"جاس الاش" گازەتٸ جارييالاي باستاعان جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ كٷندەلٸگٸنەن بٸر ٷزٸك. باسى مىنا جەردە.
***
دوسىم, جازۋشى ەلٸبەك اسقاروۆ بٸردە:
– راحا, ەندٸ قالاي ٶمٸر سٷرۋدٸ ويلايىق, – دەدٸ.
مەن:
– ەكەۋمٸز ەندٸ قالاي ابىرويلى ٶلۋدٸ ويلايىق, – دەدٸم.
ويلانىپ قالدى.
***
بەرٸ ساتىلىپ جاتىر. مەنٸ دە بٸرەۋلەر ساتىپ العان جوق پا ەكەن?!
***
بٸر اقىماقتان جٷز اقىماق تۋادى. ال دانىشپاننان دانىشپان تۋمايتىنى نەسٸ?
***
– ول قول جەتپەس بيٸك قوي, – دەپ, بٸرەۋ ەلدەكٸمنٸڭ ٶنەرٸن باعالاپ جاتتى. ٶز ويى, ٶز بويىمەن ٶلشەگەندٸ قاشان قويامىز وسى?
***
ناعاشىلارىم قازاق اۋىلىن شاۋىپتى. قاپىدا تيٸسسە كەرەك. ەركەك كٸندٸكتٸڭ بەرٸن جۋساتىپ سالعان. بٸر ادام قورقىپ موينىنا, بەتٸنە ٶلگەن جولداسىنىڭ قانىن جاعىپ جاتا قالىپتى. تٷرٸكمەندەر ٶلگەندەردٸ ارالاپ قاراپ جٷرەدٸ. ەسكەرباسى: «بەرٸ جان تاپسىرىپ پا?» – دەپ سۇرايدى.
– تٷگەلدەي.
– مىنا بٸرەۋ تٸرٸ سيياقتى. تەرلەپ جاتىر.
– جارالى. بەرٸبٸر ٶلەدٸ.
سٶيتٸپ, امان قالعان. ٶلگەن ادامنىڭ تەرلەمەيتٸنٸن قاتىگەز قولباسشى قايدان بٸلگەن?
***
بٸزدٸڭ اۋىلدا اۋزىنا شىبىن تۇرماق, تورعاي كٸرٸپ كەتسە دە اڭدامايتىن اڭقاۋ شالدار ٶتتٸ. بٸر كٶكەمٸز شىجىعان شٸلدەدە جوق قاراپ كەلە جاتادى. اتى دا, ٶزٸ دە قاتالاپ شٶلدەگەن. «شايتانتٶبەگە» جەتٸپ, تٶبەنٸ ٸرگەلەي اعاتىن ٶزەنگە قۇلايدى. قاراسا جەتٸ-سەگٸز سارى شاشتى قىز شۋلاسىپ سۋعا تٷسٸپ جٷر دەيدٸ. كەليماسىن قايىرىپ جاقىنداپ كەلسە, اتىنا سۋ شاشىپ, سىقىلىقتاپ كٷلٸپ جولاتپاپتى. ايدالا, ادام بالاسى جٷرەتٸن جەر ەمەس. بۇلار شايتاننىڭ قىزدارى ەكەن, «كٶرسەتەيٸن بەلەم» دەپ كٶكەمٸز قايراتىنا مٸنەدٸ. ەلگٸلەردٸ سۋ ٸشٸندە اتپەن ومىراۋلاتىپ جٷرٸپ سابايدى...
باقسا استراحاننان باقشا سالۋعا كەلگەن پەدينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتتەرٸ ەكەن. تٷس كەزٸندە سۋعا شومىلىپ جاتىپتى. كٶكەمٸز سودان سوتتى بولا جازداپ, ات-شاپان ايىبىن ارقالاپ ەرەڭ قۇتىلعان.
جارىقتىقتاردىڭ جٷرگەن جەرٸ تەگٸن سپەكتاكل ەدٸ.
***
بٸر جارىق جۇلدىز تۋسا, مٸندەتتٸ تٷردە قارسى جۇلدىز تۋادى. بۇل اسپان ەلەمٸندە دەلەلدەنگەن شىندىق. وسى قارسىلىقتى ٶمٸردە دە كٶپ كٶردٸم.
***
تالعامسىز كٶپ توبىر ٷشٸن جازا الماي قويدىم. ال ولار مەن سٷيگەن بيٸكتٸككە كٶتەرٸلە الار ەمەس. ەكٸ ورتادا اۋاسىز بوس ۆاكۋۋم جاتتى. بٸرٸمٸزدٸڭ داۋسىمىزدى ەكٸنشٸمٸز ەستي المادىق. سوندا ساناۋلى توپ ٷشٸن عانا قالام ۇستايمىن با?!
***
دٷنيەنٸ قاتارىنان جاۋلاپ كەلە جاتقان ەسكەندٸر زۇلقارنايىن وشقا كەلٸپ, سٷلەيمەن تاۋىنىڭ ەتەگٸندە تىنىس العان تۇستا اريستوتەلگە حات جازادى. «ۇلى ۇستاز, مەنٸڭ جانىمداعىلار ٷنەمٸ ماقتايدى. ۇلى قولباسشىسىڭ دەيدٸ, دانىشپانسىڭ دەيدٸ. مەن دە ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان پەندەمٸن عوي. تٷبٸ سەنٸپ قالۋىم عاجاپ ەمەس. سوندىقتان كەشٸكپەي جانىما بٸر فيلوسوفىڭىزدى جٸبەرسەڭٸز» دەپ. مٸنە, كٶرەگەندٸك!
قازٸرگٸ پرەزيدەنتتەر مەن ەلباسىلاردا ٶزدەرٸنە دەگەن وسىنداي سىني كٶزقاراس بار ما ەكەن?..
***
پۋشكين مەن اننا كەرن باق ٸشٸندە قىدىرىپ كەلە جاتادى. اننا ارۋ جۇدىرىقتاي بٸر تاسقا سٷرٸنٸپ كەتكەن. قايتار جولدا الەكساندر سەرگەەۆيچ ەلگٸ تاستى قالتاسىنا سالىپ الادى. قازٸردە مۋزەيٸندە تۇر. ونى ورىستاردان تاپ سول تاستىڭ كٶلەمٸندەي التىن بەرٸپ تە ايىرباستاپ الا المايسىڭ. ٶيتكەنٸ ول تاريح. كەرننٸڭ اياعىنىڭ, پۋشكيننٸڭ الاقانىنىڭ تابى قالعان.
بٸزدە شە? سٷرٸنبەك تۇرماق, وماقاسىپ قۇلاعانىمىزعا قارادىق پا? سودان دا شىعار, مۇراجايدا تۇرعان جەدٸگەرلەردٸڭ كٶبٸ ٶتٸرٸك, جالعان, ويدان-قىردان قۇرالعان. ودان قالسا, ەركٸمنەن شاپان جيناپ ەۋرە بوپ جٷرمٸز...
***
ٶز ورتاسىندا سونشاما جەككٶرٸنٸشتٸ ادام. بٸراق جىلان قۇساپ جورعالاپ جٷگٸرٸپ كٸرمەيتٸن ەسٸگٸ, المايتىن ماراپاتى جوق. ىزالانىپ وتىرىپ-اق رازى بولاسىڭ.
***
كەڭەس كەزٸندە جايىق جاعاسىن مەكەندەگەن قازاق, ورىستار كٶپ ەدٸ. قازٸر سيرەدٸ. كٶبٸ تاريحي وتانىنا كٶشتٸ. بٸر شال ەلٸ بار. كەشەگٸ كٷندەرٸ اتى اڭىزعا اينالىپ دٷرٸلدەدٸ. ٶيتكەنٸ ول اتاقتى چاپاەۆتىڭ كٶمەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ ەكەن. جايىققا سۋعا كەتٸپ ٶلگەنٸنە كۋە بولىپتى. تٸپتٸ ٶزەننٸڭ ارعى بەتٸنە وق تيگەن قولباسشىنى امان الىپ شىعامىن دەپ جانتالاسىپتى.
سودان گازەت بٸتكەن شۋلاسىن. تەلەديدار مەن راديو جاعىن ساۋسىن. تۇرعان سەلوسىنا سونىڭ اتىنا كٶشە بەرٸلسٸن. تۇرعان ٷيٸنە ەسكەرتكٸش تاقتا ٸلٸنسٸن. مەكتەپ بٸتكەن كەزەككە تۇرىپ كەزدەسۋگە شاقىرسىن. حوش دەڭٸز.
ەگەمەندٸك العان سوڭ ەڭگٸمە اۋانى ٶزگەرٸپ سالا بەردٸ. شالدىڭ ٶتٸرٸگٸ اشىلدى. اشقان اۋىلداستارى. باقساق بۇل سويىڭ اتامان تولستوۆتىڭ وفيتسەرٸ ەكەن. اقتىڭ وفيتسەرٸ! چاپاەۆتى اتىپ, ات-ماتىمەن سۋعا باتىراتىن وسىنىڭ ٶزٸ. ناقتى دەرەك بۇلتارتار ەمەس.
– ودان نە زييان كٶردٸڭدەر? – دەپ شالىمىز ەندٸ شالقايادى دەسەدٸ.
«و نراۆى, و ۆرەمەنا» دەگەن سول!
***
زاڭگەر مەن بەلگەرگە سەنۋدەن قالدىق.
***
جاۋعان قاردىڭ دا ەركەگٸ, ۇرعاشىسى بولاتىنىن ەستٸپ تاڭعالدىم. ەركەگٸ ەرٸمەيتٸن, كەبٸرتەك بەتپاق قار دا, ۇرعاشىسى سۋلى, جۇمساعى بولسا كەرەك دەپ توپشىلادىم. تابيعات ۇلى انامىز عوي. قاردىڭ ٶزٸن جىنىسقا بٶلٸپ تۋۋىن قاراشى!
***
بٸر تانىسىمنان قارىزعا اقشا سۇرادىم. الدىندا كٶڭٸلدٸ ەڭگٸمەنٸڭ كٶرٸگٸن قىزدىرىپ وتىرعان. ەكٸ ەزۋدەگٸ كٷلكٸنٸ كٶرۋدٸڭ ٶزٸ بٸر باقىت. كەنەت اۋزى بٷرٸسٸپ, بٶتەلكەنٸڭ اۋزىنداي بوپ دٶڭگەلەنٸپ قالدى.
***
بٸر مولدا جۇرتشىلىققا بالانى سٷندەتكە وتىرعىزۋ ٷلكەن پارىز ەكەنٸن ۇزاق تٷسٸندٸردٸ. ەرتٷرلٸ مىسال, ناقىل ايتتى. قۇپ الدىق. سٶزٸنٸڭ سوڭىندا: «ەرتەڭگٸ كٷنٸ و دٷنيەگە بارعاندا اللەكەم مۇسىلمان ەكەندٸكتەرٸڭدٸ سول جەرلەرٸڭە قاراپ تانيدى», – دەپ تە سوعىپ جٸبەردٸ. جاراتقان يەم ٶز پەندەسٸن قالاي بولسا دا تٷستەپ بٸلەر-اۋ. تەك ەلگٸ مولدانىڭ ۋەجٸ توسىن كٶرٸندٸ.
– ال ەيەل بالاسىن قاي جەرٸنە قاراپ تانيدى ەكەن? – دەپ قالدىم. مۇنداي ساۋال كٷتپەسە كەرەك. ساقالى سەلكٸلدەپ شوشىپ كەتتٸ.
– مۇنى سۇراۋ كٷپٸرلٸك! – دەپ ىدىرىندى.
– مولدانىڭ اۋزىندا اللانىڭ اۋزى بار, سٸز دە ساق بولىڭىز, – دەدٸم. – دٷمشەلٸگٸڭٸزدٸ كٷپٸرلٸكپەن بٷركەمەلەي الماسسىز.
***
كٶرگەنٸ جاقسى كٶش باستار
ەكەسٸمەن جٷزدەسٸپ ەدٸم. ٷش قاسيەت كٶپ قازاقتا ٷيلەسٸمٸن تاۋىپ كەلە بەرمەيدٸ. ول – وي مەن وي ھەم سوي. «جٸگٸتكە ٷشتەن ارتىق باق بٸتپەيدٸ» دەيتٸن بۇرىنعىلار. بٸلمەسە ايتا ما?
اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان نوعاەۆتى كٶرسەم ىلعي وسى ۇلاعات ەسٸمە ورالادى. نۇرلاننىڭ ٸسكەرلٸگٸ مەن قۇشاعىنىڭ كەڭدٸگٸ, دارحان كٶڭٸلٸ, قازاقشا-ورىسشا اقپا-تٶك شەشەندٸگٸ, ٸلتيپاتى مەن باۋىرمالدىعى بٸر تۇلعانىڭ بويىندا قالاي ٷيلەسٸم تاۋىپ تۇر. تاڭعالاسىڭ! يە, تەك دەگەن قاسيەت سول. جٷرە جۇقپايدى, تۋا بٸتەدٸ.
بٸرٸندە ەزٸل جٷگٸرتكەنٸم بار:
– ٸنٸم, وسى سەن سٶيلەر سٶزٸڭدٸ جاتتاپ الاسىڭ با? قۋاتتى رەفورمالاردى, سان تٷرلٸ ساياسات پەن سانداردى جىرداي عىپ تولعايسىڭ, تٸپتٸ قىلاۋ شىقپايدى, – دەپ.
كٷلدٸ دە قويدى.
مىڭ سان شارۋامەن جاعالاسىپ جٷرٸپ سٶز جاتتاۋعا ۋاقىت قايدا?
سٶز جوق, سۇڭعىلا بٸتٸم!
***
باياعىدا بٸزدٸڭ اۋىلدا بٸر ەپەندٸ شال بار ەدٸ. ٶزٸ تٷشكٸرٸپ, ٶز-ٶزٸنە «سەبيدەي مۇڭسىز بول!» دەپ قوشەمەت ايتىپ وتىراتىن. كەلەمەجدەپ كٷلەتٸن ەك. بەكەر ەكەن...
***
اتا بٶلٸسكەن, اتاق بٶلٸسكەن, اقشا بٶلٸسكەن بەيداۋا زامانعا تاپ بولدىق. باياعى كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ اراق بٶلٸسكەن كەز راحات ەكەن عوي. قويماي اڭسايمىن.
***
اقىل – ازاپ. يەسٸنە كٷن بەرمەيدٸ. قازٸرگٸ زاماندا اقىلسىزدىق, توپاستىق اللانىڭ بەرگەن ٷلكەن سىيى سيياقتى...
***
– ٶلەڭدٸ تاستاپ كەتتٸم, – دەدٸ بٸر اقىن. ۇيات جوق, يمەنۋ جوق. كٶزٸ جارقىراپ تۇر. قاتىنىمدى تاستاپ كەتتٸم دەگەن سىندى. «ٶلەڭ مەنٸ تاستاپ كەتتٸ, باۋىرىم» دەسە, قۇشاقتاپ بەتٸنەن سٷيەر ەم.
***
– مەن جازۋشىمىن عوي, – دەدٸ بٸر اعامىز ماقتانىشپەن.
– سٸزدٸڭ ستولدا وتىرىپ جازعان شىعارماڭىزدى مەن ۋنيتازدا وتىرىپ-اق جازامىن, – دەپپٸن قىرسىق شالعان باسىم.
***
بٸر تانىسىم تٶرت رەت تٶسەك جاڭارتتى. ول ٶز شارۋاسى. بٸر تاڭعالارلىعى, ەر ٷيلەنگەن سايىن بۇرىنعى ايىرىلىپ كەتكەن جۇبايىن ماقتايدى. «ول بۇعان قاراعاندا ادام ەدٸ عوي», – دەپ تامسانادى. تاعدىر شىعار. «جوعالعان پىشاقتىڭ سابى التىن» دەگەن مەتەلگە, امال جوق, بٸر تارماق قوستىم. «جوعالعان قاتىننىڭ سانى التىن» دەپ.
***
جۇبايى قاپييادا كٶز جۇمعان بٸر كەلٸنشەك سىر اشىپ وتىر.
– ول بايعۇس ادام ەكەن عوي, – دەپ.
– بۇعان دەيٸن كٸم دەپ جٷردٸڭٸز?
– كٷيەۋ دەپ.
ەيەل پسيحولوگيياسى قىزىق. بٸزدٸ ٶلگەن سوڭ ادام قاتارىنا قوسادى-اۋ دەيمٸن.
***
قۇرمالاس سٶيلەم قۇراي المايتىندار جازۋشى اتانىپ جٷر. سٶز سٶزگە جارىعىن دا, كٶلەڭكەسٸن دە تٷسٸرٸپ تۇراتىنىن ولارعا ايتقاننان نە شىعادى?
***
جاز كەزٸ ەدٸ. ىستىقكٶلگە جانۇيامىزبەن بارا جاتتىق. جولاي بٸشكەككە ايالداپ, مۇحتار اعاعا (شاحانوۆ) سەلەم بەردٸك. مۇحاڭ قىزۋ جۇمىس ٷستٸندە. پوەما جازىپ جاتىر. ورىس تٸلٸندە.
–مۇحا, ەكەۋمٸزدٸڭ ورىسشامىز قارايلاس ەدٸ عوي, بۇل قالاي? – دەيمٸن تاڭدانىپ.
– سكيي مەن سكايانى بٸلسەڭ پوەما جازۋ تٷك ەمەس ەكەن, – دەيدٸ مۇحاڭ.
تالانتتى ادامعا ەم جوق قوي!
***
جۇمەكەن اعام نەجٸمەدەنوۆ 1981 جىلى الماتىعا كەلگەن مەنٸ ەكٸ اسا تالانتتى اقىن ٸنٸسٸنە اماناتتادى.
– راحىمجان ەدەبي ورتاعا جاڭا قادام باستى. باس-كٶز بولىپ جٷرٸڭدەر, – دەپ. ٶمٸردەن ەرتە كەتەرٸن بٸلدٸ مە, جارىقتىق. ولار جۇماتاي جاقىپباەۆ پەن ۇلىقبەك ەسدەۋلەتوۆ بولاتىن.
سول اعا اماناتى ەسٸنە تٷستٸ مە, اراعا 30 جىل سالىپ ۇلىقبەك دوس مەنٸ ٶزٸنٸڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىنا شاقىردى. ٶسكەمەننەن باستاپ, جارما, كٶكپەكتٸ, زايسان اۋداندارىن تٷگەل ارالادىق. كەرەمەت توي ٶتتٸ.
ال جۇماتاي شە? جۇماعام دا ارا-تۇرا ٸزدەيتٸن. ايتار ەڭگٸمەسٸ جاتتاندى. كەلە:
– جۇمەكەن اعام سەنٸ ماعان تاپسىرىپ كەتتٸ عوي. راس پا? – دەيدٸ. ەبدەن مويىنداتىپ الىپ:
– ەندەشە, باسىم اۋىرىپ تۇر. بٸر شٶلمەك الا سال, – دەر.
– جۇماعام-اۋ, سوندا ول كٸسٸ كٸمدٸ كٸمگە تاپسىرىپ كەتكەن? – دەيمٸن مەن دە بەرٸسپەي.
اياۋلى اقىن وندايدا تالاسقا تٷسپەي, مٶلتتەي قارا مۇرتىن سىلاپ, جۇمساق جىمييادى. مەن دە ەرٸپ سالا بەرەمٸن... كەيدە ساعىنىش مەڭدەگەندە ونىڭ ٶلەڭدەرٸن قولىما الامىن. «يتتەن دە قالعان, قۇستان دا قالعان, كٶڭٸلٸم مەنٸڭ, كٶڭٸلٸم!»...
***
ادامداردان ارتيست جاساپ, سول ارتيستەن قايتادان ادام جاساي الماي جٷرگەن رەجيسسەرلار دا از ەمەس.
***
جوڭعارييادا تاق تالاس باستالعاندا ەمٸرسانا جاقتاس ٸزدەپ قىتايعا قولقا سالادى. بۇل XVIII عاسىردا بولعان وقيعا. قىتاي كٶمەككە ٷلكەن ەسكەر شىعارادى. سٶيتٸپ, جەر بەتٸنەن جوڭعار مەملەكەتٸن جويىپ جٸبەردٸ. ٶز قاتەلٸگٸن تىم كەش تٷسٸنگەن ەمٸرسانا قىتايعا قارسى شىققان. اقىرى قۋعىنعا ۇشىرادى. جانىن اۋزىنا تٸستەپ قاشىپ ابىلاي حان ورداسىنا جەتەدٸ. ناعاشى جۇرتىن ساعالايدى. سوڭىندا ورىستارعا بەرٸلٸپ, ومبىدا ٶكٸنٸشپەن قازا بولدى.
تاريح دٶڭگەلەگٸ قايتالانىپ وتىرادى. تالاي ەلدٸڭ باسشىلارىنا وسى وقيعا ساباق بولسا نەتتٸ.
جالعاسى بار...
