«Tútin shyqqan úi jyly, tóskeilei shyqqan kún jyly» degen maqal mánin uǵyný úshin tom-tom kitap oqyp, institýt taýysyp, qyzyl diplomǵa ie bolýdyń túk te keregi joq. Kúldirip turyp kózdiń jasyn syǵyp alatyn áńgime tórkini jas otbasylardyń osy kúngi basty máselesin qaýzaidy. Kóterip otyrǵan taqyrybymyz baspana jaiy.
«Bul máselege bizdiń qazaq álimsaqtan kezikken» dep ózińdi-óziń jubataiyn deseń, keshegi otarshyl imperiiaǵa bodandyqtyń aldynda jailaýdy jailap, kúzdeýge kóshin túzep, qystaýǵa qaryq bolyp, kókteýmen kóktep júrip «kóshpeli» degen at alǵanbyz. Qosh delik. «Joq» dep joqtaý aitýdan aýlaqpyz, bizde bar, biraq soǵan «zar» ekenbiz. «Qoljetimdi baspanaǵa qol jetedi, kezek jetpeidi» degen mátel el ishinde keńinen taralyp ketkeli qashan. Redaktsiiaǵa kelip túsetin hattar men qońyraýlar legine nazar salsaq, páter izdep júrgen kóp pendeniń janaiqaiyna kezigesiń. Kóbiniń aitar aryz-shaǵymy bir arnaǵa toǵysady. Satyp alýǵa shama-sharqy jetpegen jurt, jalǵa alady. Onyń ózinde qater. Sondaǵysy seniń qamyńdy kúitteitin, kóshede qalǵanyńdy qalamaityn «týysqannyń» jýyspaǵany. Zaman tilimen sóilesek «makler».
Kópke ýystap topyraq shashpaiyq. Bálkim, ul-qyzynyń as-aýqatyn adal taýyp júrgender bar shyǵar. Olardyń isin joqqa shyǵarmai, jýrnalistik zertteý júrgizýge bel býdyq. Áigili «jetim buryshtan» bastalǵan barlaý túrli «kókparǵa» kezikti. Almatydaǵy D.Qonaev pen M.Maqataev kósheleriniń qiylysar tusynda búginginiń «biik» adamdary qashan barsań da sap túzep turǵany. Syrttarynan qarasań osylardyń jumysy joq pa dersiń?! Qaqaǵan aiazǵa da qaramaidy. Qoldaǵy taýaryn qalai ótkizerin bilmei turǵan saýdager sýretindei. Sóitsek, osy aimaqtyń «úlken» adamdary osylar eken. Dorbasyn súiregen jas otbasy, bir-birin súiregen stýdent. Áiteýir áigili «jetim buryshtan» jan arylmaidy. Janashyrlyq tanytyp jatqan jandarmen alaiaqtyq kórsetip júrgeni teń. Bul mekennen izdegenin tapqan jannan, qaltasyndaǵysynan qaǵylǵany kóp. Elý de – elý. Bul ólke talai áńgimege arqaý boldy, talai aqynnyń oiyn qozǵady. Aldaǵy shirek ǵasyr ishinde óz biiginen túsý yqtimaldyǵy da tómen. Bir sózben aitsaq, «ańyz burysh». Endigi onyń izbasarlary da zaman talabyna sai jańashalanyp keledi. Qalai deisiz ǵoi?! Qazir úiden shyqpai salyq tóleimiz, úide otyryp kerek qujattardy rásimdep jatyrmyz. Bári de onlain. Kezbe jurtqa kómekshi osy tektes «krisha.kz», «olx.kz», «iagent» atty qosymshalar bar. Jaqsylyǵyn qoldanǵan el kórip jatqan bolar. Ony monshaqtai qyp jipke tizýdiń qajeti shamaly. Kerisinshe jaman at, qara daq túsirip júr keibir kásipkersymaqtar. Arda jurttyń «jýrnalissiń, halyqtyń qamyn kúitte, joǵarydaǵylarǵa jetkiz, bardy bar, joqty joq dep ait» degen amanatyn moiynǵa júktegesin, biraz kósilýge týra keldi. Qaibir jyly ýniversitettegi kezekti sabaǵymnan shyǵyp, kók bazarǵa qarai taksige otyrdym. Jol qysqarsynnyń keri, áńgime bastaǵan kólik júrgizýshiniń sózin ilip áketetin qazaqy ádetpen dialog órbi ketti. Kóp sóilegennen góri kóp tyńdap kelem. Tanystyqtan bastalǵan áńgime saiasattan bir-aq shyqty. Eptep-eptep suraq qoiyp, «el arasyndaǵy eń ózekti máseleni aityńyzshy» dedim. Bes balasyn kólik júrgizýshisi bolyp asyrap júrgen jigit aǵasy áli kúnge deiin páterden-páterge sandalyp júr eken. Aitýynsha, eki-úsh ai turǵan soń úi ieleri ózgerip shyǵatyn kórinedi. Páteraqysyn kóteredi, jalǵan jeleý taýyp basynǵysy keledi, t.b. Eń soraqysy, jańa páter jaldap, deldaldarǵa (makler) paiyzdyq úlesin bergennen keiin úidiń shynaiy qojaiyny kelip, páterjaldaýshyny qýyp shyqqan. Bul jaǵdai birneshe ret qaitalanypty. «Aýzy kúigen úrlep isher» dep, bul kúnde barlyq qujattaryn muqiiat tekserip alady eken. 2015 jyly Astanaǵa barǵan saparymyzda kýrstas joldastarmen páter jaldap turdyq. Makler arbaýyna alǵash tústik sol kezde. Stýdentpiz ǵoi, aq-qarasyna úńile qoimadyq. Turǵyndardyń aryz-shaǵymdaryna qarasaq, maklerler ábden halyqty basynǵan syńaily. Kóbiniń kózdegeni eldi aldap, aqsha tabý.
Statistikaǵa úńilsek, krisha.kz saitynda Qazaqstan boiynsha «páter ótkizemin» degen jarnama orta eseppen kúnine 54 710, Almaty qalasy boiynsha 12 003 jarnama berýshini quraidy, páter, úi, úi jaiyn qosyp eseptegende saitta 336 164 jarnama tur. Bul kún saiynǵy kórsetkish. Eger ailyq kórsetkish esepteler bolsa, eki eselep kóbeieri sózsiz. Kórsetilgen tsifrlar aspannan alynǵan joq. Sait qosymshasyna kirip, «izdeý» batyrmasyn basyńyz. Kóbiniń alaiaqtyq qylmysyn áshkerelemegenniń ózinde, úkimetke barlyǵynyń birdei salyq tólep júrgenine kúmán keltirýshiler kóp. Birdi aityp birge ketpelik, osy saitqa aiyna 2,2 mln adam kiredi eken. Sol aýditoriia 140 mln kórilim jasaidy. Demek turaqty páter izdeýshiler men jalǵa berýshiler kóp degen sóz. Tegin jarnama alańy bolǵandyqtan kez kelgen adam osy arqyly kásibin júrgizip otyr. Bir taraptan paidaly bolǵanymen, aldap-arbaýshylardyń sanynyń artýyna birden-bir sebep.
Kórshi Reseidiń «airbnb.ru» saityna kirip kórdim. Unaǵany tapsyrys bermes buryn aldyn ala tirkelý mindetti, ekinshiden tutynýshylar óz pikirlerin qaldyra alady. Úshinshi jarnama berýshi týraly tolyq maǵlumat júiede saqtaýly. Bul taqyryp mi qazanynda qainap jatqaly birshama ýaqyt ótti. Ai buryn týys qamyn kúittep, bir jaǵy kómek, bir jaǵy zertteý dep páter izdei bastadym. Kóńilge unaǵan, baǵasy qoljetimdi, sýretten ishki kórinisi jaily bolyp kóringen alǵashqy páterge qońyraý shaldym. Tutqany kótergen syńǵyrlaǵan jaǵymdy daýysty kelinshek, páterdi alý úshin agenttikke baryp, kelisim-shartqa qol qoiýymyz, aldyn ala paiyzdyq úlesterin berýimiz kerek ekendigin aitty. Ekinshi, úshinshi jerge qońyraý shalǵanda da osyny estidim. «Shaqyrǵan jerden qalma» dep urandattym da, qala ortalyǵynyń birinde ornalasqan agenttikterdiń birine bardym. Kirgen betten jarqyn júzben qarsy aldy, marketingtik júristerdi jaqsy meńgergen, kúle otyryp kelisim-shartqa qol qoiǵyzyp, óz úlesterin aldy. Maklerler jumysy sonymen támam. Qolyma bir japyraq qaǵazdy ustatty da, esikterin ishinen japty. Men izdegen úidiń naqty meken-jaiy men páter iesiniń bailanys nómiri jazylypty. Habarlastym, barsam sýrette ádemi kóringen lashyq munda múldem basqasha. Bar ashýymdy aqylǵa jeńdirip, ortalyqqa qaita kelsem, bári basqasha. Qolynda men qol qoiǵan kelisim-shart. Agenttiktiń basty jumysy – eki izdegenniń arasyndaǵy altyn kópir. «Kórdińiz, unatpadyńyz» endi biz sizge kerekti baspanańyzdy tapqansha kútińiz. Kelisim-shart boiynsha sizge taýyp berýimiz kerek» deidi. Naqty merzimi kórsetilmegen. Bir juma kúttik. Kúttik te ýaqyt tyǵyz bolǵan soń qymbatyna qaramastan, páter iesiniń ózi jariialaǵan baspanany jaldadyq. Mundaida quqyq qorǵaý organdaryna shaǵym túsirýdiń qajeti de joq eken.
Advokattardyń aitýyna qaraǵanda, qujattardyń barlyǵy zańmen kórsetilgen talaptarǵa sai kelse, is qozǵalmaityn kórinedi. Demek «asaýǵa-tusaý» salý áli múmkin bolmai tur. Jeńil aqsha tabýdy kózdeitinder qatarynda páter jalǵa berýshi keibir qojaiyndar da bar. Máselen, tegin alańdarǵa jarnama qaldyrady. Habarlasqan jannyń bárin bir kúnge, bir ýaqytqa jinap, óz úiine shaqyrady eken. Mundaǵy utary – kórsetkeni úshin aqy alady. On adam kelse, árqaisysynan myń teńgeden qaǵyp otyrady. Biraq úiin jalǵa ótkizbeidi. «Zamanyń túlki bolsa, tazy bop shal» degenmen de eldiń túlki tirligi tyiylmai tur. Qai tustan shalaryńdy bilmeisiń. Oilai-oilai oi túbine túsip, elden suradyq. Jaqsy degen toptamalardy jinap qoidyq. Biri memlekettik zańnamaǵa ózgerister engizip, qatań tekseris júrgizip otyrý qajet dese, endi biri memlekettik sertifikattaýdan ótken agenttikter ǵana bul ispen ainalyssa deidi. Aqylǵa qonymdy usynys. Jeke imidjine nuqsan kelgenin qalamaityn sanaýly agenttikter sonda ǵana óz isterin adal atqarar ma edi, kim bilsin?!
Taǵy bir belsendi turǵyn agenttik degen túkke de keregi joq, úi iesiniń ózi tapsyratyn ortaq sait qajet deidi. «Kóp asqanǵa – bir tosqan» áiteýir aidyń ońynan týar sáti jeter. Sol kúnge deiin shydaiyq», – dep eldi sabyrǵa shaqyryp jatqandar da tabyldy. Ne de bolsa ýaqyttan asqan júirik joq. Talai náýbetti basynan keshirgen qazaq úshin makler ne táiiri?! Onymen de kúreser, kúreser de jeńip tynar. Sol kúnge jetkenshe bizdiki «saq bolaiyq» degen úndeý ǵana. Qolynda siqyrly taiaǵy bar nemese ótimdi biligi bar jan, qara halyqtyń muń-zaryn elep eskerip, bárin ózgertip jatsa quba-qup.
Arman Qalmuhanmetuly
"Túrkistan" gazeti
.jpg)