كٷندەلٸك جازۋ كٷن سايىنعى تٸرلٸگٸڭدٸ كٶز الدىڭنان ٶتكٸزٸپ, ەستەن شىعىپ قالماۋ ٷشٸن قاعازعا تٷسٸرٸپ وتىرۋ عانا ەمەس, ول سول سەتتە سارقىراپ كەپ قالعان تاسقىن ويدى جوعالتىپ الماي, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە كٶرگەن-باققانىڭا بايلانىستى ٸشكٸ سەزٸمٸڭدٸ, تەبٸرەنٸسٸڭدٸ, ەموتسيياڭدى جاسىرماي قاعازعا تٷسٸرٸپ, سودان بٸر تٷيٸن جاساپ, وي تٷيە بٸلۋ بولسا كەرەك. سارعايعان قاعازداعى جازۋلاردىڭ ماڭىزدىلىعى وسىندا... ەيتپەسە «باردىم-كٶردٸم», «ٸشتٸم-جەدٸم» دەپ تٸزە بەرگەننٸڭ نەسٸ ماڭىزدى?
«جاس الاش» گازەتٸ بۇعان دەيٸن دە تالاي مىقتىنىڭ كٷندەلٸكتەرٸن جارييالاعان. بۇل جولى دا سول ەسكٸ دەستٷردٸ جالعاستىرىپ, بەلگٸلٸ جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ قانشاما جىلداردان بەرٸ قاعازعا تٷسٸرٸپ وتىرعان كٷندەلٸكتەرٸنەن ٷزٸندٸ بەرۋدٸ قولعا الىپ وتىر. قىسقا دا نۇسقا جازىلعان وسىناۋ جولدار وقىرماندى بەيجاي قالدىرماي, عاجاپ بٸر ەلەمگە جەتەلەيتٸنٸ انىق. ەندەشە, وقىپ كٶرٸڭٸز, اعايىن!
ٶمٸر بويى رۋحانيياتتىڭ ورتاسىندا كەلە جاتىرمىن. ٶنەر وردالارىنا باسشىلىق تا جاسادىم. ٶتە قاراما-قايشىلىقتى مٸنەزدٸڭ ادامدارى. ادال, اقكٶڭٸل, كٸنەمشٸل, تۇراقسىز, ساتىمپاز. ولاردى ۇستاپ وتىرۋ – پەرٸ ۇستاعانمەن بٸردەي.
***
وبلىس ورتالىقتارىن جيٸ ارالايمىن. ٶيتكەنٸ كٶپ تەاترلاردا سپەكتاكلٸم وينالىپ جاتىر. بارعان كەزدە ەدەبي, مەدەني ورتامەن دە سۇحبات قۇرامىن. تالانتتى تۇلعالار كٶپ. دەسە دە, كٶبٸنٸڭ وڭ قولى سول قولىنان ۇزىن. تاڭعالدىم, زەرتتەدٸم. جەتپەگەن نەرسەنٸ باسشىلىقتان سۇراي-سۇراي قول دا ۇزارىپ كەتەدٸ ەكەن عوي...
***
جاس كەزدە اراقتى كٶپ ٸشتٸم. مەيٸرٸم قانعانشا. شەككەن زييانىمدى ساناپ تاۋىسا الماسپىن. ال كٶرگەن پايدام ەكەۋ. بٸرٸ – ماس بولىپ ەكەمنٸڭ قاسىنا قونىپ شىقتىم. قۇشاقتاپ جاتتىم. شال-كەمپٸردٸڭ بالاسى بوپ, ەكەمدٸ اعا تۇتىپ, جانىنا جولاي الماعانمىن. ەكٸنشٸسٸ – الماتىعا كەتەردە اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸر حاتشىسىن كابينەتٸنە كٸرٸپ تۇرىپ, سونشاما بالاعاتتادىم. تالاي جەردە تالابىمدى كەسٸپ ەدٸ. پايدام وسى!
***
ۇلىم ەرمەرەيگە امانات ايتتىم. «قۇلپىتاسىما سۋرەت جاساتساڭ, جارتى جٷزٸمدٸ سال» دەپ. جارتىسى جوق. ٶيتكەنٸ بۇل ٶمٸر ماعان شىن كەلبەتٸمەن قارامادى. مەن دە انىق جٷزٸمدٸ كٶرسەتپەدٸم. ٶكپە دە, ٶكٸنٸش تە جوق. شىندىعى سول!
***
پەلە-جەلەدەن قۇتقار دەپ يمانعاليعا (تاسماعامبەتوۆ) بٸر داۋىسپەن جار سالعىم كەلەدٸ. جالعىز ادام نە تىندىرادى, كٶپ داۋىستى حور كەرەك, حور!
***
ەسٸل جاعاسىندا ۇزاقتى كٷن قىدىردىم. تولقىندى تولقىن جەلكەلەپ, ٶلتٸرٸپ جاتتى...
***
ورتادا وت لاپىلداپ جانىپ جاتىر. ونى اينالا قورشاپ بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ قاتاردا وتىرعاندار بار. حوش دەيٸك. تىنىش وتىرۋ جوق. بەرٸ دە وتقا ۇمتىلۋدا. بار ويلارى كٶزگە تٷسۋ, جىلىنۋ, از-كەم راحات كەشۋ. مەسەلەن, ەكٸنشٸ قاتارداعى الدىندا وتىرعاندى وتقا يتەرٸپ جٸبەرٸپ, ٶزٸ الدىنا شىعادى. ونىڭ دا كٶكجەلكەسٸندە ٶزٸندەي ٶلەرمەندەر تۇرعانىن نەعىپ بٸلمەيدٸ? كٷيٸپ ٶلۋگە قۇشتار بۇل نەتكەن حالىق?!
***
جىلاعىم كەلگەن. جاس تابا المادىم.
***
ساحنادا سۇلۋ قىز كوبرامەن ٶنەر كٶرسەتٸپ جٷردٸ. كوبرانى بٸلەگٸ مەن بەلٸنە ورايدى, بوساتادى. اق قايىڭداي ەدەمٸ بالتىرىمەن جوعارى ٶرمەلەيدٸ. كٶرەرمەن مەز. بٸر جاس جٸگٸت ساحناعا كٶتەرٸلٸپ, قىز الدىنا تٸزەسٸن بٷكتٸ. گٷل ۇسىندى. قىز قول سوزا بەرگەندە كوبرا شاپ بەرٸپ جٸگٸتتٸڭ موينىنا وراتىلدى. شيىرشىق اتىپ قارىسىپ قالعان. جٸبەرەر ەمەس. قىلعىندىرىپ ٶلتٸردٸ. بۇل نە, قىزعانىش پا?
***
قازاق قولى مەن قىتاي شەرٸكتەرٸ سوعىسىپ جاتادى. قازاقتار جەڭٸلٸپ بەتپاقدالاعا قاشادى. جاۋ ەسكەرٸ سوڭدارىنا تٷسەدٸ. قۋا-قۋا شٶلدەن قاتالايدى. ازىق-تٷلٸكتەن تارىعادى. ات-كٶلٸگٸ تۇرالايدى. سول سەتتٸ باققان بٸر باتىر: «كٷتكەنٸم وسى, ەندٸ بۇلاردى قىرىپ سالايىق», – دەپ كٶتەرٸلەدٸ. سوندا بٸر ەستييار ازامات: «جوق, بۇلاردى ٶلتٸرمەيٸك. قايتا اس-سۋ بەرٸپ ەلدەندٸرٸپ, ەلدەرٸنە قايتارايىق. ەيتپەسە بۇلاردىڭ كەگٸن قۋىپ بۇدان دا كٶپ ەسكەر كەلەدٸ. سوندا بەرٸنەن دە ايىرىلىپ قالۋىمىز مٷمكٸن», – دەپ باسۋ ايتقان. توقتام وسى بولادى.
ەلٸنە امان-ەسەن جەتكەن قىتايلار: «سوعىسامىز دەپ بارىپ, قوناق بوپ قايتتىق. قازاق دەگەن دارحان دا داستارحاندى حالىق ەكەن. بٸزدٸكٸ ۇيات بولدى», – دەسەدٸ. وسىمەن سوعىس توقتايدى.
ٷيٸنە بەيساۋىت كٸرٸپ كەتكەن جىلاننىڭ باسىنا دا اق قۇيىپ شىعاراتىن بٸزدٸڭ شالدار, شىنىندا دا, مەرت قوي.
***
اقشا دا ادامدى اراق سيياقتى ماس قىلادى ەكەن. قازاقستاندا وسىنداي «ماستار» تىم كٶبەيٸپ كەتتٸ. قولدارىنا تٷسٸپ قالۋدان بٸرتٷرلٸ قورقاسىڭ.
***
جەڭگٸر حان جايلى العاش قۇدايى كٷلشەدەي كٸتاپ جازىپ, ارتىنشا پەساعا تٷسٸرٸپ, سپەكتاكل قويعىزىپ, ۇنامدى وبرازىن ٶرنەكتەگەن ٶزٸم ەدٸم. قانشاما قارسىلىققا تاپ كەلدٸم... مەسەلە وندا ەمەس. ايتپاعىم, حان زيراتى باتىس قازاقستان وبلىسى وردا سەلوسىنىڭ ٸرگەسٸندە جاتىر. وتان سوعىسى جىلدارى بولعان وقيعا. وتىننان تارىققان جۇرت الدىمەن حان زيراتىنىڭ ٷستٸندەگٸ اعاش كٷمبەزٸن بۇزىپ الادى. وتقا جاعادى. ارتىنشا تاسىن تاسىپ ەكەتٸپ, بۇزاۋقورا جاسايدى. يمانسىزدىقتىڭ مۇنان اسقان مىسالىن تابا الماسسىڭ, باياعى ماحامبەتتەن قالعان «حان ەمەسسٸڭ, قاسقىرسىڭ» وسىلاي جالعاسىپ جاتتى.
كەلەسٸ جازدا كٶرگەن ەلگە تاڭداي قاقتىرعان تاعى بٸر وقيعا ٶتەدٸ. بٸر تٷندە حان مولاسى مەن فاتيما توتاشتىڭ, جانىنداعى قوس ۇلىنىڭ باسىنا كٶك سىرمەن سىرلانعان تەمٸر قورشاۋ پايدا بولادى. كٸم قويعانى, قايدان ەكەلگەنٸ بەيمەلٸم, قۇپييا!
باقسا, كازان تاتارلارى جەرگٸلٸكتٸ قازاقتاردىڭ سوراقىلىعىن ەستٸپ, جاعا ۇستاسقان. سوسىن قوي, بولماس دەپ ەدەمٸلەپ تەمٸر قورشاۋ جاساتىپ, ارنايى بريگادا مەن ماشينانى اتتاندىرادى. بٸر تٷندە بار شارۋانى بٸتٸرٸپ, كٶزگە تٷسپەي كەرٸ قايتقان.
فاتيما توتاشتىڭ تەگٸ تاتار. اتاقتى مٷفتي مۇحامەدجان حۋسەيٸنوۆتىڭ قىزى. جەڭگٸر كٷيەۋبالاسى.
جەڭگٸر حان 1845 جىلى 11 تامىزدا دٷنيە سالدى. ال تەمٸر قورشاۋ 1945 جىلى جاز ايىندا ورناتىلعان. ارادا تۇتاستاي 100 جىل جاتىر.
بٸر عاسىر بويى جاتجۇرتتىق قىزىن ۇمىتپاعان, حان كٷيەۋدٸڭ رۋحىن سىيلاعان تاتار اعايىندارعا قالايشا تاڭعالماسسىڭ. تاڭعالۋ از, تابىنۋ قاجەت!
***
ٶتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى-تىن. الماتى – اتىراۋ (گۋرەۆ) پوەزىمەن جولساپارعا شىققانمىن. كۋپەدە تىعىنشىقتاي قىزىل بەت شال وتىردى. ۋاقىت مول, جول ۇزاق. ەڭگٸمەگە شاقىردىم. ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ كەشەگٸ ۇلى وتان سوعىسىنا ويىستىق.
– سوعىسقا قاتىسقان شىعارسىز? قاي جەردەن اياقتادىڭىز? – دەيمٸن.
– بٸز برونمەن قالعانبىز. مال سويۋعا, – دەيدٸ شالىم.
توسىن ەستٸلدٸ. قاندى قىرعىندا قاساپشى بوپ مال سويىپ جٷرگەنٸ نەسٸ? ەرٸ قاراي جەتەلەي تٷستٸم.
– ساراتوۆ قالاسى ماڭىنا جانۇيامىزبەن كٶشٸرٸپ اپاردى. تٶرت جىل بويى سول جەردە ەسكەرگە ازىق-تٷلٸك قامداپ, مال سويدىق. تەك بٸز ەمەس, تاعى دا ون شاقتى جٸگٸت كٶمەكشٸم بولدى. ەتتٸ مايدانعا ۆاگون-ۆاگونىمەن جٶنەلتٸپ جاتتىق.
– ەڭبەگٸڭٸز زور ەكەن.
– ايتارى بار ما...
– مالدى قايدان ەكەلدٸ?
– كٶبٸنە قازاقستاننان.
– قينالعان شىعارسىزدار? ٷنەمٸ مال سويۋ وڭاي ما?
– جوعا. سيىر مەن قويدىڭ باس-سيراعى, ٶكپە-باۋىر, ٸشەگٸ ٶزٸمٸزگە قالاتىن. ەرتەڭدٸ-كەش قىزىل قۋىرداق. بٶگٸپ جٷرەمٸز.
– سٶيتٸپ, سوعىس تا اياقتالدى دەيسٸز.
– يە. تەز بٸتكەنٸنە ٶكٸنٸپ قالدىق.
– راس ايتىپ وتىرسىز با?
– ەندٸ شە? ونداي تەگٸن تاماقتى بٸزگە كٸم بەرەدٸ?
– يت ەكەنسٸز! – دەدٸم داۋسىم قويۋلانىپ.
باسقا سٶز اۋزىما تٷسپەي, تۇلىپتاي بوپ ٸسٸنٸپ, كۋپەدەن شىعىپ كەتتٸم.
ەي, بەسە, ارام جەگەن تٶبەت قۇساعان تٷرٸ جامان ەدٸ-اۋ.
***
– جاقسى دا بٸر تٶمپەشٸك, جامان دا بٸر تٶمپەشٸك. نەسٸن ايتاسىڭ, – دەپ بازاردا الما ساتىپ تۇرعان بٸر ەيەل سامپىلداپ جاتتى. ويلانىپ تۇرىپ قالدىم. كەيبٸر اقىلدى اعالارىمنىڭ اۋزىنان وسى سٶزدٸ ەستي الماي قويعانمىن.
***
«پولەزنىي يديوت» دەگەندٸ «پايدالى ناقۇرىس» دەپ اۋداردىم. بٸراق ناقۇرىس ادامنان قوعامعا كەلەر نە پايدا بار? تابا المادىم.
***
قازاق پايداكٷنەم ەمەس. بارىنشا مەرت, ساحي. بٸراق قاقالىپ قالسا دا, قۇدايدان بٸردەڭە دەمەتەدٸ. قىزىق كٶرٸنٸس!
***
قازٸردە جاس ەنشٸ كٶپ. ٶڭشەڭ «جۇلدىز». قازاق اسپانىنا قالاي سىيىپ تۇر دەپ تاڭعالاسىڭ. ال كٶبٸنٸڭ ەنٸن تىڭداساڭىز... ەۋەنٸ – ازعىن, سٶزٸ –سوراقى. اياقتارى –جەردە, دەمٸ – كٶكتە. قولدا – ميكروفون... بار كەسٸپتەرٸ ەل-جۇرتتان اقشا جيناۋ. بيزنەستٸڭ ەڭ وڭاي جولى وسى شىعار. ەلٸڭ جەتپەسە ەنمەن وينا دەپ ولارعا كٸم ايتتى ەكەن?!
***
جوعارى جاق پورتفەل بٶلٸسٸپ, تٶمەنگٸ جاق نان بٶلٸسٸپ جاتىر. قاشانعا دەيٸن?..
***
– شٷكٸر, بٸزدٸڭ تۇقىمنان باقسى مەن اقىن شىققان جوق, – دەپ بٸر كٶكەمٸز ماقتانىپ تۇردى.
***
از حالىقتىڭ سەركەسٸ بولعاننان, كٶپ حالىقتىڭ ەركەسٸ بولعان جاقسى ەكەن عوي.
***
حالىقتى جوقشىلىق ەمەس, توقشىلىق قۇرتادى. ازدىرادى. بۇل – ەرتە دٷنيە تاريحىنان مەلٸم قۇبىلىس.
***
بٸر باقىت ماعان دا كەلە جاتقان شىعار دەپ جول بويىندا ۇزاق توستىم. جولاماي قويدى. مەنٸ باتىراش پەن قوتىراش دەپ ويلايدى-اۋ دەيمٸن.
***
امان-ساۋلىق سۇراسقان بٸر تانىسقا: « جٷرٸپ جاتىرمىز, ۋاقىتشا», – دەپ ەم. شوشىپ كەتتٸ.
– قالايشا ۋاقىتشا? – دەپ.
وعان نە ايتۋعا بولادى?
***
تاڭەرتەڭ ايناعا قارايمىن. بەتٸندە يت تٸرلٸكتٸڭ ٸزٸ قالعان بٸر شال تۇرادى. باسىمدى الىپ قاشامىن. بارلىق جاس دەۋرەن اينانىڭ ارعى جاعىندا قالعان سيياقتى.
***
اباي اتام «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» دەپ قىرىق جاستان ٶتە بەرە جازىپتى. ناعىز قايراتى تاسقان كەز عوي. نەگە ولاي ايتتى دەپ كٶپ ويلاندىم. اقىرى ٶزٸنەن جاسى ٷلكەن دٸلدا شەشەمٸزدٸ العان سوڭ كٶڭٸلٸ قارتايىپ قالعان شىعار دەپ شەشتٸم.
***
توي-توپىردا جاستارعا جۇرت سيياقتى «باقىتتى بولىڭدار» دەپ تٸلەك ايتامىن. باقىتتىڭ نە ەكەنٸن شىنداپ كەلگەندە ٶزٸم دە بٸلمەيمٸن. بەلكٸم, بٸزدٸڭ جاقتا جوق زات شىعار?!
***
ماحامبەتتٸڭ باسىن شاۋىپ جٸبەرگەندە جەرگە دومالاپ, «قاپ, قاپ, قاپ!» دەپ سٶيلەپ بارا جاتتى دەسەدٸ. القۇلىم شاقتا بٸزدٸڭ اۋزىمىزعا قانداي سٶز ٸلٸنەر ەكەن?
***
«اقىرىن تٸلە» دەسەتٸن بۇرىنعى شالدار. اللەكەم الجىتپاي السا ەكەن.
مولدا دەم سالىپ, جانىمىزدا مەدەت تٸلەپ جەۋدٸرەپ وتىرعان ۇرپاعىمىزعا تٸرلٸكتە جاساعان كٸنە مەن كٷنەمٸزدٸ تٸزٸپ ايتىپ, ماسقارا بولماساق جارار...
***
ٷش رەت كوماعا تٷسٸپ, ەس-تٷسسٸز جاتتىم. الدى سەگٸز, سوڭى ەكٸ كٷن. اللەكەم ەرٸ ويلانىپ, بەرٸ ويلانىپ مەنٸ و دٷنيەدە ەش كەدەسٸنە جاراتا الماعان سوڭ تٸرٸ قالدىرعان سيياقتى.
***
تەڭٸز دە كٸرلەيدٸ. ايدىن بەتٸن شٶپ-شالام, سىنعان اعاش, ٶلگەن بالىق پەن قۇس, تٶگٸلگەن مۇناي قالدىعى باسادى. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە داۋىل كٶتەرٸلەدٸ. تولقىن بٸتكەن ارىستان جالدانىپ ٶكٸرٸپ-باقىرىپ جاعالاۋعا ۇمتىلادى. ەلگٸ كٸر-قوقىستىڭ بەرٸن ەكەلٸپ ادامداردىڭ ٶزٸنە لاقتىرادى. تازارىپ بارىپ تىنىم تابادى. سوسىن بەز-باياعى قالپىندا جارقىرايدى دا جاتادى.
بٸزدٸڭ قوعام دا تاپ وسىنداي تازارۋدى كٷتٸپ تۇر.
***
ەلباسى بٸر جاس ازاماتتى ٷلكەن لاۋازىمعا تاعايىندايدى. ٷمٸت ەتەدٸ. كٶرگەنٸ جوق نەمە نە تىندىرسىن. شاتىپ-بۇتىپ بەرٸن بٷلدٸرەدٸ. سوسىن مىنا قۇيىرشىق بالانى سەن تاپتىڭ با, مەن تاپتىم با دەپ ەرتەگٸدەگٸ كەمپٸر-شال قۇساپ تاڭ-تاماشا قالىسادى. پارادوكس!
