«Astana! Jigitter, qaida júrsińder?», «Otbasy qurýǵa bolatyn qyzdy qaidan kezdestirýge bolady?». Sońǵy ýaqytta mundai suraqtar tanysý qosymshalarynda emes, áleýmettik jelilerde jii qoiylatyn boldy. Kóptegen qazaqstandyqtar mahabbat, baiypty qarym-qatynas jáne otbasy úshin serik izdeitinin aitady. Alaida laiyqty adamdy tabý ońai emes. Osy taqyrypta Tengrinews.kz zertteý júrgizdi , dep habarlaidy ult.kz.
Bul qubylystyń sebebi nede? Qazaqstanda boidaq erler men turmys qurmaǵan áielder qai óńirlerde kóbirek turady? Osy suraqtarǵa jaýap izdeý úshin Tengrinews.kz Ulttyq statistika biýrosynyń derekterin, Qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýtynyń zertteýlerin jáne sarapshylardyń pikirlerin zerdelegen.
«Barlyǵy qaida ketken?»
Jaqynda Threads áleýmettik jelisinde astanalyq boijetken qurbylarymen tanysý maqsatynda túrli oryndarǵa shyǵatynyn, biraq kóbine qyzdardy ǵana kóretinin jazdy. Onyń aitýynsha, jigitterdi «bir qoldyń saýsaǵymen sanaýǵa bolady».
Al almatylyq taǵy bir qoldanýshy er adamdardyń burynǵydai kóshede nemese kafede tanyspai ketkenine tańǵalǵan.
«Kafede de, meiramhanada da, kóshede de eshkim kelip tanyspaidy. Barlyǵy telefonǵa úńilip otyr».
Pikir qaldyrǵan er azamattardyń kóbi buǵan óz ýájderin aitty. Biri qyzdardyń bas tartýynan qorqatynyn jazsa, endi biri ózin «mazalap turǵan adam» retinde kórsetkisi kelmeitinin aitty. Keibiri qazirgi qoǵamda kóshede tanysý qanshalyqty oryndy ekenin túsinbei júrgenin jetkizdi. Sonymen qatar er adamdardyń ózi de áleýmettik jelilerde:
«30 jasqa taiadym, otbasy quratyn qyzdy qaidan tabamyn?»
«Boidaq qyzdar qaida júredi?» degen mazmundaǵy jazbalardy jii jariialai bastady. Osylaisha áleýmettik jeliler birtindep tanysý alańyna ainalyp keledi. Bul Tinder de emes, neke agenttigi de emes. Biraq ortaq qundylyqtary bar adamdy kópshilik aldynda izdeitin keńistikke ainalǵany baiqalady.
Qazaqstanda boidaq er adamdar qai óńirde kóp?
Ulttyq statistika biýrosynyń halyq sanaǵy boiynsha, Qazaqstanda 15 jastan asqan, eshqashan nekede bolmaǵan 1 959 771 er adam bar.
Bul kórsetkishke tek jar izdep júrgen azamattar ǵana emes, stýdentter, jastar jáne áli úilenbegen barlyq azamattar kiredi.
Eń kóp boidaq er adamdar tirkelgen óńirler:
- Túrkistan oblysy – 254 114 adam;
- Almaty oblysy – 223 337;
- Almaty qalasy – 188 962;
- Qaraǵandy oblysy – 144 119;
- Jambyl oblysy – 133 765;
- Shyǵys Qazaqstan oblysy – 128 667;
- Shymkent – 119 979;
- Astana (2021 jylǵy sanaqtaǵy Nur-Sultan) – 119 457.
Iaǵni statistikaǵa súiensek, áleýetti «kúieý jigitterdiń» eń kóp shoǵyrlanǵan óńirleri – Túrkistan jáne Almaty oblystary, Almaty qalasy men Qaraǵandy oblysy. Aita ketý kerek, bul málimetter 2021 jylǵy halyq sanaǵyna negizdelgen. Sondyqtan onda Abai, Jetisý jáne Ulytaý oblystary áli jeke óńir retinde eseptelmegen.
Turmys qurmaǵan áielder qai óńirde kóp?
Áielder boiynsha kórsetkish sál ózgeshe. Qazaqstanda eshqashan turmys qurmaǵan 1 826 062 áiel bar.
Eń kóp turmys qurmaǵan áielder myna óńirlerde tirkelgen:
- Almaty qalasy – 229 697;
- Túrkistan oblysy – 227 341;
- Almaty oblysy – 194 807;
- Astana – 144 306;
- Qaraǵandy oblysy – 136 660;
- Shymkent – 131 386;
- Jambyl oblysy – 113 853;
- Shyǵys Qazaqstan oblysy – 109 568.
Osylaisha, resmi statistika boiynsha áleýetti «qalyńdyqtardyń» eń kóp shoǵyrlanǵan qalasy – Almaty. Mamandar muny kezdeisoq qubylys dep eseptemeidi. Almaty – bilim, mansap, shyǵarmashylyq indýstriialar men ishki kóshi-qonnyń basty ortalyǵy. Sondyqtan kóptegen jastar aldymen oqýyn aiaqtap, mansabyn qalyptastyryp, keiin ǵana otbasy qurýdy jón kóredi.
Ajyrasqandardy qosqanda jaǵdai qalai ózgeredi?
Eger eshqashan nekede bolmaǵandarmen birge resmi túrde ajyrasqan azamattardy da esepke alsaq, kórinis ózgeredi.
Er adamdar boiynsha kósh bastap turǵan óńirler:
- Túrkistan oblysy – shamamen 265,6 myń adam;
- Almaty oblysy – 250,1 myń;
- Almaty qalasy – 218,2 myń;
- Qaraǵandy oblysy – 179,2 myń;
- Shyǵys Qazaqstan oblysy – 161,3 myń.
- Áielder boiynsha:
- Almaty qalasy – 290,4 myń;
- Túrkistan oblysy – 253,6 myń;
- Almaty oblysy – 242,6 myń;
- Qaraǵandy oblysy – 190,9 myń;
- Astana – 171,9 myń.
Bul kórsetkish boiynsha Almaty Qazaqstandaǵy eń úlken «erkin tanysý naryǵyna» ainalady. Degenmen sarapshylar bir mańyzdy jaitqa nazar aýdarady. Úlken qalada adamdar sany kóp bolǵanymen, olardyń arasyndaǵy áleýmettik ári emotsionaldyq qashyqtyq ta artady. Tańdaý kóbeigen saiyn, sheshim qabyldaý qiyndai túsedi.
25 jastan keiin boidaq erlerdiń sany kóbirek
Jas ereksheligine qarai júrgizilgen taldaý da qyzyqty nátije kórsetken.
20–24 jas aralyǵynda:
- nekede bolmaǵan erler – 370 880;
- áielder – 212 368.
- 25–29 jas aralyǵynda:
- erler – 227 424;
- áielder – 80 344.
- 30–34 jas aralyǵynda:
- erler – 116 101;
- áielder – 58 782.
Iaǵni qoǵamda «qashan úilenesiń?» degen suraq jii qoiylatyn jasta boidaq er adamdardyń sany áielderge qaraǵanda áldeqaida kóp.
35–39 jasqa kelgende aiyrmashylyq azaiady:
- erler – 73 866;
- áielder – 72 360.
Al keiingi jas sanattarynda áielderdiń úlesi arta bastaidy. Bul ómir súrý uzaqtyǵynyń aiyrmashylyǵy, ajyrasý jáne jesir qalý siiaqty demografiialyq faktorlarmen bailanysty.
Qazaqstandyqtar nekeden bas tartqan joq
Zertteýler kórsetkendei, qazaqstandyqtar resmi nekeden bas tartqan qoǵamǵa ainalǵan joq. Qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýtynyń saýalnamasyna sáikes:
- respondentterdiń 42 paiyzy resmi nekesiz birge turýdy quptamaidy;
- tek 3,2 paiyzy ǵana nekeni tirkemei birge ómir súrýdi tańdaǵan.
Mundai ómir salty kóbine 30–60 jas aralyǵyndaǵy azamattar arasynda kezdesedi. Bul qoǵamda nekege degen kózqaras ózgergenin emes, adamdardyń otbasy qurýǵa asyqpai, aldymen óz ómirin turaqtandyrýǵa umtylatynyn kórsetedi.
Qazaqstanda alǵash ret neke qiiý jasy ósip keledi
Ulttyq statistika biýrosynyń 2025 jylǵy málimetine sáikes:
- er adamdar alǵash ret orta eseppen 27,9 jasta úilenedi;
- áielder 25,3 jasta turmysqa shyǵady.
- Qala turǵyndary arasynda bul kórsetkish joǵary:
- erler – 28,1 jas;
- áielder – 25,8 jas.
Al aýyldyq jerlerde jastar erterek otbasyn qurady:
- erler – 27,5 jas;
- áielder – 24,3 jas.
Sarapshylardyń pikirinshe, qazirgi Qazaqstanda másele boidaqtardyń azdyǵynda emes. Kerisinshe, adamdardyń tanysý tásili, serikteske qoiatyn talaby jáne ómirlik basymdyqtary ózgerip keledi. Sondyqtan jar tabý burynǵydan qiynyraq kóringenimen, qazaqstandyqtardyń basym bóligi áli de resmi otbasy qurýdy mańyzdy ómirlik maqsattardyń biri retinde qabyldaidy.
