Foto:oninfo.kz alyndy
Biyl elimizde 40 myń jańa otbasy qurylǵan. Eń kóp nekege otyrǵandar Almaty, Astana jáne Shymkent qalalarynda tirkelgen. Qoǵamda otbasy institýty jumys istegenine qaramastan, ajyrasý jáne nekesiz bala týý kórsetkishi azaimai tur. Mysaly jyl basynan beri 9 myń otbasy ajyrasqan. 2024 jylǵy málimetke sai, elimiz 105 eldiń ishinde ajyrasý boiynsha Maldiv araldarynan keiingi 2-orynǵa shyqty. Ajyrasýdyń negizgi sebepteri týystarynyń aralasýy, moraldyq shekteýlerdiń joqtyǵy, ajyrasý protsesiniń jeńil bolýy. Erler men áielderdiń genderlik rólderge degen kózqarastarynyń ózgerýi de mańyzdy faktor bolyp tabylady.
Halyq sanynyń ósýine týý kórsetkishi áser etedi. Qazaq halqy úshin otbasyn qurý jáne urpaq jalǵastyrýdyń máni zor. Otbasy ár azamat úshin birinshi qundylyqqa ainalýy kerek. Psihologiia ǵylymdarynyń doktory Balabek Saqtaǵanovtyń aitýynsha, saiasat tek teoriiamen shektelmeidi. Eń aldymen bilikti áleýmettanýshylardy daiarlaýdan bastaý kerek. Olar eldegi ajyrasý sebepterin anyqtap, onyń saldarymen kúresýi kerek. Sondai-aq otbasyn qurǵan, 50 jyl bir shańyraq astynda ómir súrip kele jatqan ata-ájelerimizden úlgi alý kerek. Otbasy uǵymyn balanyń boiyna besikten dáripteý kerek.
Bul pikirmen baspager Shyńǵys Muqanov ta kelisedi. Aitýynsha mektep balany ómir súrýge úiretý kerek.
«Mektepte ómir súrýdi úiretpeidi. Tek bilim berýmen shekteledi. Bilim belgili bir maman iesi bolýǵa jol ashady, al kúndelikti ómirde ol paida ákelmeidi. Mysaly otbasyn qurýdy úiretedi me? Joq. Al otbasy bolý ómirdegi eń mańyzdy jumystardyń biri. Bizde otbasy qundylyqtardy nasihattaityn aqparat joq. Basymyzdy taýǵa da, tasqa da soǵyp júrip úirenemiz. Al keibireýleri tipti úirene almai, sońynda ajyrasyp jatyr», - deidi ol.
Genderlik teńdik pen ózara qurmet balalar úshin de mańyzdy. Balalar ata-analarynyń arasyndaǵy teńdikti kórip ósse, bolashaqta óz otbasynda sondai úlgi qalyptastyrýǵa tyrysady. Olar otbasyndaǵy ádilettilik pen jaýapkershiliktiń teń bólinýin qabyldaidy, bul bolashaqta olardyń da genderlik qatynastardy durys túsinýine áser etedi.
Sondyqtan óskeleń urpaqtyń sapasyna kóńil bólý memlekettiń mindeti. Bul týraly Prezident byltyrǵy jáne biylǵy Joldaýlarynda birneshe ret aitty. Sebebi demografiia - ult taǵdyry. Al adam kapitalyn damytý eldiń turaqty ekonomikalyq jáne áleýmettik damýynyń basty sharty retinde qarastyrylady.
Osy rette balalardyń quqyqtaryn qorǵaý memleket deńgeiinde erekshe nazarǵa alynyp, bul baǵytta keshendi sharalar júzege asyrylýda. Qazaqstannyń bala quqyqtary jónindegi zańnamasy BUU-nyń Bala quqyqtary týraly konventsiiasyna negizdelgen. Qazaqstan 1994 jyly osy Konventsiiany ratifikatsiialap, balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi mindettemelerdi qabyldady. “Qazaqstan Respýblikasyndaǵy bala quqyqtary týraly” Zań balalardyń ómir súrýge, densaýlyqty saqtaýǵa, bilim alýǵa, jeke pikir bildirýge jáne otbasylyq qamqorlyqqa quqyǵyn retteidi.
Mysaly elimizde balalarǵa sapaly bilim berý jáne meditsinalyq qyzmet kórsetý salasy qarqyndy damyp keledi. Mektep jasyndaǵy balalardyń barlyǵyna birdei tegin bilim beriledi. Kópbalaly jáne az qamtylǵan otbasylarǵa áleýmettik kómek kórsetý sharalary júzege asyrylýda. Bul sharalar járdemaqylar tóleý, turǵyn úi baǵdarlamalaryna qatysý múmkindigi, bilim berý jáne meditsinalyq qyzmetterdiń qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etedi. Jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy qoldaý júiesi jetildirilýde. Jetim balalarǵa arnalǵan balalar úileri men patronattyq tárbie berý júiesi bar. Sonymen qatar, balalardy asyrap alý, qamqorshylyqqa alý jáne patronattyq tárbieni damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalar iske asyrylýda.
Prezidenttiń tapsyrmasymen «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy iske qosyldy. Joba aiasynda ulttyq qor tabysynyń 50 paiyzy jyl saiyn balalardyń esepshotyna túsip otyrady. Al «Keleshek» biryńǵai jinaqtaýshy júiesi ata-analarǵa erikti túrde balalarynyń bolashaǵyna aqsha jinaýǵa múmkindik beredi. Bul qoldaý tetikteri óskeleń urpaqtyń sapaly bilim alýyna jasalǵan mańyzdy qadam.
Elimizde sondai-aq bala quqyqtary erekshe qorǵalýda. Osy maqsatta arnaiy bala quqyqtary jónindegi ýákil institýty engizildi. Mekemeniń negizgi qyzmeti balalardyń quqyqtaryn qorǵaý, zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan balalarǵa kómek kórsetý, bilim alý, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qorǵanys quqyqtaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
2023 jyly Bala quqyqtary jónindegi ýákildiń qoldaýymen 1000-nan astam bala ártúrli zańsyzdyqtardan qorǵaldy. 50-den astam balanyń quqyqtary qalpyna keltirildi, olardyń ishinde zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan, zańsyz eńbekke tartylǵan balalar da bar. 100-ge jýyq bala bilim alýǵa nemese áleýmettik kómekke qol jetkizý múmkindigin aldy. Internet qaýipsizdigine qatysty naýqandar barysynda myńdaǵan ata-ana men balaǵa aqparattyq keńes berildi.
Qazaqstannyń demografiialyq saiasaty halyq sanynyń tabiǵi ósýin yntalandyrýǵa baǵyttalǵan. Mysaly osy jyldyń qańtar-maýsym aiynyń kórsetkishi boiynsha, elimizde 155 myń bala dúniege kelgen. Bul ótken jylmen salystyrǵanda áldeqaida joǵary. Demek, eldiń áleýmettik jáne ekonomikalyq statýsy artqan saiyn, bala týý kórsetkishi de ósedi degen sóz.
Qasym-Jomart Toqaev áielder qoǵamnyń mańyzdy bóligi ekenin árdaiym eske salyp otyrady. Prezidenttiń aitýynsha, áielder men balalardyń quqyǵyn qorǵaý, olardyń múmkindikterin arttyrý memlekettik saiasattyń basym baǵyttarynyń biri. Sol sebepti elimiz ózine júktegen mindetti úlken jaýapkershilikpen atqaryp keledi. Genderlik teńdikti qamtamasyz etý, áielderdiń bilim alýy men ekonomikalyq belsendiligin arttyrý, áielderdiń saiasat pen sheshim qabyldaý protsesterine aralasýyn qamtamasyz etý, balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne olardyń kemel bolashaǵyna jaǵdai jasaý elimizdiń ustanǵan saiasatynyń mańyzdy bóligi bolyp qala beredi.
