Petropavlda «Soltústik Qazaqstan oblysynyń toponimderi» atty ǵylymi eńbektiń tanystyrylymy ótti, dep habarlaidy QazAqparat.
«Soltústik Qazaqstan oblysynyń toponimderi» kitaby jiyrma jylǵa jýyq eńbektiń jemisi. Kitaptyń avtorlary - S.Seifýllin atyndaǵy QazATÝ professory, filologiia ǵylymdarynyń doktory Sáýle Imanberdieva, M.Qozybaev atyndaǵy SQÝ-diń ǵylymi zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi, QR eńbek sińirgen qairatker, professor Zarqyn Taishybai jáne Soltústik Qazaqstan memlekettik arhiviniń direktory, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Sáýle Málikova.
«Ulan-baitaq qazaq jeriniń ár túkpiriniń, ár mysqal jeriniń óz ataýy bar.
1865-66 jyldary Resei qazaq dalasyn otarlaýdy aiaqtaǵan kezde, qujat shyǵaryp, qazaqtyń jeri memlekettiń jeri dep sanady. Alaida esh qazaq eshkimge jerin satpaǵan. Ondai qaǵaz joq. Tek Qaraǵandy oblysynda kómirli aimaqtarda bir-eki jer bar 150 rýblge, 500 rýblge satylǵan. SQO jeriniń satylǵandyǵy týraly birde-bir qaǵaz joq.
Resei imperiiasy ulan-baitaq jerimizden qazaqtarǵa úles berip, qalǵanyn bos jer dep eseptep, kelimsekterdi qonystandyrǵan. Olardyń ornalasqan jerine oryssha at qoiǵan.
Toponimika, jer-sý ataýlaryn zertteý – erikkenniń ermegi emes, bul tarihi qujat. Birneshe jyl eńbektenip, sony kitap qylyp shyǵarý úshin talai ret ǵylymi eńbekterge beriletin grantty alýǵa usyndyq, ótpedi. Tilderdi damytý basqarmasynyń qoldaýymen jaryqqa shyqty. Bul kitap SQO – bizdiń qazaqtyń jeri ekendiginiń tańbasy», - deidi kitap avtorlarynyń biri Zarqyn Taishybai.
Qazaqstanda til saiasatyn iske asyrýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy aiasynda QR Bilim jáne ǵylym ministrligi Til saiasaty komiteti «Tarihi-diahroniialyq ádisti qoldaný arqyly onomastikalyq ataýlardy júielendirý qyzmeti» jobasy qolǵa alyndy. Bul eńbek – sonyń nátijesi. Ǵylymi eńbekte HV-HH ǵasyrlarda, Keńes úkimetinde, Táýelsizdik kezeńinen bastap neshe ataý ózgerdi, ataýlar qalai ózgerdi, ózgerýge ne negiz boldy degen saýaldarǵa jaýap tabýǵa bolady.
«Ózge ulttar kelgen bette jer sý ataýyn ózgertip otyrǵan. Kúshpen ózgertken. Keńes úkimetiniń tusynda da neshe túrli Qyzyl tý, Alǵabas, Ekpin degen siiaqty ataýlardy qoidy. Ol da halyqtyń sanasyn shatastyrýdyń bir túri. Bul qazaqtyń jeri emeske tireý.
Qazaq jer-sý ataýlaryn tóbeden alyp qoia salmaǵan. Olardyń keibiri sol jerdiń túsine bailanysty, máselen Aqkól, Qarasý siiaqty, endi biri sol jerdiń paida-ziianyn bildirip, Jaqsykóń, Qyzylbulaq dep atalǵan. Qazaqtyń ataýlary ata-babalarymyzdyń jer ataýlary arqyly jazyp ketken tarihi qujaty, haty, eskertkishi deýge bolady», - deidi Zarqyn Taishybai.
SQO boiynsha toponimder kól, ózen, batpaq, jol, orman, mola, eldi meken, taý, qala ataýlarynyń shyǵý tegi ǵylymi turǵydan saralanǵan.
«Kópten jinaqtalǵan materialdy bir júiege keltirip, nátijesinde SQO-nyń eldi meken, jer-sý ataýlary alǵash ret basylyp shyqty.
Oblys, Resei arhivinen alynǵan derekterdi qoldanyp, ataýlardyń negizin ǵylymi dáleldep, shyǵaryp otyrmyz. Bul eńbek ǵalymdarǵa, toponimderdi zerttep júrgen jastarǵa, stýdentterge arnalady. Bolashaqta osynyń negizinde qalyń kópshilikke túsinikti bolatyndai etip shyǵady, kitapty daiyndap jatyrmyz.
Zertteý barysynda kóptegen qyzyqty derekter anyqtyldy. Máselen Aiyrtaý aýdanyndaǵy búkil qazirgi oryssha ataýlardyń báriniń qazaqsha ataýy bolǵan. Sol jerge HIH ǵasyrdyń 60 jyldarynan bastap qonys aýdarýshylar kele bastap, olar bárin orysshaǵa aýystyryp jibergen. Bul ózgeris Keńes úkimetinen buryn bolǵan. Taǵy bir baiqaǵanymyz jer-sý ataýlary negizinen jerdiń bederine qatysty qoiylsa, al eldi meken ataýlary sol eldiń, rýdyń bedeli azamattarynyń atymen atalǵan», - deidi Soltústik Qazaqstan memlekettik arhiviniń direktory Sáýle Málikova.
Avtorlardyń aitýynsha, osy taqyrypta taǵy da bir kitapty jaryqqa shyǵarýǵa material daiyn. Oǵan qarajat qolbailaý.
Al «Soltústik Qazaqstan oblysynyń toponimderi» ázirge 50 danamen ǵana shyqty.
