qaradyq pa? Sodan da shyǵar, murajaida turǵan jádigerlerdiń kóbi ótirik, jalǵan, oidan-qyrdan quralǵan. Odan qalsa, árkimnen shapan jinap áýre bop júrmiz...
***
Óz ortasynda sonshama jekkórinishti adam. Biraq jylan qusap jorǵalap júgirip kirmeitin esigi, almaityn marapaty joq. Yzalanyp otyryp-aq razy bolasyń.
***
Keńes kezinde Jaiyq jaǵasyn mekendegen qazaq, orystar kóp edi. Qazir siredi. Kóbi tarihi Otanyna kóshti. Bir shal áli bar. Keshegi kúnderi aty ańyzǵa ainalyp dúrildedi. Óitkeni ol ataqty Chapaevtyń kómekshileriniń biri eken. Jaiyqqa sýǵa ketip ólgenine kýá bolypty. Tipti ózenniń arǵy betine oq tigen qolbasshyny aman alyp shyǵamyn dep jantalasypty.
Sodan gazet bitken shýlasyn. Teledidar men radio jaǵyn saýsyn. Turǵan selosyna sonyń atyna kóshe berilsin. Turǵan úiine eskertkish taqta ilinsin. Mektep bitken kezekke turyp kezdesýge shaqyrsyn. Hosh deńiz.
Egemendik alǵan soń áńgime aýany ózgerip sala berdi. Shaldyń ótirigi ashyldy. Ashqan aýyldastary. Baqsaq bul soiyń ataman Tolstovtyń ofitseri eken. Aqtyń ofitseri! Chapaevty atyp, at-matymen sýǵa batyratyn osynyń ózi. Naqty derek bultartar emes.
– Odan ne ziian kórdińder? – dep shalymyz endi shalqaiady desedi.
«O nravy, o vremena» degen sol!
***
Zańger men bálgerge senýden qaldyq.
***
Jaýǵan qardyń da erkegi, urǵashysy bolatynyn estip tańǵaldym. Erkegi erimeitin, kebirtek betpaq qar da, urǵashysy sýly, jumsaǵy bolsa kerek dep topshyladym. Tabiǵat uly anamyz ǵoi. Qardyń ózin jynysqa bólip týýyn qarashy!
***
Bir tanysymnan qaryzǵa aqsha suradym. Aldynda kóńildi áńgimeniń kórigin qyzdyryp otyrǵan. Eki ezýdegi kúlkini kórýdiń ózi bir baqyt. Kenet aýzy búrisip, bótelkeniń aýzyndai bop dóńgelenip qaldy.
***
Bir molda jurtshylyqqa balany súndetke otyrǵyzý úlken paryz ekenin uzaq túsindirdi. Ártúrli mysal, naqyl aitty. Qup aldyq. Sóziniń sońynda: «Erteńgi kúni o dúniege barǵanda Allekem musylman ekendikterińdi sol jerlerińe qarap tanidy», – dep te soǵyp jiberdi. Jaratqan iem óz pándesin qalai bolsa da tústep biler-aý. Tek álgi moldanyń ýáji tosyn kórindi.
– Al áiel balasyn qai jerine qarap tanidy eken? – dep qaldym. Mundai saýal kútpese kerek. Saqaly selkildep shoshyp ketti.
– Muny suraý kúpirlik! – dep ydyryndy.
– Moldanyń aýzynda Allanyń aýzy bar, siz de saq bolyńyz, – dedim. – Dúmsheligińizdi kúpirlikpen búrkemelei almassyz.
***
KÓRGENI JAQSY KÓSh BASTAR
Ákesimen júzdesip edim. Úsh qasiet kóp qazaqta úilesimin taýyp kele bermeidi. Ol – oi men oi hám soi. «Jigitke úshten artyq baq bitpeidi» deitin burynǵylar. Bilmese aita ma?
Atyraý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaevty kórsem ylǵi osy ulaǵat esime oralady. Nurlannyń iskerligi men qushaǵynyń keńdigi, darhan kóńili, qazaqsha-oryssha aqpa-tók sheshendigi, iltipaty men baýyrmaldyǵy bir tulǵanyń boiynda qalai úilesim taýyp tur. Tańǵalasyń! Iá, tek degen qasiet sol. Júre juqpaidy, týa bitedi.
Birinde ázil júgirtkenim bar:
– Inim, osy sen sóiler sózińdi jattap alasyń ba? Qýatty reformalardy, san túrli saiasat pen sandardy jyrdai ǵyp tolǵaisyń, tipti qylaý shyqpaidy, – dep.
Kúldi de qoidy.
Myń san sharýamen jaǵalasyp júrip sóz jattaýǵa ýaqyt qaida?
Sóz joq, suńǵyla bitim!
***
Baiaǵyda bizdiń aýylda bir ápendi shal bar edi. Ózi túshkirip, óz-ózine «Sábidei muńsyz bol!» dep qoshemet aityp otyratyn. Kelemejdep kúletin ek. Beker eken...
***
Ata bólisken, ataq bólisken, aqsha bólisken beidaýa zamanǵa tap boldyq. Baiaǵy keńestik dáýirdegi araq bólisken kez rahat eken ǵoi. Qoimai ańsaimyn.
***
Aqyl – azap. Iesine kún bermeidi. Qazirgi zamanda aqylsyzdyq, topastyq Allanyń bergen úlken syiy siiaqty...
***
– Óleńdi tastap kettim, – dedi bir aqyn. Uiat joq, imený joq. Kózi jarqyrap tur. Qatynymdy tastap kettim degen syndy. «Óleń meni tastap ketti, baýyrym» dese, qushaqtap betinen súier em.
***
– Men jazýshymyn ǵoi, – dedi bir aǵamyz maqtanyshpen.
– Sizdiń stolda otyryp jazǵan shyǵarmańyzdy men ýnitazda otyryp-aq jazamyn, – deppin qyrsyq shalǵan basym.
***
Bir tanysym tórt ret tósek jańartty. Ol óz sharýasy. Bir tańǵalarlyǵy, ár úilengen saiyn burynǵy aiyrylyp ketken jubaiyn maqtaidy. «Ol buǵan qaraǵanda adam edi ǵoi», – dep tamsanady. Taǵdyr shyǵar. «Joǵalǵan pyshaqtyń saby altyn» degen mátelge, amal joq, bir tarmaq qostym. «Joǵalǵan qatynnyń sany altyn» dep.
***
Jubaiy qapiiada kóz jumǵan bir kelinshek syr ashyp otyr.
– Ol baiǵus adam eken ǵoi, – dep.
– Buǵan deiin kim dep júrdińiz?
– Kúieý dep.
Áiel psihologiiasy qyzyq. Bizdi ólgen soń adam qataryna qosady-aý deimin.
***
Qurmalas sóilem qurai almaityndar jazýshy atanyp júr. Sóz sózge jaryǵyn da, kóleńkesin de túsirip turatynyn olarǵa aitqannan ne shyǵady?
***
Jaz kezi edi. Ystyqkólge januiamyzben bara jattyq. Jolai Bishkekke aialdap, Muhtar aǵaǵa (Shahanov) sálem berdik. Muhań qyzý jumys ústinde. Poema jazyp jatyr. Orys tilinde.
–Muha, ekeýmizdiń orysshamyz qarailas edi ǵoi, bul qalai? – deimin tańdanyp.
– Skii men skaiany bilseń poema jazý túk emes eken, – deidi Muhań.
Talantty adamǵa em joq qoi!
***
Jumeken aǵam Nájimedenov 1981 jyly Almatyǵa kelgen meni eki asa talantty aqyn inisine amanattady.
– Rahymjan ádebi ortaǵa jańa qadam basty. Bas-kóz bolyp júrińder, – dep. Ómirden erte keterin bildi me, jaryqtyq. Olar Jumatai Jaqypbaev pen Ulyqbek Esdáýletov bolatyn.
Sol aǵa amanaty esine tústi me, araǵa 30 jyl salyp Ulyqbek dos meni óziniń 60 jyldyq mereitoiyna shaqyrdy. Óskemennen bastap, Jarma, Kókpekti, Zaisan aýdandaryn túgel araladyq. Keremet toi ótti.
Al Jumatai she? Jumaǵam da ara-tura izdeitin. Aitar áńgimesi jattandy. Kele:
– Jumeken aǵam seni maǵan tapsyryp ketti ǵoi. Ras pa? – deidi. Ábden moiyndatyp alyp:
– Endeshe, basym aýyryp tur. Bir shólmek ala sal, – der.
– Jumaǵam-aý, sonda ol kisi kimdi kimge tapsyryp ketken? – deimin men de berispei.
Aiaýly aqyn ondaida talasqa túspei, mólttei qara murtyn sylap, jumsaq jymiiady. Men de erip sala beremin... Keide saǵynysh meńdegende onyń óleńderin qolyma alamyn. «Itten de qalǵan, qustan da qalǵan, Kóńilim meniń, kóńilim!»...
***
Adamdardan artist jasap, sol artisten qaitadan adam jasai almai júrgen rejisserlar da az emes.
***
Jońǵariiada taq talas bastalǵanda Ámirsana jaqtas izdep Qytaiǵa qolqa salady. Bul XVIII ǵasyrda bolǵan oqiǵa. Qytai kómekke úlken ásker shyǵarady. Sóitip, jer betinen Jońǵar memleketin joiyp jiberdi. Óz qateligin tym kesh túsingen Ámirsana Qytaiǵa qarsy shyqqan. Aqyry qýǵynǵa ushyrady. Janyn aýzyna tistep qashyp Abylai han ordasyna jetedi. Naǵashy jurtyn saǵalaidy. Sońynda orystarǵa berilip, Ombyda ókinishpen qaza boldy.
Tarih dóńgelegi qaitalanyp otyrady. Talai eldiń basshylaryna osy oqiǵa sabaq bolsa netti.
Jalǵasy bar...
