Kúndelik jazý kún saiynǵy tirligińdi kóz aldyńnan ótkizip, esten shyǵyp qalmaý úshin qaǵazǵa túsirip otyrý ǵana emes, ol sol sátte sarqyrap kep qalǵan tasqyn oidy joǵaltyp almai, kúndelikti ómirde kórgen-baqqanyńa bailanysty ishki sezimińdi, tebirenisińdi, emotsiiańdy jasyrmai qaǵazǵa túsirip, sodan bir túiin jasap, oi túie bilý bolsa kerek. Sarǵaiǵan qaǵazdaǵy jazýlardyń mańyzdylyǵy osynda... Áitpese «bardym-kórdim», «ishtim-jedim» dep tize bergenniń nesi mańyzdy?
«Jas Alash» gazeti buǵan deiin de talai myqtynyń kúndelikterin jariialaǵan. Bul joly da sol eski dástúrdi jalǵastyryp, belgili jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń qanshama jyldardan beri qaǵazǵa túsirip otyrǵan kúndelikterinen úzindi berýdi qolǵa alyp otyr. Qysqa da nusqa jazylǵan osynaý joldar oqyrmandy beijai qaldyrmai, ǵajap bir álemge jeteleitini anyq. Endeshe, oqyp kórińiz, aǵaiyn!
Ómir boiy rýhaniiattyń ortasynda kele jatyrmyn. Óner ordalaryna basshylyq ta jasadym. Óte qarama-qaishylyqty minezdiń adamdary. Adal, aqkóńil, kinámshil, turaqsyz, satympaz. Olardy ustap otyrý – peri ustaǵanmen birdei.
***
Oblys ortalyqtaryn jii aralaimyn. Óitkeni kóp teatrlarda spektaklim oinalyp jatyr. Barǵan kezde ádebi, mádeni ortamen de suhbat quramyn. Talantty tulǵalar kóp. Dese de, kóbiniń oń qoly sol qolynan uzyn. Tańǵaldym, zerttedim. Jetpegen nárseni basshylyqtan surai-surai qol da uzaryp ketedi eken ǵoi...
***
Jas kezde araqty kóp ishtim. Meiirim qanǵansha. Shekken ziianymdy sanap taýysa almaspyn. Al kórgen paidam ekeý. Biri – mas bolyp ákemniń qasyna qonyp shyqtym. Qushaqtap jattym. Shal-kempirdiń balasy bop, ákemdi aǵa tutyp, janyna jolai almaǵanmyn. Ekinshisi – Almatyǵa keterde aýdandyq partiia komitetiniń bir hatshysyn kabinetine kirip turyp, sonshama balaǵattadym. Talai jerde talabymdy kesip edi. Paidam osy!
***
Ulym Ermereige amanat aittym. «Qulpytasyma sýret jasatsań, jarty júzimdi sal» dep. Jartysy joq. Óitkeni bul ómir maǵan shyn kelbetimen qaramady. Men de anyq júzimdi kórsetpedim. Ókpe de, ókinish te joq. Shyndyǵy sol!
***
Pále-jáleden qutqar dep Imanǵaliǵa (Tasmaǵambetov) bir daýyspen jar salǵym keledi. Jalǵyz adam ne tyndyrady, kóp daýysty hor kerek, hor!
***
Esil jaǵasynda uzaqty kún qydyrdym. Tolqyndy tolqyn jelkelep, óltirip jatty...
***
Ortada ot lapyldap janyp jatyr. Ony ainala qorshap birinshi, ekinshi, úshinshi qatarda otyrǵandar bar. Hosh deiik. Tynysh otyrý joq. Bári de otqa umtylýda. Bar oilary kózge túsý, jylyný, az-kem rahat keshý. Máselen, ekinshi qatardaǵy aldynda otyrǵandy otqa iterip jiberip, ózi aldyna shyǵady. Onyń da kókjelkesinde ózindei ólermender turǵanyn neǵyp bilmeidi? Kúiip ólýge qushtar bul netken halyq?!
***
Jylaǵym kelgen. Jas taba almadym.
***
Sahnada sulý qyz kobramen óner kórsetip júrdi. Kobrany bilegi men beline oraidy, bosatady. Aq qaiyńdai ádemi baltyrymen joǵary órmeleidi. Kórermen máz. Bir jas jigit sahnaǵa kóterilip, qyz aldyna tizesin búkti. Gúl usyndy. Qyz qol soza bergende kobra shap berip jigittiń moinyna oratyldy. Shiyrshyq atyp qarysyp qalǵan. Jiberer emes. Qylǵyndyryp óltirdi. Bul ne, qyzǵanysh pa?
***
Qazaq qoly men qytai sherikteri soǵysyp jatady. Qazaqtar jeńilip Betpaqdalaǵa qashady. Jaý áskeri sońdaryna túsedi. Qýa-qýa shólden qatalaidy. Azyq-túlikten taryǵady. At-kóligi turalaidy. Sol sátti baqqan bir batyr: «Kútkenim osy, endi bulardy qyryp salaiyq», – dep kóteriledi. Sonda bir estiiar azamat: «Joq, bulardy óltirmeiik. Qaita as-sý berip áldendirip, elderine qaitaraiyq. Áitpese bulardyń kegin qýyp budan da kóp ásker keledi. Sonda bárinen de aiyrylyp qalýymyz múmkin», – dep basý aitqan. Toqtam osy bolady.
Eline aman-esen jetken qytailar: «Soǵysamyz dep baryp, qonaq bop qaittyq. Qazaq degen darhan da dastarhandy halyq eken. Bizdiki uiat boldy», – desedi. Osymen soǵys toqtaidy.
Úiine beisaýyt kirip ketken jylannyń basyna da aq quiyp shyǵaratyn bizdiń shaldar, shynynda da, márt qoi.
***
Aqsha da adamdy araq siiaqty mas qylady eken. Qazaqstanda osyndai «mastar» tym kóbeiip ketti. Qoldaryna túsip qalýdan birtúrli qorqasyń.
***
Jáńgir han jaily alǵash qudaiy kúlshedei kitap jazyp, artynsha pesaǵa túsirip, spektakl qoiǵyzyp, unamdy obrazyn órnektegen ózim edim. Qanshama qarsylyqqa tap keldim... Másele onda emes. Aitpaǵym, han ziraty Batys Qazaqstan oblysy Orda selosynyń irgesinde jatyr. Otan soǵysy jyldary bolǵan oqiǵa. Otynnan taryqqan jurt aldymen han ziratynyń ústindegi aǵash kúmbezin buzyp alady. Otqa jaǵady. Artynsha tasyn tasyp áketip, buzaýqora jasaidy. Imansyzdyqtyń munan asqan mysalyn taba almassyń, baiaǵy Mahambetten qalǵan «Han emessiń, qasqyrsyń» osylai jalǵasyp jatty.
Kelesi jazda kórgen elge tańdai qaqtyrǵan taǵy bir oqiǵa ótedi. Bir túnde han molasy men Fatima totashtyń, janyndaǵy qos ulynyń basyna kók syrmen syrlanǵan temir qorshaý paida bolady. Kim qoiǵany, qaidan ákelgeni beimálim, qupiia!
Baqsa, Kazan tatarlary jergilikti qazaqtardyń soraqylyǵyn estip, jaǵa ustasqan. Sosyn qoi, bolmas dep ádemilep temir qorshaý jasatyp, arnaiy brigada men mashinany attandyrady. Bir túnde bar sharýany bitirip, kózge túspei keri qaitqan.
Fatima totashtyń tegi tatar. Ataqty múfti Muhamedjan Hýseiinovtyń qyzy. Jáńgir kúieýbalasy.
Jáńgir han 1845 jyly 11 tamyzda dúnie saldy. Al temir qorshaý 1945 jyly jaz aiynda ornatylǵan. Arada tutastai 100 jyl jatyr.
Bir ǵasyr boiy jatjurttyq qyzyn umytpaǵan, han kúieýdiń rýhyn syilaǵan tatar aǵaiyndarǵa qalaisha tańǵalmassyń. Tańǵalý az, tabyný qajet!
***
Ótken ǵasyrdyń 80-jyldary-tyn. Almaty – Atyraý (Gýrev) poezymen jolsaparǵa shyqqanmyn. Kýpede tyǵynshyqtai qyzyl bet shal otyrdy. Ýaqyt mol, jol uzaq. Áńgimege shaqyrdym. Ári-beriden soń keshegi Uly Otan soǵysyna oiystyq.
– Soǵysqa qatysqan shyǵarsyz? Qai jerden aiaqtadyńyz? – deimin.
– Biz bronmen qalǵanbyz. Mal soiýǵa, – deidi shalym.
Tosyn estildi. Qandy qyrǵynda qasapshy bop mal soiyp júrgeni nesi? Ári qarai jetelei tústim.
– Saratov qalasy mańyna januiamyzben kóshirip apardy. Tórt jyl boiy sol jerde áskerge azyq-túlik qamdap, mal soidyq. Tek biz emes, taǵy da on shaqty jigit kómekshim boldy. Etti maidanǵa vagon-vagonymen jóneltip jattyq.
– Eńbegińiz zor eken.
– Aitary bar ma...
– Maldy qaidan ákeldi?
– Kóbine Qazaqstannan.
– Qinalǵan shyǵarsyzdar? Únemi mal soiý ońai ma?
– Joǵa. Siyr men qoidyń bas-siraǵy, ókpe-baýyr, ishegi ózimizge qalatyn. Erteńdi-kesh qyzyl qýyrdaq. Bógip júremiz.
– Sóitip, soǵys ta aiaqtaldy deisiz.
– Iá. Tez bitkenine ókinip qaldyq.
– Ras aityp otyrsyz ba?
– Endi she? Ondai tegin tamaqty bizge kim beredi?
– It ekensiz! – dedim daýsym qoiýlanyp.
Basqa sóz aýzyma túspei, tulyptai bop isinip, kýpeden shyǵyp kettim.
Ái, báse, aram jegen tóbet qusaǵan túri jaman edi-aý.
***
– Jaqsy da bir tómpeshik, jaman da bir tómpeshik. Nesin aitasyń, – dep bazarda alma satyp turǵan bir áiel sampyldap jatty. Oilanyp turyp qaldym. Keibir aqyldy aǵalarymnyń aýzynan osy sózdi esti almai qoiǵanmyn.
***
«Poleznyi idiot» degendi «paidaly naqurys» dep aýdardym. Biraq naqurys adamnan qoǵamǵa keler ne paida bar? Taba almadym.
***
Qazaq paidakúnem emes. Barynsha márt, sahi. Biraq qaqalyp qalsa da, Qudaidan birdeńe dámetedi. Qyzyq kórinis!
***
Qazirde jas ánshi kóp. Óńsheń «juldyz». Qazaq aspanyna qalai syiyp tur dep tańǵalasyń. Al kóbiniń ánin tyńdasańyz... Áýeni – azǵyn, sózi –soraqy. Aiaqtary –jerde, demi – kókte. Qolda – mikrofon... Bar kásipteri el-jurttan aqsha jinaý. Biznestiń eń ońai joly osy shyǵar. Áliń jetpese ánmen oina dep olarǵa kim aitty eken?!
***
Joǵary jaq portfel bólisip, tómengi jaq nan bólisip jatyr. Qashanǵa deiin?..
***
– Shúkir, bizdiń tuqymnan baqsy men aqyn shyqqan joq, – dep bir kókemiz maqtanyp turdy.
***
Az halyqtyń serkesi bolǵannan, kóp halyqtyń erkesi bolǵan jaqsy eken ǵoi.
***
Halyqty joqshylyq emes, toqshylyq qurtady. Azdyrady. Bul – erte dúnie tarihynan málim qubylys.
***
Bir baqyt maǵan da kele jatqan shyǵar dep jol boiynda uzaq tostym. Jolamai qoidy. Meni Batyrash pen Qotyrash dep oilaidy-aý deimin.
***
Aman-saýlyq surasqan bir tanysqa: « Júrip jatyrmyz, ýaqytsha», – dep em. Shoshyp ketti.
– Qalaisha ýaqytsha? – dep.
Oǵan ne aitýǵa bolady?
***
Tańerteń ainaǵa qaraimyn. Betinde it tirliktiń izi qalǵan bir shal turady. Basymdy alyp qashamyn. Barlyq jas dáýren ainanyń arǵy jaǵynda qalǵan siiaqty.
***
Abai atam «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, ulǵaidy arman» dep qyryq jastan óte bere jazypty. Naǵyz qairaty tasqan kez ǵoi. Nege olai aitty dep kóp oilandym. Aqyry ózinen jasy úlken Dilda sheshemizdi alǵan soń kóńili qartaiyp qalǵan shyǵar dep sheshtim.
***
Toi-topyrda jastarǵa jurt siiaqty «Baqytty bolyńdar» dep tilek aitamyn. Baqyttyń ne ekenin shyndap kelgende ózim de bilmeimin. Bálkim, bizdiń jaqta joq zat shyǵar?!
***
Mahambettiń basyn shaýyp jibergende jerge domalap, «Qap, qap, qap!» dep sóilep bara jatty desedi. Alqulym shaqta bizdiń aýzymyzǵa qandai sóz iliner eken?
***
«Aqyryn tile» desetin burynǵy shaldar. Allekem aljytpai alsa eken.
Molda dem salyp, janymyzda medet tilep jáýdirep otyrǵan urpaǵymyzǵa tirlikte jasaǵan kiná men kúnámizdi tizip aityp, masqara bolmasaq jarar...
***
Úsh ret komaǵa túsip, es-tússiz jattym. Aldy segiz, sońy eki kún. Allekem ári oilanyp, beri oilanyp meni o dúniede esh kádesine jarata almaǵan soń tiri qaldyrǵan siiaqty.
***
Teńiz de kirleidi. Aidyn betin shóp-shalam, synǵan aǵash, ólgen balyq pen qus, tógilgen munai qaldyǵy basady. Kúnderdiń kúninde daýyl kóteriledi. Tolqyn bitken arystan jaldanyp ókirip-baqyryp jaǵalaýǵa umtylady. Álgi kir-qoqystyń bárin ákelip adamdardyń ózine laqtyrady. Tazaryp baryp tynym tabady. Sosyn báz-baiaǵy qalpynda jarqyraidy da jatady.
Bizdiń qoǵam da tap osyndai tazarýdy kútip tur.
***
Elbasy bir jas azamatty úlken laýazymǵa taǵaiyndaidy. Úmit etedi. Kórgeni joq neme ne tyndyrsyn. Shatyp-butyp bárin búldiredi. Sosyn myna quiyrshyq balany sen taptyń ba, men taptym ba dep ertegidegi kempir-shal qusap tań-tamasha qalysady. Paradoks!
