فوتو:oninfo.kz الىندى
بيىل ەلٸمٸزدە 40 مىڭ جاڭا وتباسى قۇرىلعان. ەڭ كٶپ نەكەگە وتىرعاندار الماتى, استانا جەنە شىمكەنت قالالارىندا تٸركەلگەن. قوعامدا وتباسى ينستيتۋتى جۇمىس ٸستەگەنٸنە قاراماستان, اجىراسۋ جەنە نەكەسٸز بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ ازايماي تۇر. مىسالى جىل باسىنان بەرٸ 9 مىڭ وتباسى اجىراسقان. 2024 جىلعى مەلٸمەتكە ساي, ەلٸمٸز 105 ەلدٸڭ ٸشٸندە اجىراسۋ بويىنشا مالديۆ ارالدارىنان كەيٸنگٸ 2-ورىنعا شىقتى. اجىراسۋدىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ تۋىستارىنىڭ ارالاسۋى, مورالدىق شەكتەۋلەردٸڭ جوقتىعى, اجىراسۋ پروتسەسٸنٸڭ جەڭٸل بولۋى. ەرلەر مەن ەيەلدەردٸڭ گەندەرلٸك رٶلدەرگە دەگەن كٶزقاراستارىنىڭ ٶزگەرۋٸ دە ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى.
حالىق سانىنىڭ ٶسۋٸنە تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ ەسەر ەتەدٸ. قازاق حالقى ٷشٸن وتباسىن قۇرۋ جەنە ۇرپاق جالعاستىرۋدىڭ مەنٸ زور. وتباسى ەر ازامات ٷشٸن بٸرٸنشٸ قۇندىلىققا اينالۋى كەرەك. پسيحولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بالابەك ساقتاعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ساياسات تەك تەورييامەن شەكتەلمەيدٸ. ەڭ الدىمەن بٸلٸكتٸ ەلەۋمەتتانۋشىلاردى دايارلاۋدان باستاۋ كەرەك. ولار ەلدەگٸ اجىراسۋ سەبەپتەرٸن انىقتاپ, ونىڭ سالدارىمەن كٷرەسۋٸ كەرەك. سونداي-اق وتباسىن قۇرعان, 50 جىل بٸر شاڭىراق استىندا ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان اتا-ەجەلەرٸمٸزدەن ٷلگٸ الۋ كەرەك. وتباسى ۇعىمىن بالانىڭ بويىنا بەسٸكتەن دەرٸپتەۋ كەرەك.
بۇل پٸكٸرمەن باسپاگەر شىڭعىس مۇقانوۆ تا كەلٸسەدٸ. ايتۋىنشا مەكتەپ بالانى ٶمٸر سٷرۋگە ٷيرەتۋ كەرەك.
«مەكتەپتە ٶمٸر سٷرۋدٸ ٷيرەتپەيدٸ. تەك بٸلٸم بەرۋمەن شەكتەلەدٸ. بٸلٸم بەلگٸلٸ بٸر مامان يەسٸ بولۋعا جول اشادى, ال كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ول پايدا ەكەلمەيدٸ. مىسالى وتباسىن قۇرۋدى ٷيرەتەدٸ مە? جوق. ال وتباسى بولۋ ٶمٸردەگٸ ەڭ ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ بٸرٸ. بٸزدە وتباسى قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن اقپارات جوق. باسىمىزدى تاۋعا دا, تاسقا دا سوعىپ جٷرٸپ ٷيرەنەمٸز. ال كەيبٸرەۋلەرٸ تٸپتٸ ٷيرەنە الماي, سوڭىندا اجىراسىپ جاتىر», - دەيدٸ ول.
گەندەرلٸك تەڭدٸك پەن ٶزارا قۇرمەت بالالار ٷشٸن دە ماڭىزدى. بالالار اتا-انالارىنىڭ اراسىنداعى تەڭدٸكتٸ كٶرٸپ ٶسسە, بولاشاقتا ٶز وتباسىندا سونداي ٷلگٸ قالىپتاستىرۋعا تىرىسادى. ولار وتباسىنداعى ەدٸلەتتٸلٸك پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ تەڭ بٶلٸنۋٸن قابىلدايدى, بۇل بولاشاقتا ولاردىڭ دا گەندەرلٸك قاتىناستاردى دۇرىس تٷسٸنۋٸنە ەسەر ەتەدٸ.
سوندىقتان ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساپاسىنا كٶڭٸل بٶلۋ مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت بىلتىرعى جەنە بيىلعى جولداۋلارىندا بٸرنەشە رەت ايتتى. سەبەبٸ دەموگرافييا - ۇلت تاعدىرى. ال ادام كاپيتالىن دامىتۋ ەلدٸڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋىنىڭ باستى شارتى رەتٸندە قاراستىرىلادى.
وسى رەتتە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەملەكەت دەڭگەيٸندە ەرەكشە نازارعا الىنىپ, بۇل باعىتتا كەشەندٸ شارالار جٷزەگە اسىرىلۋدا. قازاقستاننىڭ بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ زاڭناماسى بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيياسىنا نەگٸزدەلگەن. قازاقستان 1994 جىلى وسى كونۆەنتسييانى راتيفيكاتسييالاپ, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەمەلەردٸ قابىلدادى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالا قۇقىقتارى تۋرالى” زاڭ بالالاردىڭ ٶمٸر سٷرۋگە, دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا, بٸلٸم الۋعا, جەكە پٸكٸر بٸلدٸرۋگە جەنە وتباسىلىق قامقورلىققا قۇقىعىن رەتتەيدٸ.
مىسالى ەلٸمٸزدە بالالارعا ساپالى بٸلٸم بەرۋ جەنە مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ بارلىعىنا بٸردەي تەگٸن بٸلٸم بەرٸلەدٸ. كٶپبالالى جەنە از قامتىلعان وتباسىلارعا ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋ شارالارى جٷزەگە اسىرىلۋدا. بۇل شارالار جەردەماقىلار تٶلەۋ, تۇرعىن ٷي باعدارلامالارىنا قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸ, بٸلٸم بەرۋ جەنە مەديتسينالىق قىزمەتتەردٸڭ قولجەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. جەتٸم جەنە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى قولداۋ جٷيەسٸ جەتٸلدٸرٸلۋدە. جەتٸم بالالارعا ارنالعان بالالار ٷيلەرٸ مەن پاتروناتتىق تەربيە بەرۋ جٷيەسٸ بار. سونىمەن قاتار, بالالاردى اسىراپ الۋ, قامقورشىلىققا الۋ جەنە پاتروناتتىق تەربيەنٸ دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلامالار ٸسكە اسىرىلۋدا.
پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسىمەن «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى ٸسكە قوسىلدى. جوبا اياسىندا ۇلتتىق قور تابىسىنىڭ 50 پايىزى جىل سايىن بالالاردىڭ ەسەپشوتىنا تٷسٸپ وتىرادى. ال «كەلەشەك» بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى جٷيەسٸ اتا-انالارعا ەرٸكتٸ تٷردە بالالارىنىڭ بولاشاعىنا اقشا جيناۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل قولداۋ تەتٸكتەرٸ ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساپالى بٸلٸم الۋىنا جاسالعان ماڭىزدى قادام.
ەلٸمٸزدە سونداي-اق بالا قۇقىقتارى ەرەكشە قورعالۋدا. وسى ماقساتتا ارنايى بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل ينستيتۋتى ەنگٸزٸلدٸ. مەكەمەنٸڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان بالالارعا كٶمەك كٶرسەتۋ, بٸلٸم الۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك قورعانىس قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
2023 جىلى بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلدٸڭ قولداۋىمەن 1000-نان استام بالا ەرتٷرلٸ زاڭسىزدىقتاردان قورعالدى. 50-دەن استام بالانىڭ قۇقىقتارى قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ, ولاردىڭ ٸشٸندە زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان, زاڭسىز ەڭبەككە تارتىلعان بالالار دا بار. 100-گە جۋىق بالا بٸلٸم الۋعا نەمەسە ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە قول جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن الدى. ينتەرنەت قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى ناۋقاندار بارىسىندا مىڭداعان اتا-انا مەن بالاعا اقپاراتتىق كەڭەس بەرٸلدٸ.
قازاقستاننىڭ دەموگرافييالىق ساياساتى حالىق سانىنىڭ تابيعي ٶسۋٸن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. مىسالى وسى جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا, ەلٸمٸزدە 155 مىڭ بالا دٷنيەگە كەلگەن. بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا جوعارى. دەمەك, ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق ستاتۋسى ارتقان سايىن, بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ دە ٶسەدٸ دەگەن سٶز.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەيەلدەر قوعامنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ ەكەنٸن ەردايىم ەسكە سالىپ وتىرادى. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, ولاردىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن ارتتىرۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ. سول سەبەپتٸ ەلٸمٸز ٶزٸنە جٷكتەگەن مٸندەتتٸ ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكپەن اتقارىپ كەلەدٸ. گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ, ەيەلدەردٸڭ بٸلٸم الۋى مەن ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋ, ەيەلدەردٸڭ ساياسات پەن شەشٸم قابىلداۋ پروتسەستەرٸنە ارالاسۋىن قامتاماسىز ەتۋ, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جەنە ولاردىڭ كەمەل بولاشاعىنا جاعداي جاساۋ ەلٸمٸزدٸڭ ۇستانعان ساياساتىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
