Azamattyq qoǵam – memleket pen halyq arasyndaǵy ózara senim men yntymaqtastyqqa negizdelgen mańyzdy institýttardyń biri. Qoǵamnyń turaqty damýy men eldiń bolashaǵy eń aldymen belsendi, bilimdi ári jaýapkershiligi joǵary jastarǵa bailanysty. Búginde Qazaqstanda jastardyń qoǵamdyq bastamalarǵa aralasýyna, eriktilik qyzmetpen ainalysýyna, áleýmettik jobalardy júzege asyrýyna barlyq jaǵdai jasalyp keledi. «Zań jáne tártip» qaǵidaty tek quqyq qorǵaý organdarynyń jumysy ǵana emes. Bul – árbir azamattyń zańdy qurmetteýi, qoǵamdyq tártipti saqtaýy jáne ózgelerdiń quqyǵyna qurmetpen qaraýy degen sóz. Osy oraida zańger Qýat Aýǵanbekpen suqbattastyq.
– «Zań jáne tártip» qaǵidatynyń negizgi máni nede jáne onyń qoǵam
úshin mańyzy qandai?
– «Zań jáne tártip» qaǵidaty – quqyqtyq memlekettiń basty negizderiniń biri. Onyń máni – barlyq azamattardyń, memlekettik organdardyń, laýazymdy tulǵalardyń jáne uiymdardyń Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy men zańdaryn buljytpai saqtaýy. Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 4-babyna sáikes Konstitýtsiianyń eń joǵary zańdyq kúshi bar jáne Respýblika aýmaǵynda tikelei qoldanylady. Al Konstitýtsiianyń 34-babynda árkim Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy men zańdaryn saqtaýǵa, basqa adamdardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, ar-namysy men qadir-qasietin qurmetteýge mindetti ekeni belgilengen.
Bul qaǵidat qoǵamda turaqtylyqty, qoǵamdyq qaýipsizdikti, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń qorǵalýyn qamtamasyz etedi. Zań ústemdik etken memlekette ádildik ornyǵyp, memlekettik institýttarǵa degen senim artady, sybailas jemqorlyqtyń deńgeii tómendeidi jáne eldiń turaqty damýyna qolaily jaǵdai qalyptasady.
– Bul qaǵidatty júzege asyrý baǵytynda Qazaqstanda qandai negizgi ózgerister qolǵa alynyp jatyr?
– Qazaqstanda «Zań jáne tártip» qaǵidatyn nyǵaitý maqsatynda birqatar mańyzdy reformalar júzege asyrylýda. Eń aldymen, sot júiesiniń táýelsizdigin kúsheitý, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin jetildirý jáne olardyń ashyqtyǵyn arttyrý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Sonymen qatar azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikteri jetildirilip, memlekettik qyzmetterdiń basym bóligi tsifrlyq formatqa kóshirilýde.
Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl kúsheitilip, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý sharalaryna basymdyq berilýde. «Estitin memleket» tujyrymdamasy aiasynda azamattardyń ótinishteri men usynystaryna jedel den qoiý júiesi damyp keledi. Memleket quqyqtyq mádenietti qalyptastyrýǵa, zańnamany jetildirýge jáne zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan keshendi saiasat júrgizýde.
– Azamattardyń quqyqtyq saýattylyǵy men zańǵa baǵyný mádenietin arttyrý úshin ne isteý qajet?
– Quqyqtyq saýattylyqty arttyrý eń aldymen bilim berý júiesinen bastalýy tiis. Mektepter men joǵary oqý oryndarynda quqyq negizderin tereńdetip oqytý, azamattardyń quqyqtary men mindetterin keńinen túsindirý mańyzdy. Sonymen qatar buqaralyq aqparat quraldary men tsifrlyq platformalar arqyly quqyqtyq aǵartý jumystaryn turaqty júrgizý qajet.
Árbir azamat óz quqyqtarymen qatar mindetterin de bilýi tiis. Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń talaptaryn, ákimshilik jáne qylmystyq zańnamanyń negizgi normalaryn bilý quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa yqpal etedi. Memlekettik organdardyń ashyqtyǵy, tegin zań kómeginiń qoljetimdiligi jáne quqyqtyq keńes berý qyzmetteriniń damýy da quqyqtyq mádenietti qalyptastyrýdyń mańyzdy baǵyttary bolyp tabylady.
– Qazirgi tańda qoǵamda jii kezdesetin quqyqbuzýshylyqtardyń aldyn alýda qandai tetikter tiimdi?
– Quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýda profilaktikalyq jumystar erekshe ról atqarady. Eń tiimdi tetikterdiń biri – halyq arasynda quqyqtyq túsindirý jumystaryn kúsheitý jáne jastardyń quqyqtyq tárbiesine kóńil bólý. Sonymen qatar beinebaqylaý júielerin engizý, tsifrlyq baqylaý quraldaryn paidalaný, qoǵamdyq oryndardaǵy qaýipsizdikti arttyrý jáne ýchaskelik politsiia qyzmetin jetildirý de oń nátije beredi.
Otbasy institýtyn nyǵaitý, bilim berý uiymdarynyń, jergilikti atqarýshy organdardyń jáne qoǵamdyq uiymdardyń birlesken jumysy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýda mańyzdy oryn alady. Sondai-aq zań buzýshylyq jasaǵan tulǵalardyń jaýapkershilikten jaltarmaýy zańnyń buljymai oryndalýyna degen senimdi kúsheitedi.
– Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýde memleket pen azamattardyń jaýapkershiligi qalai úilesýi kerek?
– Zańnyń ústemdigi memleket pen azamattardyń ózara jaýapkershiligine negizdeledi. Memleket Konstitýtsiia men zańdardyń oryndalýyn qamtamasyz etýge, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa, ádil sot tóreligin júzege asyrýǵa jáne zań aldynda báriniń teńdigin saqtaýǵa mindetti.
Óz kezeginde azamattar zań talaptaryn oryndaýǵa, qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa, basqa adamdardyń quqyqtaryn qurmetteýge jáne zańdy jolmen óz quqyqtaryn qorǵaýǵa mindetti. Memleket pen qoǵam arasyndaǵy senim zańnyń ádil ári birdei qoldanylýyna, sondai-aq ár azamattyń quqyqtyq jaýapkershilikti sezinýine bailanysty qalyptasady.
– «Zań jáne tártip» qaǵidatyn kúndelikti ómirde ustaný úshin azamattarǵa qandai keńes berer edińiz?
– Eń aldymen, ár azamat Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy men zańdaryn qurmettep, olardy saqtaýdy óziniń azamattyq boryshy dep qabyldaýy qajet. Qandai jaǵdai bolmasyn máselelerdi zań aiasynda sheshýge umtylyp, quqyq buzýshylyqqa jol bermeý mańyzdy.
Sonymen qatar jol qozǵalysy erejelerin saqtaý, salyq jáne basqa da zańdy mindettemelerdi ýaqytyly oryndaý, qoǵamdyq tártipti buzbaý, jemqorlyqqa tózbeýshilik tanytý jáne quqyqtary buzylǵan jaǵdaida zańdy tásilder arqyly qorǵaný – zańǵa baǵyný mádenietiniń kórinisi. Quqyqtyq saýattylyqty únemi jetildirip otyrý, zańdaǵy ózgeristerdi qadaǵalaý jáne ózgelerdiń quqyqtaryn qurmetteý – quqyqtyq memleket qurýǵa árbir azamattyń qosatyn naqty úlesi.
– Áńgimeńizge raqmet!
Aqbota Musabekqyzy
