ازاماتتىق قوعام – مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى ٶزارا سەنٸم مەن ىنتىماقتاستىققا نەگٸزدەلگەن ماڭىزدى ينستيتۋتتاردىڭ بٸرٸ. قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋى مەن ەلدٸڭ بولاشاعى ەڭ الدىمەن بەلسەندٸ, بٸلٸمدٸ ەرٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى جاستارعا بايلانىستى. بٷگٸندە قازاقستاندا جاستاردىڭ قوعامدىق باستامالارعا ارالاسۋىنا, ەرٸكتٸلٸك قىزمەتپەن اينالىسۋىنا, ەلەۋمەتتٸك جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋىنا بارلىق جاعداي جاسالىپ كەلەدٸ. «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتى تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى عانا ەمەس. بۇل – ەربٸر ازاماتتىڭ زاڭدى قۇرمەتتەۋٸ, قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋى جەنە ٶزگەلەردٸڭ قۇقىعىنا قۇرمەتپەن قاراۋى دەگەن سٶز. وسى ورايدا زاڭگەر قۋات اۋعانبەكپەن سۇقباتتاستىق.
– «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتىنىڭ نەگٸزگٸ مەنٸ نەدە جەنە ونىڭ قوعام
ٷشٸن ماڭىزى قانداي?
– «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتى – قۇقىقتىق مەملەكەتتٸڭ باستى نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ. ونىڭ مەنٸ – بارلىق ازاماتتاردىڭ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جەنە ۇيىمداردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى مەن زاڭدارىن بۇلجىتپاي ساقتاۋى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 4-بابىنا سەيكەس كونستيتۋتسييانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كٷشٸ بار جەنە رەسپۋبليكا اۋماعىندا تٸكەلەي قولدانىلادى. ال كونستيتۋتسييانىڭ 34-بابىندا ەركٸم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى مەن زاڭدارىن ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ار-نامىسى مەن قادٸر-قاسيەتٸن قۇرمەتتەۋگە مٸندەتتٸ ەكەنٸ بەلگٸلەنگەن.
بۇل قاعيدات قوعامدا تۇراقتىلىقتى, قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. زاڭ ٷستەمدٸك ەتكەن مەملەكەتتە ەدٸلدٸك ورنىعىپ, مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنٸم ارتادى, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيٸ تٶمەندەيدٸ جەنە ەلدٸڭ تۇراقتى دامۋىنا قولايلى جاعداي قالىپتاسادى.
– بۇل قاعيداتتى جٷزەگە اسىرۋ باعىتىندا قازاقستاندا قانداي نەگٸزگٸ ٶزگەرٸستەر قولعا الىنىپ جاتىر?
– قازاقستاندا «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتىن نىعايتۋ ماقساتىندا بٸرقاتار ماڭىزدى رەفورمالار جٷزەگە اسىرىلۋدا. ەڭ الدىمەن, سوت جٷيەسٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن كٷشەيتۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتٸن جەتٸلدٸرۋ جەنە ولاردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتٸكتەرٸ جەتٸلدٸرٸلٸپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ تسيفرلىق فورماتقا كٶشٸرٸلۋدە.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل كٷشەيتٸلٸپ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىنا باسىمدىق بەرٸلۋدە. «ەستيتٸن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا ازاماتتاردىڭ ٶتٸنٸشتەرٸ مەن ۇسىنىستارىنا جەدەل دەن قويۋ جٷيەسٸ دامىپ كەلەدٸ. مەملەكەت قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋعا, زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋگە جەنە زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان كەشەندٸ ساياسات جٷرگٸزۋدە.
– ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعى مەن زاڭعا باعىنۋ مەدەنيەتٸن ارتتىرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ قاجەت?
– قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ەڭ الدىمەن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنەن باستالۋى تيٸس. مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا قۇقىق نەگٸزدەرٸن تەرەڭدەتٸپ وقىتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸن كەڭٸنەن تٷسٸندٸرۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى قۇقىقتىق اعارتۋ جۇمىستارىن تۇراقتى جٷرگٸزۋ قاجەت.
ەربٸر ازامات ٶز قۇقىقتارىمەن قاتار مٸندەتتەرٸن دە بٸلۋٸ تيٸس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ تالاپتارىن, ەكٸمشٸلٸك جەنە قىلمىستىق زاڭنامانىڭ نەگٸزگٸ نورمالارىن بٸلۋ قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەدٸ. مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اشىقتىعى, تەگٸن زاڭ كٶمەگٸنٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ جەنە قۇقىقتىق كەڭەس بەرۋ قىزمەتتەرٸنٸڭ دامۋى دا قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارى بولىپ تابىلادى.
– قازٸرگٸ تاڭدا قوعامدا جيٸ كەزدەسەتٸن قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدا قانداي تەتٸكتەر تيٸمدٸ?
– قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدا پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار ەرەكشە رٶل اتقارادى. ەڭ تيٸمدٸ تەتٸكتەردٸڭ بٸرٸ – حالىق اراسىندا قۇقىقتىق تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن كٷشەيتۋ جەنە جاستاردىڭ قۇقىقتىق تەربيەسٸنە كٶڭٸل بٶلۋ. سونىمەن قاتار بەينەباقىلاۋ جٷيەلەرٸن ەنگٸزۋ, تسيفرلىق باقىلاۋ قۇرالدارىن پايدالانۋ, قوعامدىق ورىندارداعى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ارتتىرۋ جەنە ۋچاسكەلٸك پوليتسييا قىزمەتٸن جەتٸلدٸرۋ دە وڭ نەتيجە بەرەدٸ.
وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ جەنە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بٸرلەسكەن جۇمىسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدا ماڭىزدى ورىن الادى. سونداي-اق زاڭ بۇزۋشىلىق جاساعان تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸكتەن جالتارماۋى زاڭنىڭ بۇلجىماي ورىندالۋىنا دەگەن سەنٸمدٸ كٷشەيتەدٸ.
– زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ قالاي ٷيلەسۋٸ كەرەك?
– زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸ مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە نەگٸزدەلەدٸ. مەملەكەت كونستيتۋتسييا مەن زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا, ەدٸل سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىرۋعا جەنە زاڭ الدىندا بەرٸنٸڭ تەڭدٸگٸن ساقتاۋعا مٸندەتتٸ.
ٶز كەزەگٸندە ازاماتتار زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا, قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋگە جەنە زاڭدى جولمەن ٶز قۇقىقتارىن قورعاۋعا مٸندەتتٸ. مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنٸم زاڭنىڭ ەدٸل ەرٸ بٸردەي قولدانىلۋىنا, سونداي-اق ەر ازاماتتىڭ قۇقىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋٸنە بايلانىستى قالىپتاسادى.
– «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتىن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ۇستانۋ ٷشٸن ازاماتتارعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدٸڭٸز?
– ەڭ الدىمەن, ەر ازامات قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى مەن زاڭدارىن قۇرمەتتەپ, ولاردى ساقتاۋدى ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق بورىشى دەپ قابىلداۋى قاجەت. قانداي جاعداي بولماسىن مەسەلەلەردٸ زاڭ اياسىندا شەشۋگە ۇمتىلىپ, قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرمەۋ ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار جول قوزعالىسى ەرەجەلەرٸن ساقتاۋ, سالىق جەنە باسقا دا زاڭدى مٸندەتتەمەلەردٸ ۋاقىتىلى ورىنداۋ, قوعامدىق تەرتٸپتٸ بۇزباۋ, جەمقورلىققا تٶزبەۋشٸلٸك تانىتۋ جەنە قۇقىقتارى بۇزىلعان جاعدايدا زاڭدى تەسٸلدەر ارقىلى قورعانۋ – زاڭعا باعىنۋ مەدەنيەتٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى ٷنەمٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋ, زاڭداعى ٶزگەرٸستەردٸ قاداعالاۋ جەنە ٶزگەلەردٸڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ – قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا ەربٸر ازاماتتىڭ قوساتىن ناقتى ٷلەسٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
اقبوتا مۇسابەكقىزى
