1. Jalpy ishiki ónimi.
Ózbekstanda jalpy ishiki ónim kórsetkishteri ashyq jariialanbaityn bolǵandyqtan, tek boljaýlar jasaý múmkin. Batys ekonomisteri pikiri boiynsha 2015 jylǵy Ózbekstan jalpy ishki ónimi 60-70 mlrd AQSh dollary kóleminde dep baǵalanýda. Halyq sany 32 mln adam.
Ortasha, jan basyna shaqqanda 2,0-2,3 myń dollar.
Salystyrý úshin, Qazaqstannyń jalpy ishki ónimi 2014 jyly 230 mlrd dollar boldy, 2015 jyly, teńgeniń erkin ainalymyna bailanysty 190-200 mlrd dollar boldy. Halyq sany 17,5 mln adam. Jan basyna shaqqanda 11,0 myń dollar.
Ózbekstannyń statistikalyq derekteri boiynsha, sońǵy jyldary, JIÓ jyl saiyn 7-8 paiyzǵa ósetini aitylady. Biraq, batys ekonomisteri bul kórsekishterge kúmanmen qaraidy. Máselen, álemdik ekonomikalyq daǵdarys kezinde, 2015 jyl nátijesi boiynsha Reseidiń JIÓsi 4 paiyzǵa tómendegen, Qazaqstan zorǵa 1,5 paiyzdyq ósýdi qamtamasyz etti. Ózbekstannyń kórsetkishi 8 paiyz ósim bergen.
Ózbekstannyń JIÓ di esepteýde jáne bir túsiniksiz nárse bar. Bul memlekett ulttyq valiýtasy - sýmnyń erkin ainalymdaǵy valiýtalarǵa almastyrý baǵamynyń eki túrli bolýynda. Resmi baǵam boiynsha, 2016 jyl ortasynda 1 AQSh dollary 3000 sým shamasynda bolsa, qara bazardaǵy erkin almastyrý baǵamy 6300 sým bolǵan. Egerde, Ózbekstanada ekonomikalyq kórsetkishterdiń ashyq anyqtaý jolyna ótse, jalpy makroekonomikalyq kórsetkishter eki esege tómendeýi múmkin. Biraq, Ózbekstanda baǵalar memleket tarapynan qatań qadaǵalanǵany úshin, Álem bankiniń memleketterdegi satyp alý múmkindiginiń pariteti boiynsha, kórsetkishter shamaly kóterilýi múmkin.
2014 jylǵy derekter boiynsha Ózbekstan JIÓsi 150,0 trln sým shamasy bolǵan. Resmi baǵam boiynsha 50 mlrd dollar bolady.
Ózbek halqy ejelden kishi jáne orta bizneske beiim bolǵan. Ásirese, saýda salasy óte damyǵan.
2. Negizgi óndiris salalary.
Ózbekstan keńes dáýirinde damyǵan óndiris kúshterine ie edi. Aviatsiia, tekstil, aýylsharýashylyq mashina jasaý, elektronika, himiia, metallýrgiia, energetika, ýran óndirý, tústi metallýrgiia damyǵan bolatyn. Altyn óndirý Reseiden keiingi ekinshi orynda boldy. Maqta óndirý jáne ony eksporttaý boiynsha álemdegi aldyńǵy qatarda boldy.
Qazir Ózbekstanda jańa óndiris salasy – avtomobil jasaý óndirisi damydy. Jylyna 220-250 myń jeńil avtomobil, avtobýstar óndiris jolǵa qoiylǵan. Avtomobilder negizinen Resei, Qazaqstanǵa eksport jasalady.
Sonymen birge gaz óndirý, altyn óndirý, tústi metal – mys óndirý, maqta jáne tekstil salasy saqtalǵan. Gaz óndirý damyǵanymen, ol negizinen ishki tutynýǵa joldandy. Sonda da eksporttyq áleýeti saqtalýda. Sondyqtan, ár jyly qystyń sýyqtarynda gaz jetispeýshiligi baiqalady.
Ókinishke orai, aviatsiia, aýyl sharýashylyǵy mashina jasaý salasy, elektronika, munai óndirý qysqardy. Maqta alqaptary eki ese qysqaryp, astyq óndirisi damydy. Bidai óndirý sýarmaly jolmen júzege asyryldy. Ózbekstannyń jemis – jidek, kókónis óndirý múmkindigi úlken.
3. Eksporttyq áleýeti.
Ózbekstan qoinaýy altyn, mys, gaz, ýran kenderine bai, al maqta óndirý men ony eksporttaýdan álemde birinshi – úshinshi oryndarda. Sońǵy 20 jylda jeńil avtomobil eksporttaý óte damydy.
Sońǵy jyldary jalpy eksport kólemi, batys ekonomisteri baǵalaýy boiynsha, 16-18 mlrd AQSh dolllary kóleminde boldy. Salystyrý úshin, 2014 jyly Qazaqstan eksporty 80,0 mlrd dollar, 2015 jyly 46 mlrd dollar.
Altyn eksporty, negizinen, investitsiialyq jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan. Eksport kólemi 80-95 tonna shamasynda baǵalanýda. Qazaqstan 20-25 tonna altyn óndiredi, eksporttalmaidy, negizinen, Ulttyq bank satyp alady.
Mys kabel ónimderin óndirýge shamaly qoldanady, negizigi bóligi Resei, Qytaiǵa eksporttalady. Almalyq mysy óte sapalylyǵymen belgili.
Gaz Qytaiǵa, az bóligi Reseige, Tájikstanǵa, Qyrǵyzstanǵa eksporttalady. Sońǵy jyldarǵa deiin Qazaqstan ońtústigi de Ózbek gazyn paidalanýshy edi. Beineý- Shymkent qubyr júiesi arqyly gaz kelip importtaýdy toqtattyq.
Ýran negizinen Reseige eksporttalady. Eksporttaý boiynsha álemde Qazaqstannan keiin ekinshi oryndy egeleidi.
Maqta talshyǵyn eksporttaýdan Ózbekstan álemde birinshi orynda. Jylyna 1 mln tonna maqta talshyǵyn eksporttaidy. 1 mln maqta talshyǵy 3,5 mln maqta shikizatynan óndiriledi. Kezinde Ózbekstan 5-5,5 mln tonna shikizat maqtasyn óndirgen. Maqta egý alqaptary eki ese qysqaryp, ornyna bidai egildi.
Avtomobil eksporty boiynsha derekter ózgerýde. Úsh – tórt jyl aldyn Reseige 100 myńǵa deiin eksporttalsa, qazir eki ese azaiǵany týraly derekter bar.
4. Investitsiialar.
Ózbekstan egemendikke shyqqan jyldary shet el investitsiiasyna emes, óziniń óndiris kúshterinniń ishki investitsiialyq múmkindikterin paidalaný jolyn tańdady. Nátijesinde, Túrkiia, Ońtústik Koreia jáne Reseiden basqa memleketter qomaqty investitsiia jasamady. Saiasi bailanystardyń sýýyna bailanysty Túrik investorlary ketýge májbúr boldy. Az ǵana Evropalyq investorlar dividendterin alyp shyǵý máselesin sheshe almaǵannan keiin, olar da elden ketýge májbúr boldy.
Jalpy Ortalyq Aziia elderine jumyldyrylǵan investitsiialardyń 80 paiyzy Qazaqstan úlesine tiedi. Qalǵan 4 memlekettke 20 paiyz ǵana. Ózbekstan basshylary sońǵy jyldary ǵana shet eldik investitsiialardy jumyldyrýǵa áreket jasaýda, biraq aqsha-nesie saiasatynyń erkin bolmaǵany úshin, noldik investitsiiaǵa da kelýshiler joq bolyp tur. Tek, Resei men Ońtústik Koreia ǵana investitsiialyq jobalardy júzege asyra aldy.
5. Aqsha- nesie saiasaty.
Ózbekstanda, ókinishke orai, erekshe jabyq aqsha – nesie saiasaty júrgizilgeni ntijesinde bankterden erkin kredit alý, erkin aqsha ainalymy, erkin ainalymdaǵy valiýtalarǵa almastyrý óte qiyn jaǵdaida. Máselen, ónerkásip orny esep shotyndaǵy sýmdaǵa qarajatyn import jasaý úshin dollar nemese evroǵa almastyrý úshin, arnaýly túzilgen Komissiia sheshimin bir neshe ai kútýi kerek. Nátijesinde elde turǵyndar óz aqshalaryn bankterde ustamaýǵa tyrysady.
Ailyqtar plastik kartochkalarǵa ótkiziledi. Biraq, bankomattar joqtyń qasy. Eshkim bankomattardan paidalanbaidy. Plastik kartochkaǵa túsken aqshany tek, arnaýly sýpermarketterdegi terminal arqyly saýda jasaýǵa bolady. Al, sýpemarketterdegi baǵalar jai bazar men kishi dúkenderdegi baǵalardan 15-25 paiyzǵa qymbat.
Eldegi almastyrý oryndary tek shet el valiýtasyn qabyldaidy, satpaidy. Shet elge shyǵatyn azamatqa arnaýly sheshimmen, dáleldengen esep boiynsha 2 myń dollarǵa deiin ǵana plastik kartochka arqyly almastyrý múmkin.
Ózbekstan ekonomikasy tuńǵysh Prezident Islam Abdýganievich Karimov dáýirinde óz múmkindikterin tola paidalana almady. Korrýptsiia, paraqorlyq keń boldy.
Prezidenttiń qaitys bolýymen bailanysty kóp ózbekstandyqtar ekonomikanyń ashyq saiasatqa ótýinen, shet eldik investitsiialarǵa keń jol ashylýynan úmit kútýde.
Meniń paiymdaýymsha, qazirgi ózbek elitasy jáne bilikke keletin tulǵalar kerekti ózgeristerdi jasaýǵa qushtar bolýy óte az. Jaqyn jyldarda ekonomikalyq saiasat ózgermeýi múmkindigi joǵary.
Jobaev Saparbai
Ekonomika ǵylymdarynyń kandidaty.
Eýraziia ulttyq ýniversiteti.
3.09.2016
R.S. 1.Kóp jyldary Ózbekstan Respýblikasy Qarjy ministrliginiń bólim bastyǵy laýazymyn atqarǵan.
2. Biýdjet boiynsha kelesi joly.
Ult portaly
