Ózbekstan úlken saiasi ózgeristiń aldynda tur. Tamyzdyń 29-y kúni Ózbekstan prezidentiniń kenje qyzy Lola Karimova Instagram-daǵy paraqshasynda 78 jastaǵy ákesi Islam Karimov miyna qan ketip, aýrýhanaǵa túskenin habarlady.
Karimov insýltten olai-bulai bolyp ketse nemese budan ári prezident mindetin atqara almai qalsa ne bolmaq? 1991 jyly Sovet Odaǵy taraǵaly elin úzdiksiz basqarǵan prezidenttiń ornyn kim basýy múmkin? Bul suraqtar tek Ózbekstan halqyn ǵana emes, Ortalyq Aziia jurtshylyǵyn tolǵandyryp tur.
Ózbekstannyń konstitýtsiiasyna sáikes prezident óz ókiletin júzege asyra almaǵan jaǵdaida parlamenttiń joǵarǵy palatasynyń tóraǵasy úsh ai memleket basshysynyń mindetin atqarady. Búginde bul qyzmette kópshilikke onsha belgisiz Nigmatýlla Iýldashev otyr.
«Ózbekstannyń kelesi prezidenti kim bolýy múmkin?» degende atalatyn kandidattar az, tizimde - úsh-aq adam.
Kópshiliktiń paiymdaýynsha, 2003 jyldan beri úkimetti basqaryp kele jatqan 58 jastaǵy Shavkat Mirziiaev – prezidenttikke basty kandidat. Karimovtyń týǵan jeri – Samarqanmen irgeles Jyzaq aimaǵynda dúniege Mirziiaevti óz jerlesterimen qosa Samarqandaǵy klandar da qoldaýy múmkin. Islam Karimovtyń aýrýhanaǵa túskenin rastaǵan aqparatty Mirziiaev basqaratyn ministrler kabineti taratqanyn da eskergen jón.
Bilik aýysý protsesi kezinde klandar mańyzdy ról atqarmaq. Eldi qatań tártippen basqarǵan Karimov tusynda bóten pikir aitýǵa jol berilmedi, onyń ústine ol Ózbekstandaǵy klandardy bir-birine aidap salyp, sol arqyly jeńiske jetýdiń sheberi boldy.
Kei sarapshylar Mirziiaevti agressiiaǵa jaqyn turatyn urda-jyq adam dep sipattaidy. 1996-2001 jyldary Jyzaq oblysynyń ákimi bolǵan tusta ol aimaqtaǵy aýyr jaǵdai týraly aityp shaǵymdanǵan bir fermerdi uryp tastaǵan degen aqparat taraǵan. Mirziiaevtiń izbasary, mańaiyndaǵylardy uryp, jazalaýshy otriad qurdy dep aiyptalǵan Ýbaidýlla Iamankýlov kezinde qoly kisendelip, tikushaqpen áketilgen. Mirziiaev pen Iamankýlov bir-birine jaqyn adamdar bolǵan.
Ózbekstan sheneýnikteri Mirziiaevti úkimettiń «aqyl-oiy» degennen góri «judyryǵy» dep esepteidi. Biraq bul onyń prezidenttikke umtylýyna kedergi bola qoimaidy. Kei sarapshylardyń aitýynsha, ol qataldyǵy úshin kóp synalǵan Karimovten de asyp túsetin diktatorǵa ainalýy múmkin.
Ózbekstanda sońǵy bes jylda konstitýtsiia kóp ózgertildi. Kei ózgerister premer-ministrdiń quzyretin qaǵaz júzinde keńeitti. Bul ózgerister Mirziiaevtiń kelesi prezident bolý yqtimaldyǵy joǵary ekenin ańǵartady.
Alaida basshylary Ismail Jýrabekovtyń kesirinen Samarqan klany 1990-jyldardyń sońynan beri Karimovtyń kárine ushyraǵan. 1980-jyldary Karimovtyń Kompartiiadaǵy bilik baspaldaqtarymen órleýine septigin tigizgen Jýrabekov táýelsizdik alǵan soń joǵary laýazymdy qyzmetterge ie bolyp, bizneske de aralasqan. Onyń yqpaly óte kúshti edi, keiin 1999 jylǵy aqpandaǵy Tashkentte bolǵanjarylysty Jýrabekov uiymdastyrdy degen de daqpyrt taraǵan. Kóp uzamai Jýrabekov zeinettik demalysqa shyǵarylyp, aýyl sharýashylyǵy ministri qyzmetinen bosatyldy.
Biraz ýaqyttan soń úkimetke qaityp oralǵan Jýrabekov 2004 jylǵa deiin túrli laýazymdy qyzmetter atqardy. Degenmen Karimov pen Samarqan klanynyń arasyndaǵy bailanysqa syzat tústi. Jýrabekovtyń úlken saiasattan ketkenine de biraz boldy, biraq prezident pen Samarqan klanynyń arasy jaqsardy ma, joq pa - ol jaǵy túsiniksiz.
Prezidenttiń ornyn ielenýden basty úmitkerlerdiń biri – 56 jastaǵy qarjy ministri Rýstam Azimov. Ol - Tashkent oblysynda týǵan ári Tashkent klanynyń ókili. Azimov 1998 jyldan beri qarjy salasyna qatysy bar laýazymdy qyzmetter atqaryp keledi.
Ózbekstannyń qarjy ministri Rýstam Azimov.
Azimov - Mirziiaevqa qaraǵanda kúrdeli ári syrtqy álemmen qarym-qatynasta kóbirek tájiribesi bar adam. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Ózbekstan Ulttyq bankiniń syrtqy bailanys bólimin basqarǵan ol Eýropadaǵy qaita qurý jáne damý bankimen (EBRD) kelissózderge jaýap bergen.
Eń joǵary laýazymdy qyzmetten úmiti bar úshinshi kisi – Ózbekstan Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń 72 jastaǵy basshysy Rýstam Inoiatov. Bul qyzmetti 1995 jyldan beri atqaryp kele jatqan ol Tashkent klanynyń ókili sanalady.
Karimovtyń densaýlyǵy syr bergen sońǵy jyldary Inoiatov saiasatqa kóp yqpal etti deidi sarapshylar. Prezidenttiń yqpaldy kásipker ári saiasatker qyzy Gúlnarany «tuqyrtqan» da osy kisi degen boljam bar. Gúlnara Karimovaǵa qatysy bar telekommýnikatsiialyq kompaniialardaǵy jemqorlyq týraly daý-damai shyqqan 2014 jyldan beri prezidenttiń úlken qyzy el aldyna shyqpai ketti. Kei derekterge qaraǵanda ol úiqamaqta otyr.
Inoiatovtyń 70-ten asqanyn eskersek, onyń prezident bola qoiýy ekitalai, alaida oǵan ótpeli tulǵa róli berilýi de múmkin.
Inoiatov patshanyń tasasynda júretin adamǵa kóbirek uqsaidy. Onyń sońǵy 10 jylda túsken jalǵyz ǵana fotosýreti bar, onda Inoiatov Qytaidyń qaýipsizdik salasy basshylarymen kezdesip jatyr. Ol el nazaryna túskendi unatpaidy.
Degenmen, eshbir úmitker onyń kómeginsiz Ózbekstannyń kelesi prezidenti bolyp sailanyp, eldi esh kedergisiz basqaryp kete almaidy.
Ózbekstan ulttyq qaýipsizdik komiteti basshysy Rýstam Inoiatovtyń (sol jaqta) 2014 jyly Qytaiǵa sapary kezinde túsken sýreti.
Kei sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, Inoiatovtyń Mirziiaevpen qarym-qatynasy jaqsy, sondyqtan ol qazirgi úkimet basshysynyń kandidatýrasyn qoldaidy. Onyń ústine Jýrabekov bilikten ketken soń Inoiatovtyń yqpaly kúsheie túsken, ári Ulttyq qaýipsizdik qyzmetiniń basshysy retinde ol Samarqan klanynyń osal tustaryn taýyp, olardy taqqa jolatpaýy múmkin.
Ekeýi de Tashkent klanynyń ókilderi bolǵandyqtan, Inoiatov Azimovqa qoldaý bildirse, munysy qisynǵa keler edi. Degenmen klandar arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý óte qiyn. Osyǵan deiin samarqandyq prezident Tashkent klanynyń yqpal etýine jol berip, teńgerme saiasat júrgizip kelgen. Osy «beibitshilikti» saqtaý úshin ǵana Azimovtyń kandidatýrasy ótpei qalýy múmkin.
Briýs Pannierdiń blogy aǵylshyn tilinen aýdaryldy.
