ٶزبەكستاننىڭ ماكروەكونوميكالىق جاعدايى. جەتٸستٸگٸ مەن كەمشٸلٸگٸ

1. جالپى ٸشٸكٸ ٶنٸمٸ.

 ٶزبەكستاندا جالپى ٸشٸكٸ ٶنٸم كٶرسەتكٸشتەرٸ اشىق جارييالانبايتىن بولعاندىقتان, تەك بولجاۋلار جاساۋ مٷمكٸن. باتىس ەكونوميستەرٸ پٸكٸرٸ بويىنشا 2015 جىلعى ٶزبەكستان جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ 60-70 ملرد اقش دوللارى كٶلەمٸندە دەپ باعالانۋدا. حالىق سانى 32 ملن ادام.

ورتاشا, جان باسىنا شاققاندا 2,0-2,3 مىڭ دوللار.

سالىستىرۋ ٷشٸن, قازاقستاننىڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ 2014 جىلى 230 ملرد دوللار بولدى, 2015 جىلى, تەڭگەنٸڭ ەركٸن اينالىمىنا بايلانىستى 190-200 ملرد دوللار بولدى.  حالىق سانى 17,5 ملن ادام. جان باسىنا شاققاندا 11,0 مىڭ دوللار.

    ٶزبەكستاننىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرٸ بويىنشا, سوڭعى جىلدارى,  جٸٶ جىل سايىن 7-8 پايىزعا ٶسەتٸنٸ ايتىلادى. بٸراق, باتىس ەكونوميستەرٸ بۇل كٶرسەكٸشتەرگە كٷمانمەن قارايدى. مەسەلەن, ەلەمدٸك ەكونوميكالىق داعدارىس كەزٸندە, 2015 جىل نەتيجەسٸ بويىنشا رەسەيدٸڭ جٸٶسٸ 4 پايىزعا تٶمەندەگەن, قازاقستان زورعا 1,5 پايىزدىق ٶسۋدٸ قامتاماسىز ەتتٸ. ٶزبەكستاننىڭ كٶرسەتكٸشٸ 8 پايىز ٶسٸم بەرگەن.

ٶزبەكستاننىڭ جٸٶ دٸ ەسەپتەۋدە جەنە بٸر تٷسٸنٸكسٸز نەرسە بار. بۇل مەملەكەتت ۇلتتىق ۆاليۋتاسى - سۋمنىڭ ەركٸن اينالىمداعى ۆاليۋتالارعا الماستىرۋ باعامىنىڭ ەكٸ تٷرلٸ بولۋىندا. رەسمي باعام بويىنشا, 2016 جىل ورتاسىندا 1 اقش دوللارى 3000 سۋم شاماسىندا بولسا, قارا بازارداعى ەركٸن الماستىرۋ باعامى 6300 سۋم بولعان. ەگەردە, ٶزبەكستانادا ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەردٸڭ اشىق انىقتاۋ جولىنا ٶتسە, جالپى ماكروەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەر ەكٸ ەسەگە تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن. بٸراق, ٶزبەكستاندا باعالار مەملەكەت تاراپىنان قاتاڭ قاداعالانعانى ٷشٸن, ەلەم بانكٸنٸڭ  مەملەكەتتەردەگٸ ساتىپ الۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ پاريتەتٸ بويىنشا, كٶرسەتكٸشتەر شامالى كٶتەرٸلۋٸ مٷمكٸن.

2014 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا ٶزبەكستان جٸٶسٸ  150,0 ترلن سۋم شاماسى بولعان. رەسمي باعام بويىنشا 50 ملرد دوللار بولادى.

ٶزبەك حالقى ەجەلدەن كٸشٸ جەنە ورتا بيزنەسكە بەيٸم بولعان. ەسٸرەسە, ساۋدا سالاسى ٶتە دامىعان.  

2. نەگٸزگٸ ٶندٸرٸس سالالارى.

ٶزبەكستان كەڭەس دەۋٸرٸندە دامىعان ٶندٸرٸس كٷشتەرٸنە يە ەدٸ. اۆياتسييا, تەكستيل, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينا جاساۋ, ەلەكترونيكا, حيمييا, مەتاللۋرگييا, ەنەرگەتيكا, ۋران ٶندٸرۋ, تٷستٸ مەتاللۋرگييا دامىعان بولاتىن. التىن ٶندٸرۋ رەسەيدەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىندا بولدى. ماقتا ٶندٸرۋ جەنە ونى ەكسپورتتاۋ بويىنشا  ەلەمدەگٸ الدىڭعى قاتاردا بولدى.

قازٸر ٶزبەكستاندا جاڭا ٶندٸرٸس سالاسى – اۆتوموبيل جاساۋ ٶندٸرٸسٸ دامىدى. جىلىنا 220-250 مىڭ جەڭٸل اۆتوموبيل, اۆتوبۋستار ٶندٸرٸس جولعا قويىلعان. اۆتوموبيلدەر نەگٸزٸنەن رەسەي, قازاقستانعا ەكسپورت جاسالادى.

سونىمەن بٸرگە گاز ٶندٸرۋ, التىن ٶندٸرۋ, تٷستٸ مەتال – مىس ٶندٸرۋ, ماقتا جەنە تەكستيل سالاسى ساقتالعان. گاز ٶندٸرۋ دامىعانىمەن, ول نەگٸزٸنەن ٸشكٸ تۇتىنۋعا جولداندى. سوندا دا ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸ ساقتالۋدا. سوندىقتان, ەر جىلى قىستىڭ سۋىقتارىندا گاز جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ بايقالادى. 

ٶكٸنٸشكە وراي, اۆياتسييا, اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينا جاساۋ سالاسى, ەلەكترونيكا, مۇناي ٶندٸرۋ قىسقاردى. ماقتا القاپتارى ەكٸ ەسە قىسقارىپ, استىق ٶندٸرٸسٸ دامىدى. بيداي ٶندٸرۋ سۋارمالى جولمەن جٷزەگە اسىرىلدى. ٶزبەكستاننىڭ جەمٸس – جيدەك, كٶكٶنٸس ٶندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸ ٷلكەن.

3. ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸ.

ٶزبەكستان قويناۋى التىن, مىس, گاز, ۋران كەندەرٸنە باي, ال ماقتا ٶندٸرۋ مەن ونى ەكسپورتتاۋدان ەلەمدە بٸرٸنشٸ – ٷشٸنشٸ ورىنداردا. سوڭعى 20 جىلدا جەڭٸل اۆتوموبيل ەكسپورتتاۋ ٶتە دامىدى.

سوڭعى جىلدارى جالپى ەكسپورت كٶلەمٸ, باتىس ەكونوميستەرٸ باعالاۋى بويىنشا, 16-18 ملرد اقش دولللارى كٶلەمٸندە بولدى. سالىستىرۋ ٷشٸن, 2014 جىلى قازاقستان ەكسپورتى 80,0 ملرد دوللار, 2015 جىلى 46 ملرد دوللار.

 التىن ەكسپورتى, نەگٸزٸنەن, ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان. ەكسپورت كٶلەمٸ 80-95 توننا شاماسىندا باعالانۋدا. قازاقستان 20-25 توننا التىن ٶندٸرەدٸ, ەكسپورتتالمايدى, نەگٸزٸنەن, ۇلتتىق بانك ساتىپ الادى.

مىس كابەل ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋگە شامالى قولدانادى, نەگٸزٸگٸ بٶلٸگٸ رەسەي, قىتايعا ەكسپورتتالادى. المالىق مىسى ٶتە ساپالىلىعىمەن بەلگٸلٸ.

گاز قىتايعا, از بٶلٸگٸ رەسەيگە, تەجٸكستانعا, قىرعىزستانعا ەكسپورتتالادى. سوڭعى جىلدارعا دەيٸن قازاقستان وڭتٷستٸگٸ دە ٶزبەك گازىن پايدالانۋشى ەدٸ. بەينەۋ- شىمكەنت قۇبىر جٷيەسٸ ارقىلى گاز كەلٸپ يمپورتتاۋدى توقتاتتىق.

ۋران نەگٸزٸنەن رەسەيگە ەكسپورتتالادى. ەكسپورتتاۋ بويىنشا ەلەمدە قازاقستاننان كەيٸن ەكٸنشٸ ورىندى ەگەلەيدٸ.

ماقتا تالشىعىن ەكسپورتتاۋدان ٶزبەكستان ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىندا. جىلىنا 1 ملن توننا ماقتا تالشىعىن ەكسپورتتايدى. 1 ملن ماقتا تالشىعى 3,5 ملن ماقتا شيكٸزاتىنان ٶندٸرٸلەدٸ. كەزٸندە ٶزبەكستان 5-5,5 ملن توننا شيكٸزات ماقتاسىن ٶندٸرگەن. ماقتا ەگۋ القاپتارى ەكٸ ەسە قىسقارىپ, ورنىنا بيداي ەگٸلدٸ.

اۆتوموبيل ەكسپورتى بويىنشا دەرەكتەر ٶزگەرۋدە. ٷش – تٶرت جىل الدىن رەسەيگە 100 مىڭعا دەيٸن ەكسپورتتالسا, قازٸر ەكٸ ەسە ازايعانى تۋرالى دەرەكتەر بار.

4. ينۆەستيتسييالار.

ٶزبەكستان ەگەمەندٸككە شىققان جىلدارى شەت ەل ينۆەستيتسيياسىنا ەمەس, ٶزٸنٸڭ ٶندٸرٸس كٷشتەرٸننٸڭ ٸشكٸ ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانۋ جولىن تاڭدادى. نەتيجەسٸندە, تٷركييا, وڭتٷستٸك كورەيا جەنە رەسەيدەن باسقا مەملەكەتتەر قوماقتى ينۆەستيتسييا جاسامادى. ساياسي بايلانىستاردىڭ سۋۋىنا بايلانىستى تٷرٸك ينۆەستورلارى كەتۋگە مەجبٷر بولدى. از عانا ەۆروپالىق ينۆەستورلار ديۆيدەندتەرٸن الىپ شىعۋ مەسەلەسٸن شەشە الماعاننان كەيٸن, ولار دا ەلدەن كەتۋگە مەجبٷر بولدى.

جالپى ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە جۇمىلدىرىلعان ينۆەستيتسييالاردىڭ 80 پايىزى قازاقستان ٷلەسٸنە تيەدٸ. قالعان 4 مەملەكەتتكە 20 پايىز عانا. ٶزبەكستان باسشىلارى سوڭعى جىلدارى عانا شەت ەلدٸك ينۆەستيتسييالاردى جۇمىلدىرۋعا ەرەكەت جاساۋدا, بٸراق اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ەركٸن بولماعانى ٷشٸن, نولدٸك ينۆەستيتسيياعا دا كەلۋشٸلەر جوق بولىپ تۇر. تەك, رەسەي مەن وڭتٷستٸك كورەيا عانا ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرا الدى.

5. اقشا- نەسيە ساياساتى.

ٶزبەكستاندا, ٶكٸنٸشكە وراي, ەرەكشە جابىق اقشا – نەسيە ساياساتى  جٷرگٸزٸلگەنٸ نتيجەسٸندە بانكتەردەن ەركٸن كرەديت الۋ, ەركٸن اقشا اينالىمى, ەركٸن اينالىمداعى ۆاليۋتالارعا الماستىرۋ ٶتە قيىن جاعدايدا. مەسەلەن, ٶنەركەسٸپ ورنى ەسەپ شوتىنداعى سۋمداعا قاراجاتىن يمپورت جاساۋ ٷشٸن دوللار نەمەسە ەۆروعا الماستىرۋ ٷشٸن, ارناۋلى تٷزٸلگەن كوميسسييا شەشٸمٸن بٸر نەشە اي كٷتۋٸ كەرەك. نەتيجەسٸندە ەلدە تۇرعىندار ٶز اقشالارىن بانكتەردە ۇستاماۋعا تىرىسادى.

ايلىقتار پلاستيك كارتوچكالارعا ٶتكٸزٸلەدٸ. بٸراق, بانكوماتتار جوقتىڭ قاسى. ەشكٸم بانكوماتتاردان پايدالانبايدى. پلاستيك كارتوچكاعا تٷسكەن اقشانى تەك, ارناۋلى سۋپەرماركەتتەردەگٸ تەرمينال ارقىلى ساۋدا جاساۋعا بولادى. ال, سۋپەماركەتتەردەگٸ باعالار جاي بازار مەن كٸشٸ دٷكەندەردەگٸ باعالاردان 15-25 پايىزعا قىمبات. 

ەلدەگٸ الماستىرۋ ورىندارى تەك شەت ەل ۆاليۋتاسىن قابىلدايدى, ساتپايدى. شەت ەلگە شىعاتىن ازاماتقا ارناۋلى شەشٸممەن, دەلەلدەنگەن ەسەپ بويىنشا  2 مىڭ دوللارعا دەيٸن عانا پلاستيك كارتوچكا ارقىلى الماستىرۋ مٷمكٸن.

ٶزبەكستان ەكونوميكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنت يسلام ابدۋگانيەۆيچ كاريموۆ دەۋٸرٸندە ٶز مٷمكٸندٸكتەرٸن تولا پايدالانا المادى. كوررۋپتسييا, پاراقورلىق كەڭ بولدى.

پرەزيدەنتتٸڭ قايتىس بولۋىمەن بايلانىستى كٶپ ٶزبەكستاندىقتار ەكونوميكانىڭ اشىق ساياساتقا ٶتۋٸنەن, شەت ەلدٸك ينۆەستيتسييالارعا كەڭ جول اشىلۋىنان ٷمٸت كٷتۋدە.

مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, قازٸرگٸ ٶزبەك ەليتاسى جەنە بيلٸككە كەلەتٸن تۇلعالار كەرەكتٸ ٶزگەرٸستەردٸ جاساۋعا قۇشتار بولۋى ٶتە از. جاقىن جىلداردا ەكونوميكالىق ساياسات ٶزگەرمەۋٸ مٷمكٸندٸگٸ جوعارى.

جوباەۆ ساپارباي

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.

ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ.

3.09.2016

ر.S. 1.كٶپ جىلدارى ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلٸگٸنٸڭ بٶلٸم باستىعى لاۋازىمىن اتقارعان.

2. بيۋدجەت بويىنشا كەلەسٸ جولى.

ۇلت پورتالى