Otarshyldyqtyń kisenin úzgen kóterilis. 1916 jyl: Kúngeii men kóleńkesi

Biyl elimizde erekshe ataýly jyl Qazaqstan men Orta Aziiadaǵy ult-azattyq kóteriliske – 100 jyl. Ǵasyrlar boiy azattyq ańsaǵan qazaq dalasynda halyqqa tizesin batyrǵan bilikke qarsy kóptegen kóterilister bolǵan. Atalǵan óńirlerdi túgelge deiin qamtyǵan bul kóterilis, eń aldymen, patshalyq Reseidiń kóptegen jyldar boiy júrgizilip kelgen, al, 1914 jyly bastalǵan birinshi jahandyq soǵysqa bailanysty burynǵydan ári kúsheie túsken otarlyq qanaý saiasatyna qarsy baǵyttaldy. Osy kóteriliste Resei bodanynda bolǵan dala halyqtary alǵash ret tolyq mándegi azattyqtyń uranyn kóterdi. Ezgidegi halyq qolyna qarý alyp, patshaǵa qarsy shyqty.

 KÓTERILISTIŃ  BASTALÝ SEBEPTERI

1914 jyly bastalǵan birinshi jahandyq soǵystyń barysynda Reseide tóńkeristik ahýal ábden shiryǵa tústi. Birinshiden, ústem taptardyń budan ári burynǵysynsha ústemdik ete berý múmkin emestigi edi. Ekinshiden, eldegi daǵdarys saldarynan eńbekshi buqara ádettegiden de tys muqtajdyq pen joqshylyqqa ushyrady. Úshinshiden, ústem taptardyń qylyǵyna halyqtyń ashý-yzasy meilinshe artýy, tóńkeristik qimyldarmen belsendi túrde ushtasyp jatqan narazylyqtyń barynsha kúsheiýi.

Soǵys qisapsyz shikizatty, azyq-túlikti, maldy, t.b. materialdyq igilikti jalmai berdi. Ýaqyt ótken saiyn soǵysqa bailanysty tonaý men qanaý kúsheie tústi. Ártúrli salyqtardyń mólsheri artyp, jańa salyqtar engizildi. Jergilikti halyq tóleitin salyqtar kólemi 3-4 ese, al, jekelegen jaǵdailarda 15 esege deiin kóbeidi. Sonymen qatar, halyq kún­delikti tutynatyn zattar úzdiksiz qymbattai berdi. Máselen, 1914-1916 jyldar aralyǵynda Jetisý oblysynda ár tútinge salynatyn salyq 3 somnan 8 somǵa ósti. HH ǵasyrdyń basynda bir put unnyń baǵasy 94 tiyn bolsa, 1916 jyly ol 40 somǵa deiin kóterildi. Qazaqstannyń soltústik-shyǵys oblystarynda 1916 jyly bidai unynyń baǵasy 1,5 ese, al, ettiń baǵasy eki esege deiin joǵarylady. Zemstvolyq, bolystyq alymdardyń, jol alymynyń mólsheri kóbeidi. Starshyndar, sheneýnikter, bailar paraqorlyqpen ainalysty, qazynaǵa alym-salyqtan túsken qarjynyń, maldyń eleýli bóligin qymqyryp qalyp otyrdy.

Áýlieata ýeziniń qazaqtary 1916 jyly 17 naýryzda bolystar men star­shyn­­dardyń ozbyrlyǵyna shaǵym jasap Túrkistan ge­neral-gýbernatoryna «Jaǵdaidy anyq­taý úshin airyqsha tapsyrmamen she­neý­nik jiberýdi su­rai­myz. Óitkeni, arany ashylǵan ákimderdi onan ary qanaǵattandyra berýge halyqtyń esh­qan­dai múmkindigi joq» – dep jazǵan. So­ǵys­tyń aýyr zardaptarynan, jut bolýy saldarynan egistiń kólemi, maldyń sa­ny quldyrap kemip ketken. Onyń ústine otarshyldyq saiasattyń saldarynan jer máselesindegi qaishylyqtar shielenise tús­ti. Jergilikti halyq mekendegen qunarly alqap­tardy tartyp alý ádettegi daǵdyǵa ai­nal­dy.

Birinshi jahandyq soǵys barysynda áskerdiń jáne qol kúshiniń jetispeýinen tyldaǵy obektilerdegi jaǵdai da nasharlady. Sondyqtan da, patsha úkimeti 1916 jyly 25 maýsymda shet aimaqtar halyqtarynyń azamattaryn maidan­daǵy qara jumysqa shaqyrý týraly jarlyq shyǵarýǵa májbúr boldy. Jarlyq boiynsha tyl jumystaryna Qa­zaqstan men Orta Aziiadan (19 ben 43 jas aralyǵyndaǵy) 400 myń adam, sonyń ishinde, qazaqtardan 240 myńǵa jýyq kisi alý belgilendi. Eger, sol kezdegi qazaq sharýa­shylyqtarynyń sany 700 myńnan sál asatynyn eskerer bolsaq, patsha jarlyǵy tutastai oryndalǵan jaǵdaida, árbir úshin­shi sharýashylyq óziniń negizgi eńbek etý­shisinen aiyrylady eken. Al, mundai mólsherde jumysshy qolyn maidannyń tyl jumystaryna áketý Qazaqstandy ulttyq apatqa ushyratýy múmkin edi.

Mobilizatsiia júrgizý, alynǵan ji­git­terdi áskeri ákimshilikke tapsyrý jer­gilikti qazaq ákimderine tikelei júk­teldi. Mobilizatsiiadan bolys, bailar, atqa minerler, moldalar men dvorian quqyn alǵan ústem tap ókilderi, oqyǵan intelligentterdiń bir sypyrasy bosatyldy. Is júzinde bailardyń balalary óz oryndaryna aqsha tólep kedeilerdi jaldap jiberdi. Mobilizatsiiadan para alyp bosatý nemese kedei jastardy zańsyz alý siiaqty ozbyrlyq tap kúresiniń shielenisýine, jergilikti ulttarǵa, bailarǵa narazy­lyqtyń kú­sheiý­ine ákelip soqty. Demek, maýsym jarlyǵy 1916 jylǵy ult-azattyq kóte­rilisi tez burq ete túsýine basty sebepterdiń biri bolyp tabylady.

Kóterilistiń  bastalýy men barysy

Jarlyq Qazaqstannyń barlyq aimaq­tarynda derlik jappai narazylyq týǵyz­dy. Álihan Bókeihanovtyń sózimen ait­saq «qalyń eldiń dariiadai tolqýy» bastaldy. Demek, kóterilis áýel bastan-aq búkilqazaqstandyq jáne ortaaziialyq si­patqa ie boldy.

Qazaqstannyń ár aimaǵynda stihiialyq túrde bastalǵan patsha jarlyǵyna qarsy áreketter birte-birte uiymdasqan sipat alyp, qarýly kóteriliske ulasty. Kóterilis búkil Qazaqstandy qamtydy, alaida, onyń iri oshaqtary aldymen Jetisýda, odan keiin Torǵai-Yrǵyz óńirinde qalyptasty. Kóterilistiń basty maqsaty ulttyq jáne saiasi azattyqqa qol jetkizý boldy.

1916 jylǵy tarihi oqiǵaǵa Oral­daǵy – 10, Syrdariiadaǵy – 13, Semeidegi – 17, Aqmoladaǵy – 27, Torǵaidaǵy – 60, Jetisýdaǵy – 102 bolystyń er azamattary qatysty.

Jetisýda turatyn qazaq, qyrǵyz, uiǵyr, dunǵandardyń ult-azattyq kóteri­lisi qazaq dalasyndaǵy qozǵalystyń eń kólemi ma­ńyz­dy ortalyǵyna ainaldy. Olardyń iri oshaqtary Asyldaǵy – Qyzylbórik, Úsh­qońyrdaǵy – Jaiylmys, Qastek-Sam­sydaǵy – Botbai, Taitory bolystarynda boldy. Kóterilisti qazaq demokratiialyq intel­ligentsiiasynyń óki­li Toqash Bokin uiymdastyrdy, daiyndady. Jer-jerdegi toptardy Bekbolat Áshekeev, Uzaq Saýryqov, Núke Satybekov, Dosqoja Qasha­ǵanov, Áli Nurǵojaev, Satai Kóbegenov, Jaqabai Qudaibergenov, Bai­han Qazybekov, Satai Qarashev, Boranbai Jantóleev, Áliasqar Syrabaev, Serǵazy Kúshikov, Seidahmet Ysqaqov, Isa Seksenbaev siiaqty halyq uldary basqardy. Al, solardyń ishinde Bekbolat Áshe­keev airyq­sha kózge tústi, daralandy, erlik kór­setti. Sebebi, ol aldyna qoiǵan maqsa­­tynan qaitpady, halqyna bergen ýáde­sinen taimady, tanbady.

«Ras, men soǵysýǵa shyqpaq boldym,
Basyńdy jer astyna tyqpaq boldym.
Ras deseń, ras sóz men aitaiyn,
Aq pashtanyń tuqymyn qurtpaq boldym» dep kimge qarsy shyqqanyn ashyq, anyq aitty top aldynda, kóp aldynda. Sóitti de, ózin-ózi ólimge qidy. Jai emes, jarqyn bolashaqqa sendi de, sanaly túrde, sabyrly túrde moinyn dar tuzaǵyna usyndy…

Bekbolat 1843 jyly Qaskeleń taýynda týdy. Jastaiynan mal baqty. Egin­shilikpen shuǵyldandy. Aǵash sheberi atan­dy. Dombyramen kúi shertti, eseigen kezinde el arasyndaǵy daý-janjaldy she­shýge qatynasty. Áliniń kelgeninshe ádil tóreshi boldy. Osysy úshin az ýaqyt bolystyqtyń tájin de kidi.

7 shildede Úshqońyrda jaiylmys qa­zaq­tarynyń sezi boldy. Otar pristavy Gilevtiń 2 tamyz kúni jazǵan habarynda Qaraly, 8 shilde kúni Qarǵaly, Bidaily, Kúr­ti, Uzynaǵash bolystarynyń myńnan astam qazaqtary Úlken saz jailaýyna jinalady. Mal sanaǵyn júrgizýge kelgen sheneýnik Ivanovqa qarsy pikir aitady. «Ne istese de, balalarymyzdy soldatqa bermeimiz!» dep jazba túrde qarsylyq bildiredi, oǵan Ámire Tóleýbaev bastaǵan 45 kisi qol qoiady. 10 shilde kúni taǵy da sol Úlken Sazda 5 myń adam qatysqan jiyn ótkiziledi. Jinalǵandar «Patshaǵa soldat bermeimiz, bárimiz birigip soǵys ashamyz!» dep habarlaidy kópshilikke.

… Sol eki arada Almatydan shyqqan jazalaýshy otriad ta asýǵa jetip qalǵan. Otriad bastyǵy – qazaqtyń qas jaýy, Vernyi ýeziniń podpolkovnigi Bazilevskii edi. Otriad kontingenti Vernyi garni­zony­nyń qur sulbasyn saqtap otyrǵan Sim­birsk jaiaý áskeri polkynyń soldattarynan taban astynda iriktelgen jendetter. Olar qalanyń atty politsiiasy men órt sóndirgishter diviziondarynyń mástekterine mingizilip, kishi Almatydaǵy soǵys qoimasynan qylysh-saiman, oq-dári alysymen-aq osylai jóneltilgen. Jolshybai, Qaskeleńde otriadqa jol bastaý­shylyqqa jáne tilmashtyqqa bir­qaýym qazaq-orystar qosyldy.

Tamyzdyń 10 jáne 11 kúnderi
Jazalaý otriady antalap asýǵa shyqty. El shetine jetýi-aq muń eken álekedei jalanyp, jeńil sairan sala bastady. Qarý-jaraq asynǵan munshama orysty jóndi kóre almai, jol jieginde kózin kólegeilep qarai túsken, mal qaiyrǵan jaidaq atty qariiany kózi shalǵan Bazilevskii: «Sen anaý shpion­dy shaýyp tasta!» dep buiyrdy soldattarynyń birine. Atyn omyraýlata túsken jaiaý ásker kiimindegi ebedeisiz kava­lerist ol qariiany yqai-shyqaisyz shaýyp tastady. Qozy baǵyp júrgen bir jasós­pirimdi, Bazilevskii jáne bir soldatqa vin­tovkany kózdetip atqyzdy. Bazilevskii ózi­niń bul isin qylmysqa balamaidy, qaita soǵys ónerine mashyǵy joq, mynadai topyr­dy jaýyngerlikke úiretti dep bildi.

Tamyzdyń 13 kúni
Jaiaýlatyp sap túzegen soldattar biri jatyp, biri tizerlep vintovkadan oq jaýdyrdy. Dara shyǵyp, ash qoiǵan soiylshylar arqan boidan artyq barmai, oqqa ushyp jatty. At ústinen únsiz syrǵyp túsip jatqandar bar. «Qaraǵym-ai, batyr emes pe ediń!» dedi Qoishybai aqsa­qal, at ústinen aýyp bara jatqan ataqty kókparshy sýan Ospandy janamalai súiei berip «Solai ma edi Qoisheke?» dep eńsesin bir kótergen eńgezerdei jigit: «Bol­maidy eken, Qoisheke», dep qaita qulap tústi.

Úlken qantógis. German maidanynyń shebinde emes, dál osy aýyldyń ortasynda boldy.
– Oqtan qozykósh sheginińder, jyl­qy keldi! – dedi Bekbolat, attary shorshyp, shiyrshyq atqan sarbazdarǵa, art jaqty nusqap. Jylqy dúbiri Burǵan jaqtan da, Shymbulaqtan da eki búiirden shyqty, jer qaiysqan úiir júitkip kep qaldy. Sarbazdardyń bir sátke úmit oty jandy, otriadty qorshap alý da oilarynda bolǵan. Jylqy beti jaýǵa buryldy. Qiqýlaǵan qalyń nópirden sesi qaitqan jaý qashýǵa bet aldy. Biraq daýyldai esken qýǵynshylardan qutylmasyn túsinip, belestegi qoitasqa bekinip, qaita oq jaýdyrdy. Dúrkin-dúrkin atylǵan oq alapatynan úrikken jylqy alai-túlei. Omaqasqan asaý qysyraqtar endi sarbazdardyń ózde­rine tosqaýylǵa ainalsa, sarbazdardyń ózi qas jaýynyń oq ótine tosyldy. At basyn irikpei, jeke dara «tólep» shapqan Kópesbai men Musabai qart birdei oqqa ushty. Osy qaqtyǵysta 43 adam qaza tapty, alty adam maiyp boldy.

– Beke qaitemiz? Tý qulady! – dedi serik qarttardyń biri. Urys óńirine jailaý-jailaýdaǵy quz-shoqyrlardan jaz­­bai, kóz tikken aýyl saqshylary: «biz je­ńil­dik» dep azan salýy-aq muń eken, artynyp-tartynyp daiyn otyrǵan el Qyrǵyzdy bet alyp, odan ári Qytai asýǵa lap kóterdi. Kóshken eldiń jurty úrei týǵyzady.

Alaida, jazalaýshy otriadpen eki ret soǵysta bekbolatshylardyń birnesheýi oqqa ushady, jaralanady. Bekbolat «el basyna túsken qorlyqqa shydamai» ózi kelip, Shamalǵanda turatyn Tólegen Balǵabektiń úiinde jaýyna beriledi.

Sot músheleri Bekbolattan birneshe ret jaýap alady. Biraq  halyqtyń adal uly, erjúrek ardageri: «Kóterilisti uiym­das­tyr­ǵan da, bastaǵan da jalǵyz ózim. Esh­kimmen bailanysym joq» dep ólim tuza­ǵyn sanaly qarsy alady.

7 qyrkúiekte Boraldai degen jerde Bekbolat Áshekeev, Baibosyn Tamabaev, Qalyǵul Sypataev úsheýi darǵa asyldy. Jendetter topyraq betin tegistep, jermen jeksen etti jáne qarýly kúzet qoiyp, qazaly jerge bir ai boiy jan jýytpady.

Qarqara kóterilisiniń basshysy jetpis­ten asqan aqsaqal Jámeńke Mám­be­tov­ti patsha jendetteri Ystyqkól jaǵa­laýyndaǵy Qarakól qalasyndaǵy túrmede ý berip óltirdi.

12 jeltoqsanda Jaiylmys bolysynyń 23 adamy qosymsha tergeýge tartylyp, bas-aiaǵy úsh kún ishinde áskeri sot 14 adamdy «búlikshi» degen aiyppen ólim jazasyna kesti. Olardyń ishinde: Áshekeev (Bekbolattyń ortanshy balasy), Ábishev, Amanbaev, Nurabaev, Sultanov, Amanjolov taǵy basqalary bar. Túrkistan general-gýbernatory Kýropatkin sot úkimin irikpei 22 aqpanda bekitken, biraq, sol kúnderi Petrogradta aqpan tóńkerisi bastalyp, ol úkim oryndalmai qaldy, sonda da eldi meńdegen ezgilik dert asqyndaǵan betinde qala berdi («Qazaq ádebieti», 1996, 14 mamyr).

Qyrkúiektiń sońy men qazanda Je­tisý kóterilisteriniń negizgi kúshteri je­ńi­liske ushyrady. Patsha jendetteri kóte­rilisshilerdi ǵana emes, olarmen birge bei­bit halyqty da qatal jazalady. Jalpy Túrkistan ólkesi boiynsha 1917 jyldyń 1 aqpanyna deiingi málimetter boiynsha, myńdaǵan kóterilisshiler sotqa tartylyp 347 adam ólim jazasyna, 168 adam katorgalyq jumystarǵa, 129 adam túrmede otyrýǵa kesildi. Qatal qýǵyn-súrginge ushy­raǵan 300 myńnan astam nemese Jetisý óńiriniń turǵylyqty halyqtarynyń tórtten bir bóligi atamekenderin tastap ketýge májbúr boldy. Sondyqtan da Jetisýdy mekendeýshi turǵylyqty halyqtar 1916 jyldy tek qana kóterilis jyly emes, sonymen birge, «Úrkin» (úrke kóshý) jyly retinde kóp ýaqyt boiy umyta almady. Kóterilis Qazaqstannyń soltústik-shyǵys aimaǵyn qamtityn sol kezdegi Aqmola jáne Semei oblystarynda da oryn aldy. Patsha jar­lyǵyna qarsy narazylyq áreketterine, jekelegen óńirlerdegi kóterilisterge Zaisan ýezinde 7000 adamdyq top, Óskemen ýezinde 3000-ǵa deiin jetetin toptar qatynasqan…

Syrdariia oblysyndaǵy sharýalar kóterilisi patsha ókimetin qatty qor­qytty. Kóterilisti basýǵa Tashkent­ten,  Orynbordan  ásker kúshteri kel­tiril­di. Ondaǵan zeńbirekpen, pýle­met­­pen qarý­lanǵan, jalpy sany 5000 jýyq patsha áskeri qyrkúiek aiynyń basynan aiaǵyna deiin kóte­rilisshilermen urys júrgizip, ony aiaýsyz basyp, janyshty. Novotroitsk aýdanynda praporshik Bondarenkonyń otriady kóterilisti basyp, qolǵa túsken 150 adamdy túgeldei atty. Qazaq aýyldaryn aiýandyqpen órtep, maldaryn aidap ketti.

Syr boiy sharýalarynyń kóterilisi kórshiles Aqtóbe, Oral oblystary ýez­deri sharýalarynyń patsha jar­ly­ǵyn iske asyrtpaý jolyndaǵy kúre­sine áserin tigizbei qoiǵan joq. Bul aý­dandarda da patsha ókimetine ashyq qarsylyq keńinen óristedi. Oraldyń ońtústigindegi Qarakól, Qarabaý, Sonaly, Buldyrty, Óleńshi, Qaldyǵaity bolystaryn qamtyǵan kóte­rilis bytyrańqy túrde órbidi. Qarakól kóterilisshileri qarýlanyp, bolystardyń qolyndaǵy «qara tizimdi» kúshpen joidy ári óz aralarynan han sailady. Ýezd ortalyǵy – Ilbishinnen shyqqan 100 adamdyq jazalaýshy otriad Qarakólge jetip, kóte­rilisshilerdi pýlemetpen atqylady. Oblystaǵy kóterilistiń ekinshi ortalyǵy – shy­ǵys aimaqtaǵy Shyńǵyrlaý, Shieli, Bór­li bolystary. Oral ka­zak-orystary otriadynyń qoldaýyna súien­­­gen bolys Sarbolynyń Ahmeti jergi­likti halyq talabyna qulaq aspai, tyl jumysyna alynatyndar tizimin óz qalaýynsha jasap shyǵady. Buǵan ashynǵan 400 kóterilisshi qarý qoldanyp, bolysty jáne onyń kómekshisin óltirdi. Oral qalasynan Shyńǵyrlaý jáne Shieli bolystaryna shuǵyl attandyrylǵan jazalaýshy otriad kóterilisti kúshpen basady. 14 adam tutqyndalyp, soǵys  tribýnalynyń úkimimen qatań jazalanady. Sonyń ózinde de, Oral oblysynda qara jumysqa alynady dep belgilengen 50 myńnan astam aýyl jigitteriniń 32 myńy shaqyrý pýnktterine kelýden bas tartty. Bókei dala­synda, Gýrev, Temir ýezderinde nara­zylyq qarýly kóteriliske ulasyp, bu­qara­lyq sipat aldy. Ásirese, Temir ýezin­degi kóte­rilisshiler qimyly tegeýrindi boldy.

Syr boiy, Oral, Aqtóbe sharýalary kóterilisiniń bir ereksheligi oǵan qaty­sýshylar osy óńirdegi orys sharýalarymen qaqtyǵysqa barǵan joq. Olardyń taptyq muń-múddeleri ózderimen birdei ekenin túsinedi. Syrdariia oblysynyń áskeri general-gýbernatory Galkin 18 shil­dede bylai dep málimdedi: «Tashkent, Cher­niaev, Áýlieata, Perovsk ýezderi men Amýdariia bóliminiń musylman halqy orys poselkeleriniń turǵyndaryna qarsy eshqandai dushpandyq áreket kórsetken joq. Sondyqtan da bul poselkelerdi qorǵaý úshin ádeii shara alýdyń qajeti az» (QR Memlekettik mu­raǵaty, 1237-qor, 1-tizbe, 25-is, 285-bet).

Isataidyń nemeresi – sarbazdar basshysy

Astrahan oblystyq memlekettik mu­­ra­­ǵattan ataqty batyr Isatai Tai­ma­­­novtyń nemeresi Ótepqali Isataev bas­qarǵan kóterilis jaiynda birqatar derekter tabyldy. Solardyń birinde bylai dep jazylypty:

«Qaýly. 1916 jylǵy shilde. 25-kún.
Men, Krasnoiar ýezdik ispraviteli Hly­nov, osy jylǵy maýsymnyń 11-inde birinshi okrýg aýdanyna keldim jáne jergilikti ákimder arqyly joǵary márte­beli jarlyqty jariia ettim.

1-shi okrýgtyń 15-shi bolysynyń kirgizi (qazaǵy) Ótepqali Isataev, 70 jasta, kniaz Iýsýpovtyń jerinde, Krasnoiar ýezinde turady, oryssha jaqsy saýatty, qazaqtar arasynda bedeldi, onyń sózi búkil qaýym úshin zań ispetti, onyń bedeliniń taǵy bir erekshe belgisi – atasy Isatai Taimanov osydan júz jyl buryn búkil qazaq ordasyn kóteriliske bastaǵan. Ótepqali qazaqtardy tyl jumysyna alý týraly estisimen ózine aqyl surap kelgen qazaqtarǵa bir nárseni jeleý etip jinalyp, eki siyr soiyp, as ústinde keńes ótkizý, eń bastysy, qazaqtardy áskerge bermeý, odan da osy jerde ólý qa­jettigi týraly aqyl qosqan.

Osy  jaǵdaiǵa  orai  jáne  kúsheitil­gen kúzet erejesiniń 21-shi statiasy negi­zinde Qaýly etemin: Ishki qazaq ordasy, 15-shi bolysynyń qazaǵy, 70 jastaǵy Ótepqali Isataev memlekettik qyl­mystyń aldyn-alý jáne boldyrmaý maq­satymen Astrahan abaqtysyna jaby­­­lyp, Astrahan gýbernator myr­za­­sy­­­nyń qaramaǵyna jiberilsin. Bul qaýly da sonda tapsyrylsyn.

Osynyń kóshirmesi Astrahan gý­ber­niialyq jandarm basqarmasynyń bas­tyǵyna, Astrahan okrýgtik sotyna jáne onyń ýchaskelik ókiline habarlansyn. Krasnoiar ýeziniń ispraviteli, qazaqtardy tyl jumysyna alý jónin­degi ókili A. Hlynov. Bul qaýly Isa­taevqa habarlanǵan…»

Osy derekterge qaraǵanda, gýberna­tordyń aldaýyna sengen 2000-dai sarbaz 25 shildeden bastap aýyldaryna taraǵan. Muny bilgen A. Hlynov jáne basqa ákimder jazalaýshy top shyǵaryp, áýeli Edige Narynbaevty, odan soń Ótepqali Isataevty tutqynǵa alady. 26-shildede jazalaýshy otriadqa jergilikti starshyn Dosqali Rasov pen pravitel Qurmanbaevtyń shabarmandary qosylyp, kóteriliske qatysqan 67 jasar Eskendir Tólebaevty, 53-tegi Muqash Máýtenovty, 55-tegi Ótegen Sapaevty, 71-jasar Baratai Janbaevty ustaidy. Ótepqali Isataev óziniń alty serigimen jáne kóterilisshiler arasyndaǵy dáriger Mahmut Sholtyrovpen birge Astrahan abaqtysynda tergeýde bolady…

Er Isataidyń nemeresi Ótepqali bastaǵan kóterilis osylaisha jeńiliske ushyraidy. Ótepqali ózi keiinirek, 1930 jyly qaitys bolady. Aǵaiyndary ony Myńtóbede, Taýshyq degen jerde jer­leidi. Basyna kúmbez, aǵash munara ornatady. Ótepqalidyń ziratyn jergilikti turǵyndar óte qasterleidi. Bul da azat­tyq jolynda shaiqasqandarǵa degen ha­lyq qurmetiniń bir belgisi ekeni anyq («So­tsialistik Qa­zaqstan», 1988, 25 qyr­kúiek).

TORǴAI ÓLKESINDEGI TOLQÝLAR

1916 jyly 16 tamyzda patsha ákimshiligi torǵai qalasynda Qazaqstannyń bes oblysy (Aqmola, Semei, Jetisý, Oral jáne Torǵai oblystary) ókilderiniń dala ólkesi general-gýbernatory I.A. Sý­hom­linov basqarǵan keńesin ótkizdi. Munda bai-feodaldar halyq kóterilisin basýǵa mindettendi. Kóterilistiń iri orta­lyq­tarynyń biri sol kezdegi Torǵai obly­synyń (qazirgi Qaraǵandy, Qostanai, Aq­tóbe ob­lys­­tarynyń jeri) ýezi boldy. Kóterilis shil­de aiynyń birinshi jar­tysynda burq ete tústi. Qarabalyq boly­synyń 5-aýylynyń qazaqtary 9 shil­dede mobilizatsiiaǵa úzildi-kesildi qar­sy­lyq bil­­dirdi. Jinalǵandar: «Sol­datqa barmaimyz! Alýǵa kelgenderdi, kimde bolsa qurtamyz! Patshanyń ózi kelse, ony da óltiremiz!» degen uran tastady. Olar aýyl starshynyn soqqyǵa jyǵyp, bolys S. Qadyrovty óltirdi. Jazalaýshy otriad 72 adamdy tutqyndady. Basqa ýezderde de qazaqtar mobilizatsiiaǵa alynǵandardyń tizimderin joiyp, bolystardy óltire bas­tady.

Qara buqaranyń Amangeldi Imanov, Áb­diǵapar Janbosynov, Áljan Qara­baev, Ybyrai Atambekov, Qosjan Mańybaev, Aqmolla Nurqamysov siiaqty jalyndy toptary ózderiniń bostandyǵy úshin qarýly shai­­qasqa shyǵýdy qalady. Tor­ǵai kóterilis oshaǵy eń tabandy boldy jáne uzaqqa sozyldy. Muraǵat qu­jat­tary dáleldeitindei, torǵai kóte­rilisi shyrqaý shegine jetken kezde kóterilisshilerdiń jalpy sany 50 myń adamǵa jetken. Negizinen arǵyn jáne qypshaq rýlary mekendegen Torǵai ýezinde bastapqy kezde patsha jarlyǵyna qarsy tolqýlar Qaidaýyl, Aqqum, Qaratorǵai, Sarytorǵai, Qara­qopa bolystaryn, sondai-aq Tosyn, Maiqaraý, Saryqopa, Naýryzym bolystaryn qamtydy.

Kóterilistiń etek jaiý barysynda ataq­ty Tileýke batyr men elge bedeldi bol­ǵan Niiaz bidiń urpaǵy, ózi de úlken parasat iesi Ábdiǵapar Janbosynov qypshaq kóte­rilis­shileriniń hany, al, Sholaq Ospanov ar­ǵyn kóterilisshileriniń hany bolyp sailandy.

Ámir Ábdiǵapar

Búkil ortalyq Qazaqstandy, Aqtóbe men Syr boiynyń biraz bóligin qam­tyǵan ult-azattyq kóterilisiniń uiymdas­tyrýshysy, kósemi, etken eńbegi men istegen isteri ózgege tanylyp kelgen Ábdi­ǵapar Janbosynovtyń taǵdyry – Qazaqstan tarihyndaǵy aqtańdaq better­diń biri. Qazirgi táýelsiz elimizdiń azat­tyqqa jetýine Ámir Ábdiǵapardyń da qosqan úlesi zor. Óitkeni 1929 jylǵa deiingi derekterdiń bárinde Torǵaidaǵy kóterilis basshysy Ábdiǵapar han (1871-1919) ekendigi ashyq aitylǵan.

1916 jylǵy kóterilisterge bai­lanys­­ty jariialanyp júrgen neshe túrli derekterde (patsha áskeriniń jar­lyq­­tary, aqparlary) Ábdiǵapar han týraly únemi aitylady. Bir ǵana mysal keltireiik. 1974 jyly «Qazaqstan» baspasy shyǵarǵan «Amangeldi Imanov degen» kitapta jariialanǵan 79 qu­jattyń barlyǵynda da Ábdiǵapar han­nyń (qujattar oryssha, onda patsha sheneýnikteri Abdýlgafar Djanbosynov dep jazady) kóterilistiń basshysy ekeni ap-anyq jazylǵan. Biraq ta, osy kitapta maqalalary jaryq kórgen avtorlar (S.Beisembaev, M.Qozybaev, H.Aidarova, P.Pahmýrnyi, H.Madanov já­ne basqalar) Ábdiǵapardyń tarih­taǵy osyndai orny týraly ait­pady, shy­ryldaǵan shyn­dyqty búrkemeledi.

Iá, Ábdiǵapar han kim? Onyń halyq aldynda etken eńbegi qandai? Ol týraly jetpis jyl boiy jumǵan aýzymyzdy ashpastan keldik. Tek jamandadyq, dattadyq. Amangeldini maqtaý úshin ony qaralaý kerek boldy. Sebebi, ol – bolshevik emes, han atanǵan. Keńes zamanynda Ábdiǵapar jasaǵan isterdiń kópshiligi Amangeldi men Álibige telinip kelgen. Bul, ásirese, kórkem ádebiette anyq baiqalady.

Belgili ǵalym-tarihshy Alash qairat­kerlerin uzaq jyldardan beri zerttep júrgen Tursyn Jurtbai «Juldyz» jýr­­nalynyń 2010 jylǵy 11-sanynda «Uranym – alash» atty maqalasyn jariia­lady. Onda Qorǵan Ámirhamzinniń akademik Manash Qozybaevqa jazǵan haty keltirilgen. Keibir úzindige jol bersek:

Qymbatty Manash Qozybaev!

«…Alash úkimeti Torǵaiǵa kirgennen keiin  ózderiniń  zymiiandyq  planyn  tezde­tip is­­ke asyra bastaidy. Torǵaiǵa kirgen­nen keiin Alashordashylardyń soǵys soveti qurylyp, olar Amangeldi jaǵyndaǵy qyzyl áskerlerdi qarýsyzdandyra bastaidy, aqyr sońynda neshe túrli aila-sharǵymen halyq batyry Amangeldi Ima­novty qolǵa túsiredi, túrmege qamai­dy, al, Qostanai jaqtan kele jatqan L.Tarannyń otriadyn aldap qolǵa túsiredi, odan arǵysy tarihtan belgili… Úkim oryndaldy: «Amangeldi súiegin eshbir adam kórmeitin jerge aparyp kómip tas­tań­dar!» – dep M. Dýlatov ámir etedi». Alash­or­dashylardyń Torǵaidaǵy oirany osymen aiaqtalady.

… M. Dýlatovtyń A. Imanovty óltirýge tikelei qatysqandyǵy baspa betterinde anyqtalsyn: ol úshin qazirgi Amangeldi aýda­nynda «Imanov» atyndaǵy sovhozda turýshy A.Imanovtyń týǵandarynan sura­syn, budan keiin A.Imanov týraly Qa­zaqstan baspalarynda shyqqan barlyq kórkem ádebiet, tarihi materialdar, azamat soǵysy jyldaryndaǵy Qazaqstan che­kis­teriniń estelikteri izdestirilip, olar ja­riia etilsin! Áitpese, halyq óziniń júre­ginde máńgi oryn alǵan Amangeldi siiaqty batyrdyń ólimin izdeidi de joqtaidy! Sonda ne aitamyz!

Sálemmen Qorǵan Ámirhamzin. Avgýst, 1989 j.

Akademik M. Qozybaevtyń jaýaby

Qurmetti, Qorǵan!

Hatyńyzǵa kesh jaýap berip otyr­ǵa­nyma keshirim suraimyn, demalysta boldym. Siz: «Amangeldini óltirgenderdiń bi­ri Mirjaqyp Dýlatov edi», – dep, onyń esi­­miniń aqtalýyna qarsy shyǵasyz. Shynynda da «Alashordanyń» Amangeldini óltirgeni ras. Bul oqiǵa 1919 jyldyń mamyrynyń 18-nen 19-na qaraǵan túni boldy. Al, 1919 j. Kókek aiynda, odan qaldy dekabr aiynda «Alashorda» qozǵalysyna qatysýshylarǵa amnistiia (keshirim) jariialandy. Sol ke­shirim boiynsha sovet plat­­formasyn qabyl­daǵandardyń biri – M.Dýlatov.

Qadyrmendi Qorǵan! Ózińiz oilap kórińizshi: ataqty Kýprin aq gvardiiashylar qatarynda boldy, Parijge jer aýdaryp, sovet úkimetine laǵynet  aitty, al, sovet úkimeti bolsa ony ke­shirip, barlyq eńbekterin jariialady. Al, biz nege qazaqtyń at tóbelindei intel­ligen­tsiiasynyń barshasyna laǵynet aitýymyz kerek, olardyń barshasy «Alashorda» qozǵalysyna qatysty dese bolady.

Mirjaqyp Dýlatovtyń kinási de az emes, ony biz Qazaqstan tarihynda aitamyz, sonymen qatar, onyń tuńǵysh roman jazǵanyn, patshanyń otarshyldyq saiasatyna qarsy shyqqanyn, kezinde Amangeldini jaqtap maqala jazǵanyn ai­týǵa paryzdarmyz. Adam bul dúniege keledi, ketedi, biraq, onyń orny halyq qazynasyna bergen murasymen eseptelse kerek. Osy tusta Mirjaqyptyń «Oian qazaǵy» der kezinde Sákendi de, Sábitti de, Beiimbetti de oiatqany haq. Onyń esimi otarshyldyq saiasatyna qarsy kúres­ken qaýymnyń aýzynda boldy desek, qate­lespegen bolarmyz. Ómiriniń ekinshi sátin­de ol barrikadanyń arǵy betinde – Sovet úkimetine qarsy kúresti. Al, kúreste oq atylady, qylysh shabylady, qan tógiledi, biz onyń bul kezde istegen qylmysyn aqtap alýdan aýlaqpyz. Mirjaqyptyń Alashordanyń soǵys sovetin basqarǵany ras, ol Sovettiń Amangeldini ólimge keskeni ras. Mirjaqyptyń sol sovettiń múshe­siniń biri esebinde kináli ekeni ras, biraq, sheshim aýyzsha qabyldanǵan, jazba derek joq, endeshe Mirjaqypty eshkim qolynan ustap ala almaidy, tek janama dáleldermen aiyptai alady. Sondyqtan da, Ortalyq Komitettiń sheshiminde de Amangeldiniń ólimine Mirjaqyptyń qa­tysy týraly úzildi-kesildi dálel joqty­ǵy aitylǵan.

Qoryta aitqanda Mirjaqyptyń ómiri úsh kezeńnen turady. 1-shi kezeńi – Otar­shyl­dyqqa qarsy kúresken, bostandyqty ańsaǵan eldiń ókili, 2-shi kezeńi – Alashorda qozǵalysyna qatysyp, qolyna qarý alyp, Sovet úkimetine qarsy kúresýi. 3-shi kezeńi – keshirim alyp, kinásin aqtaýǵa tyrysyp, eline, halqyna qyzmet etýge talaptanǵan jyldary.

Biz Mirjaqyptyń ómiriniń 2-shi keze­ńin aiyptai otyryp, ómiriniń qalǵan eki kezeńdegi paidaly isterin, halyqqa bergen murasyn kórsetýge paryzdarmyz. Bul ósken eldiń belgisi, onyń azamattyq tól isi bolsa kerek. Biz M.Dýlatovtyń jeke ómi­rine, mine, osylai dialektikalyq tur­ǵydan qaraýǵa mindettimiz. Esińizde bar shyǵar, Lenin Plehanovtyń 5-6 jyldyq ómirin ailap bóledi, onyń bolshevik bolǵanyn, «iarnyi menshevik», taǵy basqa joiympaz bolǵanyn ailap anyqtaǵan, biz de Dýlatovtyń ómirine osylai qaraýǵa mindettimiz. Markstik-lenindik metodologiia ómirdiń jaqsylyǵyn, jamandyǵy, ashysyn-tushysyn birdei qaraýǵa mindet­teidi. Óleń sózdiń bir sózin alyp tastaýǵa bolmaidy.

Sálemmen – Manash Qozybaev. 12 qazan, 1989 jyl». 195-197-better.

1990 jyldyń basynda M. Qozybaevtyń «Jaýǵa shaptym tý bailap» atty kitaby jaryq kórdi. Onda Ábdiǵapar Janbo­syn­ulynyń kim bolǵanyn tolyq bilýge bolady: «…HH ǵasyrdaǵy Ult-azattyq qozǵalysynyń kósemderiniń Ámir Ábdiǵa­pardyń baǵy Egemen El bolǵan kezde ǵana ashylyp otyr. Ábdiǵapardyń keshegi totalitarlyq zamanda esimi qubyjyq etildi, tarihtan alastatyldy. Al, shyn máninde Ábdiǵapar kim edi… Aýyr zamanda tý kótergen erlerdiń biri Ámir Ábdiǵapar dańq úshin han bolmady, el esimin atady, ol kóndi. Otan úshin janyn pida etip, shúberekke bailady. Patsha jendetterinen aman qalǵan Ámir Ábdiǵapar bolsheviktik ekstremizmniń qurbany boldy…» («Túr­kistan», 2010, 3 maýsym).

Tursyn Jurtbai, filologiia ǵylym­darynyń doktory:
«…Ábdiǵapardyń ólimine Mirjaqypty kinálaityn sebep, aqtar men qyzyldar ózara kelise otyryp jergilikti bireýdi kiná­li qylyp shyǵarýǵa tyrysqan. Ol úshin burynnan basarazdyǵy bar, eldiń kúdigin qalyńdata túsetin, kósemdigi basym jan tańdalyp alynǵan. Negizi Ábdiǵapar hannyń ólimi Álibi Jankeldin men Amangeldi Imanov Leninmen kezdesýge ketken kezde oryn alǵan. Sol tusta Alash qairatkerleri hannyń mańynda jaǵdaidyń qalai oiysaryn kútip otyrady. Menińshe, han shatyryna óte jaqyn tusta poliaktardyń áigili atqyshtar otriady turǵan… Onyń ústine ulttyń bas kóterer tulǵalaryn halyqtyń aldynda qaralap, abyroiynan aiyryp otyrý Keńes Odaǵynyń úirenshikti tásili edi. Osynyń ózi qyzyl saiasattyń surqiia qadamdy qoldap otyrǵanyn anyq kórsetse kerek. Mine, Mirjaqyptyń aqtalýyna eleýli kesirin tigizgen jalanyń bir qupiiasy osynda jatyr» («Qazaq ádebieti», 2010, 27-tamyz).

Jumaǵali Ysmaǵulov, filologiia ǵy­lym­da­rynyń doktory:
«…Negizi, Ábdiǵapardyń ólimine túrli boljamdar bar. Biri – «aqtyń ofitserleri óltirdi» dese, ekinshisi – «qyzyldardan kelgen ajal boldy» deidi. Aqyry sonyń bárin Mirjaqypqa aýdaryp jiberdi. Shynynda, keńestik bilik ózara kelisip, týystaryna qazaqy uǵymmen sińirip jibergen. Negizi, Mirjaqyp pen Ábdiǵapardyń arasynda syni maqalalarǵa jaýap qatysý ǵana bar. Onda da ekeýin tanystyrǵan Mir­jaqyptyń «Amangeldini ury» dep jaz­ǵan maqalasyna pikirtalas edi. Onyń ústi­ne Ábdiǵapar ólgen kezde Mirjaqyp áskerimen Oryn­borǵa júrip ketken edi. Sondyqtan, Mirjaqyptyń Ábdiǵapar handy óltirýi múmkin emes. Onyń ústine jan-dúniesi poeziiaǵa ǵashyq aqynnyń ondai aiýandyqqa bara almaityny anyq («Qazaq ádebieti», 2010, 27 tamyz). 

Búginde Ámir Ábdiǵapar Janbosyn­uly­nan taraǵan urpaqtyń uiytqysy bop otyrǵan nemeresi – Qabden Qaliuly Ábdi­ǵaparov. Seksenniń seńgirinen asqan qariia bylai syr shertedi: «…Qu­­daiǵa shúkir, Qazaqstan jeke derbes el bolyp, ótken tarihyn qaita qurastyrýda. Keńes dáýirinde tarihy qoldan jasalyp, shyn­dyqty ótirik, ótirikti shyndyq degen edik. Búgin buryn atyna kúie jaǵylyp qalǵan azamattarymyz jaryqqa shy­ǵyp, esimderi el maqtanyshyna ainaldy. Sonyń biri – Ábdiǵapar, Keńes dáýi­rinde ony maqtaǵan da, dattaǵan da joq, «ún-túnsiz» tarihtan atyn syzyp tastaǵan bolatyn. Tek patsha generaldary shyn nietpen Ábdiǵapardy jamandap: hannyń sońyna ergen kóterilisshilerdi «Qaraqshylar toby» – dep Petrogradtaǵy bas shtabqa telegramma ústine telegramma jiberip jatty. Resei memleketiniń jaýlary dep Sarytaýda (Saratovta) arnaýly sot bolyp (1917 jyldyń basynda), Ábdiǵapar men Amangeldini syrtynan sot quryp, ólim jazasyna kesedi. Biraq, patsha áskeriniń qolyna bireýi de túspeidi. Sóitip júrgende patsha úkimeti qulady, kóterilis doǵaryldy. Torǵai ólkesinde Keńes úkimeti quryldy, munda da jaq­sylyq bolmady, qaita burynǵydan beter qýdalaý bastaldy.

Aqyry alma-kezek shabýylda júrip Amangeldi qaza tapty. Bolshevikterge qosylmaǵan Ábdiǵapardy ózderi sotsyz jasyryn atyp ketti… («Aqiqat», 1995, №9, 36-bet).

Jiyrmasynshy jyldardyń aiaq kezinde Ábdiǵapar hannyń uldary men qyzdaryn úkimet jan-jaqqa tentiretip jibergen. Úlkeni Qali Cheliabi jaqqa ketse, kenje uly Myrzaǵali Ózbekstan jaqqa bas saýǵalady. Qali Uly Otan soǵysyna qatysqannan keiin Almaty mańyna kelip panalaidy. Al Myrzaǵali bolsa Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstandy adaqta júrip Qazaqstanǵa kele almai 1956 jyly shet jerde qaitys bolady. Qalidyń uly Qabden Ábdiǵaparov qazir Almatyda turady. Al, Myrzaǵalidyń jalǵyz uly Marat Almaty temir jol júiesinde qyzmet etedi.

2006 jyly «Atamura» baspasynan «Tor­ǵai qazaqtarynyń kóterilisi» atty kitap shyqty. Avtory – Marat Myrza­ǵa­liuly. Bul tarihi eńbek Tor­ǵai­daǵy ult-azattyq kóterilisine jan-jaqty toqtalǵan eń alǵashqy ǵylymi tujyrym. «Eń al­ǵashqy» deitin sebebimiz, munda buryn jariia­lanbaǵan, tyiym salynyp, SOKP-nyń muraǵattarynda saqtalǵan sony derek­ter kóp. Keńestik kezeńde 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis týraly kóptegen shyǵarmalar jazyldy. Alaida keńestik tsenzýra olardyń tarihi shyndyqtan aýytqýyna áser etpei qalǵan joq. Kóp­tegen shyǵarmalarda Amangeldi men Álibidiń beinesi ǵana somdalyp, kóte­rilis kósemi Ábdiǵapar men Ospan beine­leri jaǵymsyz etip kórsetiledi nemese múlde atalmaidy.

«Ana tili» ult gazeti 2010 jyldyń 21-27 qazan sanynda 1916 jylǵy ult-azat­tyq kóterilisine arnalǵan Faizolla Sa­ty­­baldyulynyń «Ábdiǵapar han» dep atalatyn poemasyn jariialady. Faizolla Satybaldyuly (1883-1959) on alty ja­­synda Quran Kári aqyn atanǵan kisi. Bi­lim­di adam bolǵan. Týǵan jeri Torǵai oblysynyń Amangeldi aýdany. 1916 jy­ly ult-azattyq kóterilistiń basy-qa­syn­da júrip, soǵan tilektes bolǵan kisi. Ahmet Baitursynulymen, Mirjaqyp Dý­latulymen syrlas, syilas bolǵan adam. Ahań­dy, Jahańdy joqtaǵan, olardyń qa­dir-qasietterin pash etken jyrlary da bar. 1928 jyly ultshyl, dinshil degen jalamen sottalyp, Belomor kanalǵa ai­dalǵanda, sonda Jaqańmen sońǵy ret kezdesedi. Segiz jyl túrmede otyryp, bosanyp shyqqan aqyn óz aýyly jaqqa jolamai, syrt jaqta ómir súredi. Týǵan jerine óleriniń aldynda ǵana oralady. Ol kóptegen dastandar, óleńder jazǵan. Solardyń biri 1950 jyly jazylǵan osy «Ábdiǵapar han» dastany. Aqynnyń bul shyǵarmasy sol kezeńde 1916 jyl­ǵy ult-azattyq kóterilis tarihyn burmalap kórsetýshilerge jaýap retinde jazylǵan. Keńes ókimeti ornaǵannan keiin Amangeldi ólimine Ábdiǵapardy kináli etip taýyp, oǵan jáne Keiki batyr Kókembaiulyna jalaly qara kúie aiamai jaǵylǵan bolatyn. Jalǵan jalaǵa shydamaǵan aqyn aqiqatyn aitý úshin qolyna eriksiz qalam alǵan. Bul shyǵarmada ult-azattyq kóterilisiniń shyn sipaty, naqty sýreti belgilengen.

2010 jyldyń shilde aiynyń sońynda Sh.Ýálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiia institýty Ámir Ábdiǵapar Jan­bosynulynyń týǵanyna 140 jyl tolýyna bailanysty «1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalys: tarihy jáne qazirgi zaman» atty halyqaralyq ǵylymi-teoriialyq konferentsiia ótkizdi.

Konferentsiiaǵa Angliia, Italiia, Koreia, Resei, Ózbekstan, Tájikstannan arnaiy shaqyrylǵan ǵalymdar qatysyp, 1916 jyl­ǵy ult-azattyq qozǵalys taqyrybynda ji­naqtalǵan materialdarǵa súienip baiandama jasady. Iaǵni, bul sharada Qazaqstanda ǵana emes, sondai-aq, Ortalyq Aziia men alys-jaqyn shet elderde 1916 jylǵy ult-azat­tyq qozǵalysyn zertteýdiń qazirgi za­man­ǵy ustanymdary qarastyryldy.

1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis je­ńilis tapsa da, burynǵy Kenesary-Naýryz­bai bastaǵan azattyq jolyndaǵy uly kúrestiń jalǵasy boldy. Ámir Ábdiǵapar, sar­darlar Amangeldi, Keiki, Jaǵypar, Qos­jan, Ýáli, Ómen, Seiitkerei siiaqty er­lik jolynda arystandai aiǵa atylyp, ólim qushqan batyrlardy ónege tutý bizdiń sal­maǵy aýyr paryzymyz. Beibit jatqan el­diń berekesin ketirip, órisin taryltqan pat­sha jarlyǵyna qasqaiyp qarsy shyqqan halyq qaharmandarynyń erlik isteri máńgi jasai beredi.

Tileý Kólbaev, professor.

"Aqiqat" jýrnaly