«تٷتٸن شىققان ٷي جىلى, تٶسكەيلەي شىققان كٷن جىلى» دەگەن ماقال مەنٸن ۇعىنۋ ٷشٸن توم-توم كٸتاپ وقىپ, ينستيتۋت تاۋىسىپ, قىزىل ديپلومعا يە بولۋدىڭ تٷك تە كەرەگٸ جوق. كٷلدٸرٸپ تۇرىپ كٶزدٸڭ جاسىن سىعىپ الاتىن ەڭگٸمە تٶركٸنٸ جاس وتباسىلاردىڭ وسى كٷنگٸ باستى مەسەلەسٸن قاۋزايدى. كٶتەرٸپ وتىرعان تاقىرىبىمىز باسپانا جايى.
«بۇل مەسەلەگە بٸزدٸڭ قازاق ەلٸمساقتان كەزٸككەن» دەپ ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ جۇباتايىن دەسەڭ, كەشەگٸ وتارشىل يمپەريياعا بوداندىقتىڭ الدىندا جايلاۋدى جايلاپ, كٷزدەۋگە كٶشٸن تٷزەپ, قىستاۋعا قارىق بولىپ, كٶكتەۋمەن كٶكتەپ جٷرٸپ «كٶشپەلٸ» دەگەن ات العانبىز. قوش دەلٸك. «جوق» دەپ جوقتاۋ ايتۋدان اۋلاقپىز, بٸزدە بار, بٸراق سوعان «زار» ەكەنبٸز. «قولجەتٸمدٸ باسپاناعا قول جەتەدٸ, كەزەك جەتپەيدٸ» دەگەن مەتەل ەل ٸشٸندە كەڭٸنەن تارالىپ كەتكەلٸ قاشان. رەداكتسيياعا كەلٸپ تٷسەتٸن حاتتار مەن قوڭىراۋلار لەگٸنە نازار سالساق, پەتەر ٸزدەپ جٷرگەن كٶپ پەندەنٸڭ جانايقايىنا كەزٸگەسٸڭ. كٶبٸنٸڭ ايتار ارىز-شاعىمى بٸر ارناعا توعىسادى. ساتىپ الۋعا شاما-شارقى جەتپەگەن جۇرت, جالعا الادى. ونىڭ ٶزٸندە قاتەر. سونداعىسى سەنٸڭ قامىڭدى كٷيتتەيتٸن, كٶشەدە قالعانىڭدى قالامايتىن «تۋىسقاننىڭ» جۋىسپاعانى. زامان تٸلٸمەن سٶيلەسەك «ماكلەر».
كٶپكە ۋىستاپ توپىراق شاشپايىق. بەلكٸم, ۇل-قىزىنىڭ اس-اۋقاتىن ادال تاۋىپ جٷرگەندەر بار شىعار. ولاردىڭ ٸسٸن جوققا شىعارماي, جۋرناليستٸك زەرتتەۋ جٷرگٸزۋگە بەل بۋدىق. ەيگٸلٸ «جەتٸم بۇرىشتان» باستالعان بارلاۋ تٷرلٸ «كٶكپارعا» كەزٸكتٸ. الماتىداعى د.قوناەۆ پەن م.ماقاتاەۆ كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسار تۇسىندا بٷگٸنگٸنٸڭ «بيٸك» ادامدارى قاشان بارساڭ دا ساپ تٷزەپ تۇرعانى. سىرتتارىنان قاراساڭ وسىلاردىڭ جۇمىسى جوق پا دەرسٸڭ?! قاقاعان ايازعا دا قارامايدى. قولداعى تاۋارىن قالاي ٶتكٸزەرٸن بٸلمەي تۇرعان ساۋداگەر سۋرەتٸندەي. سٶيتسەك, وسى ايماقتىڭ «ٷلكەن» ادامدارى وسىلار ەكەن. دورباسىن سٷيرەگەن جاس وتباسى, بٸر-بٸرٸن سٷيرەگەن ستۋدەنت. ەيتەۋٸر ەيگٸلٸ «جەتٸم بۇرىشتان» جان ارىلمايدى. جاناشىرلىق تانىتىپ جاتقان جاندارمەن الاياقتىق كٶرسەتٸپ جٷرگەنٸ تەڭ. بۇل مەكەننەن ٸزدەگەنٸن تاپقان جاننان, قالتاسىنداعىسىنان قاعىلعانى كٶپ. ەلۋ دە – ەلۋ. بۇل ٶلكە تالاي ەڭگٸمەگە ارقاۋ بولدى, تالاي اقىننىڭ ويىن قوزعادى. الداعى شيرەك عاسىر ٸشٸندە ٶز بيٸگٸنەن تٷسۋ ىقتيمالدىعى دا تٶمەن. بٸر سٶزبەن ايتساق, «اڭىز بۇرىش». ەندٸگٸ ونىڭ ٸزباسارلارى دا زامان تالابىنا ساي جاڭاشالانىپ كەلەدٸ. قالاي دەيسٸز عوي?! قازٸر ٷيدەن شىقپاي سالىق تٶلەيمٸز, ٷيدە وتىرىپ كەرەك قۇجاتتاردى رەسٸمدەپ جاتىرمىز. بەرٸ دە ونلاين. كەزبە جۇرتقا كٶمەكشٸ وسى تەكتەس «krisha.kz», «olx.kz», «iagent» اتتى قوسىمشالار بار. جاقسىلىعىن قولدانعان ەل كٶرٸپ جاتقان بولار. ونى مونشاقتاي قىپ جٸپكە تٸزۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى. كەرٸسٸنشە جامان ات, قارا داق تٷسٸرٸپ جٷر كەيبٸر كەسٸپكەرسىماقتار. اردا جۇرتتىڭ «جۋرناليسسٸڭ, حالىقتىڭ قامىن كٷيتتە, جوعارىداعىلارعا جەتكٸز, باردى بار, جوقتى جوق دەپ ايت» دەگەن اماناتىن مويىنعا جٷكتەگەسٸن, بٸراز كٶسٸلۋگە تۋرا كەلدٸ. قايبٸر جىلى ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ كەزەكتٸ ساباعىمنان شىعىپ, كٶك بازارعا قاراي تاكسيگە وتىردىم. جول قىسقارسىننىڭ كەرٸ, ەڭگٸمە باستاعان كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸنٸڭ سٶزٸن ٸلٸپ ەكەتەتٸن قازاقى ەدەتپەن ديالوگ ٶربي كەتتٸ. كٶپ سٶيلەگەننەن گٶرٸ كٶپ تىڭداپ كەلەم. تانىستىقتان باستالعان ەڭگٸمە ساياساتتان بٸر-اق شىقتى. ەپتەپ-ەپتەپ سۇراق قويىپ, «ەل اراسىنداعى ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ ايتىڭىزشى» دەدٸم. بەس بالاسىن كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸسٸ بولىپ اسىراپ جٷرگەن جٸگٸت اعاسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن پەتەردەن-پەتەرگە ساندالىپ جٷر ەكەن. ايتۋىنشا, ەكٸ-ٷش اي تۇرعان سوڭ ٷي يەلەرٸ ٶزگەرٸپ شىعاتىن كٶرٸنەدٸ. پەتەراقىسىن كٶتەرەدٸ, جالعان جەلەۋ تاۋىپ باسىنعىسى كەلەدٸ, ت.ب. ەڭ سوراقىسى, جاڭا پەتەر جالداپ, دەلدالدارعا (ماكلەر) پايىزدىق ٷلەسٸن بەرگەننەن كەيٸن ٷيدٸڭ شىنايى قوجايىنى كەلٸپ, پەتەرجالداۋشىنى قۋىپ شىققان. بۇل جاعداي بٸرنەشە رەت قايتالانىپتى. «اۋزى كٷيگەن ٷرلەپ ٸشەر» دەپ, بۇل كٷندە بارلىق قۇجاتتارىن مۇقييات تەكسەرٸپ الادى ەكەن. 2015 جىلى استاناعا بارعان ساپارىمىزدا كۋرستاس جولداستارمەن پەتەر جالداپ تۇردىق. ماكلەر ارباۋىنا العاش تٷستٸك سول كەزدە. ستۋدەنتپٸز عوي, اق-قاراسىنا ٷڭٸلە قويمادىق. تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمدارىنا قاراساق, ماكلەرلەر ەبدەن حالىقتى باسىنعان سىڭايلى. كٶبٸنٸڭ كٶزدەگەنٸ ەلدٸ الداپ, اقشا تابۋ.
ستاتيستيكاعا ٷڭٸلسەك, krisha.kz سايتىندا قازاقستان بويىنشا «پەتەر ٶتكٸزەمٸن» دەگەن جارناما ورتا ەسەپپەن كٷنٸنە 54 710, الماتى قالاسى بويىنشا 12 003 جارناما بەرۋشٸنٸ قۇرايدى, پەتەر, ٷي, ٷي جايىن قوسىپ ەسەپتەگەندە سايتتا 336 164 جارناما تۇر. بۇل كٷن سايىنعى كٶرسەتكٸش. ەگەر ايلىق كٶرسەتكٸش ەسەپتەلەر بولسا, ەكٸ ەسەلەپ كٶبەيەرٸ سٶزسٸز. كٶرسەتٸلگەن تسيفرلار اسپاننان الىنعان جوق. سايت قوسىمشاسىنا كٸرٸپ, «ٸزدەۋ» باتىرماسىن باسىڭىز. كٶبٸنٸڭ الاياقتىق قىلمىسىن ەشكەرەلەمەگەننٸڭ ٶزٸندە, ٷكٸمەتكە بارلىعىنىڭ بٸردەي سالىق تٶلەپ جٷرگەنٸنە كٷمەن كەلتٸرۋشٸلەر كٶپ. بٸردٸ ايتىپ بٸرگە كەتپەلٸك, وسى سايتقا ايىنا 2,2 ملن ادام كٸرەدٸ ەكەن. سول اۋديتورييا 140 ملن كٶرٸلٸم جاسايدى. دەمەك تۇراقتى پەتەر ٸزدەۋشٸلەر مەن جالعا بەرۋشٸلەر كٶپ دەگەن سٶز. تەگٸن جارناما الاڭى بولعاندىقتان كەز كەلگەن ادام وسى ارقىلى كەسٸبٸن جٷرگٸزٸپ وتىر. بٸر تاراپتان پايدالى بولعانىمەن, الداپ-ارباۋشىلاردىڭ سانىنىڭ ارتۋىنا بٸردەن-بٸر سەبەپ.
كٶرشٸ رەسەيدٸڭ «airbnb.ru» سايتىنا كٸرٸپ كٶردٸم. ۇناعانى تاپسىرىس بەرمەس بۇرىن الدىن الا تٸركەلۋ مٸندەتتٸ, ەكٸنشٸدەن تۇتىنۋشىلار ٶز پٸكٸرلەرٸن قالدىرا الادى. ٷشٸنشٸ جارناما بەرۋشٸ تۋرالى تولىق ماعلۇمات جٷيەدە ساقتاۋلى. بۇل تاقىرىپ مي قازانىندا قايناپ جاتقالى بٸرشاما ۋاقىت ٶتتٸ. اي بۇرىن تۋىس قامىن كٷيتتەپ, بٸر جاعى كٶمەك, بٸر جاعى زەرتتەۋ دەپ پەتەر ٸزدەي باستادىم. كٶڭٸلگە ۇناعان, باعاسى قولجەتٸمدٸ, سۋرەتتەن ٸشكٸ كٶرٸنٸسٸ جايلى بولىپ كٶرٸنگەن العاشقى پەتەرگە قوڭىراۋ شالدىم. تۇتقانى كٶتەرگەن سىڭعىرلاعان جاعىمدى داۋىستى كەلٸنشەك, پەتەردٸ الۋ ٷشٸن اگەنتتٸككە بارىپ, كەلٸسٸم-شارتقا قول قويۋىمىز, الدىن الا پايىزدىق ٷلەستەرٸن بەرۋٸمٸز كەرەك ەكەندٸگٸن ايتتى. ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ جەرگە قوڭىراۋ شالعاندا دا وسىنى ەستٸدٸم. «شاقىرعان جەردەن قالما» دەپ ۇرانداتتىم دا, قالا ورتالىعىنىڭ بٸرٸندە ورنالاسقان اگەنتتٸكتەردٸڭ بٸرٸنە باردىم. كٸرگەن بەتتەن جارقىن جٷزبەن قارسى الدى, ماركەتينگتٸك جٷرٸستەردٸ جاقسى مەڭگەرگەن, كٷلە وتىرىپ كەلٸسٸم-شارتقا قول قويعىزىپ, ٶز ٷلەستەرٸن الدى. ماكلەرلەر جۇمىسى سونىمەن تەمام. قولىما بٸر جاپىراق قاعازدى ۇستاتتى دا, ەسٸكتەرٸن ٸشٸنەن جاپتى. مەن ٸزدەگەن ٷيدٸڭ ناقتى مەكەن-جايى مەن پەتەر يەسٸنٸڭ بايلانىس نٶمٸرٸ جازىلىپتى. حابارلاستىم, بارسام سۋرەتتە ەدەمٸ كٶرٸنگەن لاشىق مۇندا مٷلدەم باسقاشا. بار اشۋىمدى اقىلعا جەڭدٸرٸپ, ورتالىققا قايتا كەلسەم, بەرٸ باسقاشا. قولىندا مەن قول قويعان كەلٸسٸم-شارت. اگەنتتٸكتٸڭ باستى جۇمىسى – ەكٸ ٸزدەگەننٸڭ اراسىنداعى التىن كٶپٸر. «كٶردٸڭٸز, ۇناتپادىڭىز» ەندٸ بٸز سٸزگە كەرەكتٸ باسپاناڭىزدى تاپقانشا كٷتٸڭٸز. كەلٸسٸم-شارت بويىنشا سٸزگە تاۋىپ بەرۋٸمٸز كەرەك» دەيدٸ. ناقتى مەرزٸمٸ كٶرسەتٸلمەگەن. بٸر جۇما كٷتتٸك. كٷتتٸك تە ۋاقىت تىعىز بولعان سوڭ قىمباتىنا قاراماستان, پەتەر يەسٸنٸڭ ٶزٸ جارييالاعان باسپانانى جالدادىق. مۇندايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شاعىم تٷسٸرۋدٸڭ قاجەتٸ دە جوق ەكەن.
ادۆوكاتتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قۇجاتتاردىڭ بارلىعى زاڭمەن كٶرسەتٸلگەن تالاپتارعا ساي كەلسە, ٸس قوزعالمايتىن كٶرٸنەدٸ. دەمەك «اساۋعا-تۇساۋ» سالۋ ەلٸ مٷمكٸن بولماي تۇر. جەڭٸل اقشا تابۋدى كٶزدەيتٸندەر قاتارىندا پەتەر جالعا بەرۋشٸ كەيبٸر قوجايىندار دا بار. مەسەلەن, تەگٸن الاڭدارعا جارناما قالدىرادى. حابارلاسقان جاننىڭ بەرٸن بٸر كٷنگە, بٸر ۋاقىتقا جيناپ, ٶز ٷيٸنە شاقىرادى ەكەن. مۇنداعى ۇتارى – كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن اقى الادى. ون ادام كەلسە, ەرقايسىسىنان مىڭ تەڭگەدەن قاعىپ وتىرادى. بٸراق ٷيٸن جالعا ٶتكٸزبەيدٸ. «زامانىڭ تٷلكٸ بولسا, تازى بوپ شال» دەگەنمەن دە ەلدٸڭ تٷلكٸ تٸرلٸگٸ تىيىلماي تۇر. قاي تۇستان شالارىڭدى بٸلمەيسٸڭ. ويلاي-ويلاي وي تٷبٸنە تٷسٸپ, ەلدەن سۇرادىق. جاقسى دەگەن توپتامالاردى جيناپ قويدىق. بٸرٸ مەملەكەتتٸك زاڭناماعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ, قاتاڭ تەكسەرٸس جٷرگٸزٸپ وتىرۋ قاجەت دەسە, ەندٸ بٸرٸ مەملەكەتتٸك سەرتيفيكاتتاۋدان ٶتكەن اگەنتتٸكتەر عانا بۇل ٸسپەن اينالىسسا دەيدٸ. اقىلعا قونىمدى ۇسىنىس. جەكە يميدجٸنە نۇقسان كەلگەنٸن قالامايتىن ساناۋلى اگەنتتٸكتەر سوندا عانا ٶز ٸستەرٸن ادال اتقارار ما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن?!
تاعى بٸر بەلسەندٸ تۇرعىن اگەنتتٸك دەگەن تٷككە دە كەرەگٸ جوق, ٷي يەسٸنٸڭ ٶزٸ تاپسىراتىن ورتاق سايت قاجەت دەيدٸ. «كٶپ اسقانعا – بٸر توسقان» ەيتەۋٸر ايدىڭ وڭىنان تۋار سەتٸ جەتەر. سول كٷنگە دەيٸن شىدايىق», – دەپ ەلدٸ سابىرعا شاقىرىپ جاتقاندار دا تابىلدى. نە دە بولسا ۋاقىتتان اسقان جٷيرٸك جوق. تالاي نەۋبەتتٸ باسىنان كەشٸرگەن قازاق ٷشٸن ماكلەر نە تەيٸرٸ?! ونىمەن دە كٷرەسەر, كٷرەسەر دە جەڭٸپ تىنار. سول كٷنگە جەتكەنشە بٸزدٸكٸ «ساق بولايىق» دەگەن ٷندەۋ عانا. قولىندا سيقىرلى تاياعى بار نەمەسە ٶتٸمدٸ بيلٸگٸ بار جان, قارا حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن ەلەپ ەسكەرٸپ, بەرٸن ٶزگەرتٸپ جاتسا قۇبا-قۇپ.
ارمان قالمۇحانمەتۇلى
"تٷركٸستان" گازەتٸ
.jpg)