بيىل ەلٸمٸزدە ەرەكشە اتاۋلى جىل قازاقستان مەن ورتا ازيياداعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسكە – 100 جىل. عاسىرلار بويى ازاتتىق اڭساعان قازاق دالاسىندا حالىققا تٸزەسٸن باتىرعان بيلٸككە قارسى كٶپتەگەن كٶتەرٸلٸستەر بولعان. اتالعان ٶڭٸرلەردٸ تٷگەلگە دەيٸن قامتىعان بۇل كٶتەرٸلٸس, ەڭ الدىمەن, پاتشالىق رەسەيدٸڭ كٶپتەگەن جىلدار بويى جٷرگٸزٸلٸپ كەلگەن, ال, 1914 جىلى باستالعان بٸرٸنشٸ جاھاندىق سوعىسقا بايلانىستى بۇرىنعىدان ەرٸ كٷشەيە تٷسكەن وتارلىق قاناۋ ساياساتىنا قارسى باعىتتالدى. وسى كٶتەرٸلٸستە رەسەي بودانىندا بولعان دالا حالىقتارى العاش رەت تولىق مەندەگٸ ازاتتىقتىڭ ۇرانىن كٶتەردٸ. ەزگٸدەگٸ حالىق قولىنا قارۋ الىپ, پاتشاعا قارسى شىقتى.
كٶتەرٸلٸستٸڭ باستالۋ سەبەپتەرٸ
1914 جىلى باستالعان بٸرٸنشٸ جاھاندىق سوعىستىڭ بارىسىندا رەسەيدە تٶڭكەرٸستٸك احۋال ەبدەن شيرىعا تٷستٸ. بٸرٸنشٸدەن, ٷستەم تاپتاردىڭ بۇدان ەرٸ بۇرىنعىسىنشا ٷستەمدٸك ەتە بەرۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸ ەدٸ. ەكٸنشٸدەن, ەلدەگٸ داعدارىس سالدارىنان ەڭبەكشٸ بۇقارا ەدەتتەگٸدەن دە تىس مۇقتاجدىق پەن جوقشىلىققا ۇشىرادى. ٷشٸنشٸدەن, ٷستەم تاپتاردىڭ قىلىعىنا حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسى مەيلٸنشە ارتۋى, تٶڭكەرٸستٸك قيمىلدارمەن بەلسەندٸ تٷردە ۇشتاسىپ جاتقان نارازىلىقتىڭ بارىنشا كٷشەيۋٸ.
سوعىس قيساپسىز شيكٸزاتتى, ازىق-تٷلٸكتٸ, مالدى, ت.ب. ماتەريالدىق يگٸلٸكتٸ جالماي بەردٸ. ۋاقىت ٶتكەن سايىن سوعىسقا بايلانىستى توناۋ مەن قاناۋ كٷشەيە تٷستٸ. ەرتٷرلٸ سالىقتاردىڭ مٶلشەرٸ ارتىپ, جاڭا سالىقتار ەنگٸزٸلدٸ. جەرگٸلٸكتٸ حالىق تٶلەيتٸن سالىقتار كٶلەمٸ 3-4 ەسە, ال, جەكەلەگەن جاعدايلاردا 15 ەسەگە دەيٸن كٶبەيدٸ. سونىمەن قاتار, حالىق كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن زاتتار ٷزدٸكسٸز قىمباتتاي بەردٸ. مەسەلەن, 1914-1916 جىلدار ارالىعىندا جەتٸسۋ وبلىسىندا ەر تٷتٸنگە سالىناتىن سالىق 3 سومنان 8 سومعا ٶستٸ. حح عاسىردىڭ باسىندا بٸر پۇت ۇننىڭ باعاسى 94 تيىن بولسا, 1916 جىلى ول 40 سومعا دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك-شىعىس وبلىستارىندا 1916 جىلى بيداي ۇنىنىڭ باعاسى 1,5 ەسە, ال, ەتتٸڭ باعاسى ەكٸ ەسەگە دەيٸن جوعارىلادى. زەمستۆولىق, بولىستىق الىمداردىڭ, جول الىمىنىڭ مٶلشەرٸ كٶبەيدٸ. ستارشىندار, شەنەۋنٸكتەر, بايلار پاراقورلىقپەن اينالىستى, قازىناعا الىم-سالىقتان تٷسكەن قارجىنىڭ, مالدىڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸن قىمقىرىپ قالىپ وتىردى.
ەۋليەاتا ۋەزٸنٸڭ قازاقتارى 1916 جىلى 17 ناۋرىزدا بولىستار مەن ستارشىنداردىڭ وزبىرلىعىنا شاعىم جاساپ تٷركٸستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنا «جاعدايدى انىقتاۋ ٷشٸن ايرىقشا تاپسىرمامەن شەنەۋنٸك جٸبەرۋدٸ سۇرايمىز. ٶيتكەنٸ, ارانى اشىلعان ەكٸمدەردٸ ونان ارى قاناعاتتاندىرا بەرۋگە حالىقتىڭ ەشقانداي مٷمكٸندٸگٸ جوق» – دەپ جازعان. سوعىستىڭ اۋىر زارداپتارىنان, جۇت بولۋى سالدارىنان ەگٸستٸڭ كٶلەمٸ, مالدىڭ سانى قۇلدىراپ كەمٸپ كەتكەن. ونىڭ ٷستٸنە وتارشىلدىق ساياساتتىڭ سالدارىنان جەر مەسەلەسٸندەگٸ قايشىلىقتار شيەلەنٸسە تٷستٸ. جەرگٸلٸكتٸ حالىق مەكەندەگەن قۇنارلى القاپتاردى تارتىپ الۋ ەدەتتەگٸ داعدىعا اينالدى.
بٸرٸنشٸ جاھاندىق سوعىس بارىسىندا ەسكەردٸڭ جەنە قول كٷشٸنٸڭ جەتٸسپەۋٸنەن تىلداعى وبەكتٸلەردەگٸ جاعداي دا ناشارلادى. سوندىقتان دا, پاتشا ٷكٸمەتٸ 1916 جىلى 25 ماۋسىمدا شەت ايماقتار حالىقتارىنىڭ ازاماتتارىن مايدانداعى قارا جۇمىسقا شاقىرۋ تۋرالى جارلىق شىعارۋعا مەجبٷر بولدى. جارلىق بويىنشا تىل جۇمىستارىنا قازاقستان مەن ورتا ازييادان (19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى) 400 مىڭ ادام, سونىڭ ٸشٸندە, قازاقتاردان 240 مىڭعا جۋىق كٸسٸ الۋ بەلگٸلەندٸ. ەگەر, سول كەزدەگٸ قازاق شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى 700 مىڭنان سەل اساتىنىن ەسكەرەر بولساق, پاتشا جارلىعى تۇتاستاي ورىندالعان جاعدايدا, ەربٸر ٷشٸنشٸ شارۋاشىلىق ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەڭبەك ەتۋشٸسٸنەن ايىرىلادى ەكەن. ال, مۇنداي مٶلشەردە جۇمىسشى قولىن مايداننىڭ تىل جۇمىستارىنا ەكەتۋ قازاقستاندى ۇلتتىق اپاتقا ۇشىراتۋى مٷمكٸن ەدٸ.
موبيليزاتسييا جٷرگٸزۋ, الىنعان جٸگٸتتەردٸ ەسكەري ەكٸمشٸلٸككە تاپسىرۋ جەرگٸلٸكتٸ قازاق ەكٸمدەرٸنە تٸكەلەي جٷكتەلدٸ. موبيليزاتسييادان بولىس, بايلار, اتقا مٸنەرلەر, مولدالار مەن دۆوريان قۇقىن العان ٷستەم تاپ ٶكٸلدەرٸ, وقىعان ينتەلليگەنتتەردٸڭ بٸر سىپىراسى بوساتىلدى. ٸس جٷزٸندە بايلاردىڭ بالالارى ٶز ورىندارىنا اقشا تٶلەپ كەدەيلەردٸ جالداپ جٸبەردٸ. موبيليزاتسييادان پارا الىپ بوساتۋ نەمەسە كەدەي جاستاردى زاڭسىز الۋ سيياقتى وزبىرلىق تاپ كٷرەسٸنٸڭ شيەلەنٸسۋٸنە, جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتارعا, بايلارعا نارازىلىقتىڭ كٷشەيۋٸنە ەكەلٸپ سوقتى. دەمەك, ماۋسىم جارلىعى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ تەز بۇرق ەتە تٷسۋٸنە باستى سەبەپتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
كٶتەرٸلٸستٸڭ باستالۋى مەن بارىسى
جارلىق قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا دەرلٸك جاپپاي نارازىلىق تۋعىزدى. ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ سٶزٸمەن ايتساق «قالىڭ ەلدٸڭ داريياداي تولقۋى» باستالدى. دەمەك, كٶتەرٸلٸس ەۋەل باستان-اق بٷكٸلقازاقستاندىق جەنە ورتاازييالىق سيپاتقا يە بولدى.
قازاقستاننىڭ ەر ايماعىندا ستيحييالىق تٷردە باستالعان پاتشا جارلىعىنا قارسى ەرەكەتتەر بٸرتە-بٸرتە ۇيىمداسقان سيپات الىپ, قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاستى. كٶتەرٸلٸس بٷكٸل قازاقستاندى قامتىدى, الايدا, ونىڭ ٸرٸ وشاقتارى الدىمەن جەتٸسۋدا, ودان كەيٸن تورعاي-ىرعىز ٶڭٸرٸندە قالىپتاستى. كٶتەرٸلٸستٸڭ باستى ماقساتى ۇلتتىق جەنە ساياسي ازاتتىققا قول جەتكٸزۋ بولدى.
1916 جىلعى تاريحي وقيعاعا ورالداعى – 10, سىرداريياداعى – 13, سەمەيدەگٸ – 17, اقمولاداعى – 27, تورعايداعى – 60, جەتٸسۋداعى – 102 بولىستىڭ ەر ازاماتتارى قاتىستى.
جەتٸسۋدا تۇراتىن قازاق, قىرعىز, ۇيعىر, دۇنعانداردىڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ قازاق دالاسىنداعى قوزعالىستىڭ ەڭ كٶلەمٸ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالدى. ولاردىڭ ٸرٸ وشاقتارى اسىلداعى – قىزىلبٶرٸك, ٷشقوڭىرداعى – جايىلمىس, قاستەك-سامسىداعى – بوتباي, تايتورى بولىستارىندا بولدى. كٶتەرٸلٸستٸ قازاق دەموكراتييالىق ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ ٶكٸلٸ توقاش بوكين ۇيىمداستىردى, دايىندادى. جەر-جەردەگٸ توپتاردى بەكبولات ەشەكەەۆ, ۇزاق ساۋرىقوۆ, نٷكە ساتىبەكوۆ, دوسقوجا قاشاعانوۆ, ەلي نۇرعوجاەۆ, ساتاي كٶبەگەنوۆ, جاقاباي قۇدايبەرگەنوۆ, بايحان قازىبەكوۆ, ساتاي قاراشەۆ, بورانباي جانتٶلەەۆ, ەلياسقار سىراباەۆ, سەرعازى كٷشٸكوۆ, سەيداحمەت ىسقاقوۆ, يسا سەكسەنباەۆ سيياقتى حالىق ۇلدارى باسقاردى. ال, سولاردىڭ ٸشٸندە بەكبولات ەشەكەەۆ ايرىقشا كٶزگە تٷستٸ, دارالاندى, ەرلٸك كٶرسەتتٸ. سەبەبٸ, ول الدىنا قويعان ماقساتىنان قايتپادى, حالقىنا بەرگەن ۋەدەسٸنەن تايمادى, تانبادى.
«راس, مەن سوعىسۋعا شىقپاق بولدىم,
باسىڭدى جەر استىنا تىقپاق بولدىم.
راس دەسەڭ, راس سٶز مەن ايتايىن,
اق پاشتانىڭ تۇقىمىن قۇرتپاق بولدىم» دەپ كٸمگە قارسى شىققانىن اشىق, انىق ايتتى توپ الدىندا, كٶپ الدىندا. سٶيتتٸ دە, ٶزٸن-ٶزٸ ٶلٸمگە قيدى. جاي ەمەس, جارقىن بولاشاققا سەندٸ دە, سانالى تٷردە, سابىرلى تٷردە موينىن دار تۇزاعىنا ۇسىندى…
بەكبولات 1843 جىلى قاسكەلەڭ تاۋىندا تۋدى. جاستايىنان مال باقتى. ەگٸنشٸلٸكپەن شۇعىلداندى. اعاش شەبەرٸ اتاندى. دومبىرامەن كٷي شەرتتٸ, ەسەيگەن كەزٸندە ەل اراسىنداعى داۋ-جانجالدى شەشۋگە قاتىناستى. ەلٸنٸڭ كەلگەنٸنشە ەدٸل تٶرەشٸ بولدى. وسىسى ٷشٸن از ۋاقىت بولىستىقتىڭ تەجٸن دە كيدٸ.
7 شٸلدەدە ٷشقوڭىردا جايىلمىس قازاقتارىنىڭ سەزٸ بولدى. وتار پريستاۆى گيلەۆتٸڭ 2 تامىز كٷنٸ جازعان حابارىندا قارالى, 8 شٸلدە كٷنٸ قارعالى, بيدايلى, كٷرتٸ, ۇزىناعاش بولىستارىنىڭ مىڭنان استام قازاقتارى ٷلكەن ساز جايلاۋىنا جينالادى. مال ساناعىن جٷرگٸزۋگە كەلگەن شەنەۋنٸك يۆانوۆقا قارسى پٸكٸر ايتادى. «نە ٸستەسە دە, بالالارىمىزدى سولداتقا بەرمەيمٸز!» دەپ جازبا تٷردە قارسىلىق بٸلدٸرەدٸ, وعان ەمٸرە تٶلەۋباەۆ باستاعان 45 كٸسٸ قول قويادى. 10 شٸلدە كٷنٸ تاعى دا سول ٷلكەن سازدا 5 مىڭ ادام قاتىسقان جيىن ٶتكٸزٸلەدٸ. جينالعاندار «پاتشاعا سولدات بەرمەيمٸز, بەرٸمٸز بٸرٸگٸپ سوعىس اشامىز!» دەپ حابارلايدى كٶپشٸلٸككە.
… سول ەكٸ ارادا الماتىدان شىققان جازالاۋشى وترياد تا اسۋعا جەتٸپ قالعان. وترياد باستىعى – قازاقتىڭ قاس جاۋى, ۆەرنىي ۋەزٸنٸڭ پودپولكوۆنيگٸ بازيلەۆسكيي ەدٸ. وترياد كونتينگەنتٸ ۆەرنىي گارنيزونىنىڭ قۇر سۇلباسىن ساقتاپ وتىرعان سيمبيرسك جاياۋ ەسكەرٸ پولكىنىڭ سولداتتارىنان تابان استىندا ٸرٸكتەلگەن جەندەتتەر. ولار قالانىڭ اتتى پوليتسيياسى مەن ٶرت سٶندٸرگٸشتەر ديۆيزيوندارىنىڭ مەستەكتەرٸنە مٸنگٸزٸلٸپ, كٸشٸ الماتىداعى سوعىس قويماسىنان قىلىش-سايمان, وق-دەرٸ الىسىمەن-اق وسىلاي جٶنەلتٸلگەن. جولشىباي, قاسكەلەڭدە وتريادقا جول باستاۋشىلىققا جەنە تٸلماشتىققا بٸرقاۋىم قازاق-ورىستار قوسىلدى.
تامىزدىڭ 10 جەنە 11 كٷندەرٸ
جازالاۋ وتريادى انتالاپ اسۋعا شىقتى. ەل شەتٸنە جەتۋٸ-اق مۇڭ ەكەن ەلەكەدەي جالانىپ, جەڭٸل سايران سالا باستادى. قارۋ-جاراق اسىنعان مۇنشاما ورىستى جٶندٸ كٶرە الماي, جول جيەگٸندە كٶزٸن كٶلەگەيلەپ قاراي تٷسكەن, مال قايىرعان جايداق اتتى قارييانى كٶزٸ شالعان بازيلەۆسكيي: «سەن اناۋ شپيوندى شاۋىپ تاستا!» دەپ بۇيىردى سولداتتارىنىڭ بٸرٸنە. اتىن ومىراۋلاتا تٷسكەن جاياۋ ەسكەر كيٸمٸندەگٸ ەبەدەيسٸز كاۆالەريست ول قارييانى ىقاي-شىقايسىز شاۋىپ تاستادى. قوزى باعىپ جٷرگەن بٸر جاسٶسپٸرٸمدٸ, بازيلەۆسكيي جەنە بٸر سولداتقا ۆينتوۆكانى كٶزدەتٸپ اتقىزدى. بازيلەۆسكيي ٶزٸنٸڭ بۇل ٸسٸن قىلمىسقا بالامايدى, قايتا سوعىس ٶنەرٸنە ماشىعى جوق, مىناداي توپىردى جاۋىنگەرلٸككە ٷيرەتتٸ دەپ بٸلدٸ.
تامىزدىڭ 13 كٷنٸ
جاياۋلاتىپ ساپ تٷزەگەن سولداتتار بٸرٸ جاتىپ, بٸرٸ تٸزەرلەپ ۆينتوۆكادان وق جاۋدىردى. دارا شىعىپ, اش قويعان سويىلشىلار ارقان بويدان ارتىق بارماي, وققا ۇشىپ جاتتى. ات ٷستٸنەن ٷنسٸز سىرعىپ تٷسٸپ جاتقاندار بار. «قاراعىم-اي, باتىر ەمەس پە ەدٸڭ!» دەدٸ قويشىباي اقساقال, ات ٷستٸنەن اۋىپ بارا جاتقان اتاقتى كٶكپارشى سۋان وسپاندى جانامالاي سٷيەي بەرٸپ «سولاي ما ەدٸ قويشەكە?» دەپ ەڭسەسٸن بٸر كٶتەرگەن ەڭگەزەردەي جٸگٸت: «بولمايدى ەكەن, قويشەكە», دەپ قايتا قۇلاپ تٷستٸ.
ٷلكەن قانتٶگٸس. گەرمان مايدانىنىڭ شەبٸندە ەمەس, دەل وسى اۋىلدىڭ ورتاسىندا بولدى.
– وقتان قوزىكٶش شەگٸنٸڭدەر, جىلقى كەلدٸ! – دەدٸ بەكبولات, اتتارى شورشىپ, شيىرشىق اتقان ساربازدارعا, ارت جاقتى نۇسقاپ. جىلقى دٷبٸرٸ بۇرعان جاقتان دا, شىمبۇلاقتان دا ەكٸ بٷيٸردەن شىقتى, جەر قايىسقان ٷيٸر جٷيتكٸپ كەپ قالدى. ساربازداردىڭ بٸر سەتكە ٷمٸت وتى جاندى, وتريادتى قورشاپ الۋ دا ويلارىندا بولعان. جىلقى بەتٸ جاۋعا بۇرىلدى. قيقۋلاعان قالىڭ نٶپٸردەن سەسٸ قايتقان جاۋ قاشۋعا بەت الدى. بٸراق داۋىلداي ەسكەن قۋعىنشىلاردان قۇتىلماسىن تٷسٸنٸپ, بەلەستەگٸ قويتاسقا بەكٸنٸپ, قايتا وق جاۋدىردى. دٷركٸن-دٷركٸن اتىلعان وق الاپاتىنان ٷرٸككەن جىلقى الاي-تٷلەي. وماقاسقان اساۋ قىسىراقتار ەندٸ ساربازداردىڭ ٶزدەرٸنە توسقاۋىلعا اينالسا, ساربازداردىڭ ٶزٸ قاس جاۋىنىڭ وق ٶتٸنە توسىلدى. ات باسىن ٸرٸكپەي, جەكە دارا «تٶلەپ» شاپقان كٶپەسباي مەن مۇساباي قارت بٸردەي وققا ۇشتى. وسى قاقتىعىستا 43 ادام قازا تاپتى, التى ادام مايىپ بولدى.
– بەكە قايتەمٸز? تۋ قۇلادى! – دەدٸ سەرٸك قارتتاردىڭ بٸرٸ. ۇرىس ٶڭٸرٸنە جايلاۋ-جايلاۋداعى قۇز-شوقىرلاردان جازباي, كٶز تٸككەن اۋىل ساقشىلارى: «بٸز جەڭٸلدٸك» دەپ ازان سالۋى-اق مۇڭ ەكەن, ارتىنىپ-تارتىنىپ دايىن وتىرعان ەل قىرعىزدى بەت الىپ, ودان ەرٸ قىتاي اسۋعا لاپ كٶتەردٸ. كٶشكەن ەلدٸڭ جۇرتى ٷرەي تۋعىزادى.
الايدا, جازالاۋشى وتريادپەن ەكٸ رەت سوعىستا بەكبولاتشىلاردىڭ بٸرنەشەۋٸ وققا ۇشادى, جارالانادى. بەكبولات «ەل باسىنا تٷسكەن قورلىققا شىداماي» ٶزٸ كەلٸپ, شامالعاندا تۇراتىن تٶلەگەن بالعابەكتٸڭ ٷيٸندە جاۋىنا بەرٸلەدٸ.
سوت مٷشەلەرٸ بەكبولاتتان بٸرنەشە رەت جاۋاپ الادى. بٸراق حالىقتىڭ ادال ۇلى, ەرجٷرەك ارداگەرٸ: «كٶتەرٸلٸستٸ ۇيىمداستىرعان دا, باستاعان دا جالعىز ٶزٸم. ەشكٸممەن بايلانىسىم جوق» دەپ ٶلٸم تۇزاعىن سانالى قارسى الادى.
7 قىركٷيەكتە بورالداي دەگەن جەردە بەكبولات ەشەكەەۆ, بايبوسىن تاماباەۆ, قالىعۇل سىپاتاەۆ ٷشەۋٸ دارعا اسىلدى. جەندەتتەر توپىراق بەتٸن تەگٸستەپ, جەرمەن جەكسەن ەتتٸ جەنە قارۋلى كٷزەت قويىپ, قازالى جەرگە بٸر اي بويى جان جۋىتپادى.
قارقارا كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باسشىسى جەتپٸستەن اسقان اقساقال جەمەڭكە مەمبەتوۆتٸ پاتشا جەندەتتەرٸ ىستىقكٶل جاعالاۋىنداعى قاراكٶل قالاسىنداعى تٷرمەدە ۋ بەرٸپ ٶلتٸردٸ.
12 جەلتوقساندا جايىلمىس بولىسىنىڭ 23 ادامى قوسىمشا تەرگەۋگە تارتىلىپ, باس-اياعى ٷش كٷن ٸشٸندە ەسكەري سوت 14 ادامدى «بٷلٸكشٸ» دەگەن ايىپپەن ٶلٸم جازاسىنا كەستٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە: ەشەكەەۆ (بەكبولاتتىڭ ورتانشى بالاسى), ەبٸشەۆ, امانباەۆ, نۇراباەۆ, سۇلتانوۆ, امانجولوۆ تاعى باسقالارى بار. تٷركٸستان گەنەرال-گۋبەرناتورى كۋروپاتكين سوت ٷكٸمٸن ٸرٸكپەي 22 اقپاندا بەكٸتكەن, بٸراق, سول كٷندەرٸ پەتروگرادتا اقپان تٶڭكەرٸسٸ باستالىپ, ول ٷكٸم ورىندالماي قالدى, سوندا دا ەلدٸ مەڭدەگەن ەزگٸلٸك دەرت اسقىنداعان بەتٸندە قالا بەردٸ («قازاق ەدەبيەتٸ», 1996, 14 مامىر).
قىركٷيەكتٸڭ سوڭى مەن قازاندا جەتٸسۋ كٶتەرٸلٸستەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ كٷشتەرٸ جەڭٸلٸسكە ۇشىرادى. پاتشا جەندەتتەرٸ كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ عانا ەمەس, ولارمەن بٸرگە بەيبٸت حالىقتى دا قاتال جازالادى. جالپى تٷركٸستان ٶلكەسٸ بويىنشا 1917 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيٸنگٸ مەلٸمەتتەر بويىنشا, مىڭداعان كٶتەرٸلٸسشٸلەر سوتقا تارتىلىپ 347 ادام ٶلٸم جازاسىنا, 168 ادام كاتورگالىق جۇمىستارعا, 129 ادام تٷرمەدە وتىرۋعا كەسٸلدٸ. قاتال قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان 300 مىڭنان استام نەمەسە جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنٸڭ تۇرعىلىقتى حالىقتارىنىڭ تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸ اتامەكەندەرٸن تاستاپ كەتۋگە مەجبٷر بولدى. سوندىقتان دا جەتٸسۋدى مەكەندەۋشٸ تۇرعىلىقتى حالىقتار 1916 جىلدى تەك قانا كٶتەرٸلٸس جىلى ەمەس, سونىمەن بٸرگە, «ٷركٸن» (ٷركە كٶشۋ) جىلى رەتٸندە كٶپ ۋاقىت بويى ۇمىتا المادى. كٶتەرٸلٸس قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك-شىعىس ايماعىن قامتيتىن سول كەزدەگٸ اقمولا جەنە سەمەي وبلىستارىندا دا ورىن الدى. پاتشا جارلىعىنا قارسى نارازىلىق ەرەكەتتەرٸنە, جەكەلەگەن ٶڭٸرلەردەگٸ كٶتەرٸلٸستەرگە زايسان ۋەزٸندە 7000 ادامدىق توپ, ٶسكەمەن ۋەزٸندە 3000-عا دەيٸن جەتەتٸن توپتار قاتىناسقان…
سىردارييا وبلىسىنداعى شارۋالار كٶتەرٸلٸسٸ پاتشا ٶكٸمەتٸن قاتتى قورقىتتى. كٶتەرٸلٸستٸ باسۋعا تاشكەنتتەن, ورىنبوردان ەسكەر كٷشتەرٸ كەلتٸرٸلدٸ. ونداعان زەڭبٸرەكپەن, پۋلەمەتپەن قارۋلانعان, جالپى سانى 5000 جۋىق پاتشا ەسكەرٸ قىركٷيەك ايىنىڭ باسىنان اياعىنا دەيٸن كٶتەرٸلٸسشٸلەرمەن ۇرىس جٷرگٸزٸپ, ونى اياۋسىز باسىپ, جانىشتى. نوۆوترويتسك اۋدانىندا پراپورششيك بوندارەنكونىڭ وتريادى كٶتەرٸلٸستٸ باسىپ, قولعا تٷسكەن 150 ادامدى تٷگەلدەي اتتى. قازاق اۋىلدارىن ايۋاندىقپەن ٶرتەپ, مالدارىن ايداپ كەتتٸ.
سىر بويى شارۋالارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸ كٶرشٸلەس اقتٶبە, ورال وبلىستارى ۋەزدەرٸ شارۋالارىنىڭ پاتشا جارلىعىن ٸسكە اسىرتپاۋ جولىنداعى كٷرەسٸنە ەسەرٸن تيگٸزبەي قويعان جوق. بۇل اۋدانداردا دا پاتشا ٶكٸمەتٸنە اشىق قارسىلىق كەڭٸنەن ٶرٸستەدٸ. ورالدىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ قاراكٶل, قاراباۋ, سونالى, بۇلدىرتى, ٶلەڭشٸ, قالدىعايتى بولىستارىن قامتىعان كٶتەرٸلٸس بىتىراڭقى تٷردە ٶربٸدٸ. قاراكٶل كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸ قارۋلانىپ, بولىستاردىڭ قولىنداعى «قارا تٸزٸمدٸ» كٷشپەن جويدى ەرٸ ٶز ارالارىنان حان سايلادى. ۋەزد ورتالىعى – ٸلبٸشٸننەن شىققان 100 ادامدىق جازالاۋشى وترياد قاراكٶلگە جەتٸپ, كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ پۋلەمەتپەن اتقىلادى. وبلىستاعى كٶتەرٸلٸستٸڭ ەكٸنشٸ ورتالىعى – شىعىس ايماقتاعى شىڭعىرلاۋ, شيەلٸ, بٶرلٸ بولىستارى. ورال كازاك-ورىستارى وتريادىنىڭ قولداۋىنا سٷيەنگەن بولىس ساربولىنىڭ احمەتٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىق تالابىنا قۇلاق اسپاي, تىل جۇمىسىنا الىناتىندار تٸزٸمٸن ٶز قالاۋىنشا جاساپ شىعادى. بۇعان اشىنعان 400 كٶتەرٸلٸسشٸ قارۋ قولدانىپ, بولىستى جەنە ونىڭ كٶمەكشٸسٸن ٶلتٸردٸ. ورال قالاسىنان شىڭعىرلاۋ جەنە شيەلٸ بولىستارىنا شۇعىل اتتاندىرىلعان جازالاۋشى وترياد كٶتەرٸلٸستٸ كٷشپەن باسادى. 14 ادام تۇتقىندالىپ, سوعىس تريبۋنالىنىڭ ٷكٸمٸمەن قاتاڭ جازالانادى. سونىڭ ٶزٸندە دە, ورال وبلىسىندا قارا جۇمىسقا الىنادى دەپ بەلگٸلەنگەن 50 مىڭنان استام اۋىل جٸگٸتتەرٸنٸڭ 32 مىڭى شاقىرۋ پۋنكتتەرٸنە كەلۋدەن باس تارتتى. بٶكەي دالاسىندا, گۋرەۆ, تەمٸر ۋەزدەرٸندە نارازىلىق قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاسىپ, بۇقارالىق سيپات الدى. ەسٸرەسە, تەمٸر ۋەزٸندەگٸ كٶتەرٸلٸسشٸلەر قيمىلى تەگەۋرٸندٸ بولدى.
سىر بويى, ورال, اقتٶبە شارۋالارى كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ وعان قاتىسۋشىلار وسى ٶڭٸردەگٸ ورىس شارۋالارىمەن قاقتىعىسقا بارعان جوق. ولاردىڭ تاپتىق مۇڭ-مٷددەلەرٸ ٶزدەرٸمەن بٸردەي ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. سىردارييا وبلىسىنىڭ ەسكەري گەنەرال-گۋبەرناتورى گالكين 18 شٸلدەدە بىلاي دەپ مەلٸمدەدٸ: «تاشكەنت, چەرنياەۆ, ەۋليەاتا, پەروۆسك ۋەزدەرٸ مەن امۋدارييا بٶلٸمٸنٸڭ مۇسىلمان حالقى ورىس پوسەلكەلەرٸنٸڭ تۇرعىندارىنا قارسى ەشقانداي دۇشپاندىق ەرەكەت كٶرسەتكەن جوق. سوندىقتان دا بۇل پوسەلكەلەردٸ قورعاۋ ٷشٸن ەدەيٸ شارا الۋدىڭ قاجەتٸ از» (قر مەملەكەتتٸك مۇراعاتى, 1237-قور, 1-تٸزبە, 25-ٸس, 285-بەت).
يساتايدىڭ نەمەرەسٸ – ساربازدار باسشىسى
استراحان وبلىستىق مەملەكەتتٸك مۇراعاتتان اتاقتى باتىر يساتاي تايمانوۆتىڭ نەمەرەسٸ ٶتەپقالي يساتاەۆ باسقارعان كٶتەرٸلٸس جايىندا بٸرقاتار دەرەكتەر تابىلدى. سولاردىڭ بٸرٸندە بىلاي دەپ جازىلىپتى:
«قاۋلى. 1916 جىلعى شٸلدە. 25-كٷن.
مەن, كراسنويار ۋەزدٸك يسپراۆيتەلٸ حلىنوۆ, وسى جىلعى ماۋسىمنىڭ 11-ٸندە بٸرٸنشٸ وكرۋگ اۋدانىنا كەلدٸم جەنە جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدەر ارقىلى جوعارى مەرتەبەلٸ جارلىقتى جارييا ەتتٸم.
1-شٸ وكرۋگتىڭ 15-شٸ بولىسىنىڭ كيرگيزٸ (قازاعى) ٶتەپقالي يساتاەۆ, 70 جاستا, كنياز يۋسۋپوۆتىڭ جەرٸندە, كراسنويار ۋەزٸندە تۇرادى, ورىسشا جاقسى ساۋاتتى, قازاقتار اراسىندا بەدەلدٸ, ونىڭ سٶزٸ بٷكٸل قاۋىم ٷشٸن زاڭ ٸسپەتتٸ, ونىڭ بەدەلٸنٸڭ تاعى بٸر ەرەكشە بەلگٸسٸ – اتاسى يساتاي تايمانوۆ وسىدان جٷز جىل بۇرىن بٷكٸل قازاق ورداسىن كٶتەرٸلٸسكە باستاعان. ٶتەپقالي قازاقتاردى تىل جۇمىسىنا الۋ تۋرالى ەستٸسٸمەن ٶزٸنە اقىل سۇراپ كەلگەن قازاقتارعا بٸر نەرسەنٸ جەلەۋ ەتٸپ جينالىپ, ەكٸ سيىر سويىپ, اس ٷستٸندە كەڭەس ٶتكٸزۋ, ەڭ باستىسى, قازاقتاردى ەسكەرگە بەرمەۋ, ودان دا وسى جەردە ٶلۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى اقىل قوسقان.
وسى جاعدايعا وراي جەنە كٷشەيتٸلگەن كٷزەت ەرەجەسٸنٸڭ 21-شٸ ستاتياسى نەگٸزٸندە قاۋلى ەتەمٸن: ٸشكٸ قازاق ورداسى, 15-شٸ بولىسىنىڭ قازاعى, 70 جاستاعى ٶتەپقالي يساتاەۆ مەملەكەتتٸك قىلمىستىڭ الدىن-الۋ جەنە بولدىرماۋ ماقساتىمەن استراحان اباقتىسىنا جابىلىپ, استراحان گۋبەرناتور مىرزاسىنىڭ قاراماعىنا جٸبەرٸلسٸن. بۇل قاۋلى دا سوندا تاپسىرىلسىن.
وسىنىڭ كٶشٸرمەسٸ استراحان گۋبەرنييالىق جاندارم باسقارماسىنىڭ باستىعىنا, استراحان وكرۋگتٸك سوتىنا جەنە ونىڭ ۋچاسكەلٸك ٶكٸلٸنە حابارلانسىن. كراسنويار ۋەزٸنٸڭ يسپراۆيتەلٸ, قازاقتاردى تىل جۇمىسىنا الۋ جٶنٸندەگٸ ٶكٸلٸ ا. حلىنوۆ. بۇل قاۋلى يساتاەۆقا حابارلانعان…»
وسى دەرەكتەرگە قاراعاندا, گۋبەرناتوردىڭ الداۋىنا سەنگەن 2000-داي سارباز 25 شٸلدەدەن باستاپ اۋىلدارىنا تاراعان. مۇنى بٸلگەن ا. حلىنوۆ جەنە باسقا ەكٸمدەر جازالاۋشى توپ شىعارىپ, ەۋەلٸ ەدٸگە نارىنباەۆتى, ودان سوڭ ٶتەپقالي يساتاەۆتى تۇتقىنعا الادى. 26-شٸلدەدە جازالاۋشى وتريادقا جەرگٸلٸكتٸ ستارشىن دوسقالي راسوۆ پەن پراۆيتەل قۇرمانباەۆتىڭ شابارماندارى قوسىلىپ, كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان 67 جاسار ەسكەندٸر تٶلەباەۆتى, 53-تەگٸ مۇقاش مەۋتەنوۆتى, 55-تەگٸ ٶتەگەن ساپاەۆتى, 71-جاسار باراتاي جانباەۆتى ۇستايدى. ٶتەپقالي يساتاەۆ ٶزٸنٸڭ التى سەرٸگٸمەن جەنە كٶتەرٸلٸسشٸلەر اراسىنداعى دەرٸگەر ماحمۇت شولتىروۆپەن بٸرگە استراحان اباقتىسىندا تەرگەۋدە بولادى…
ەر يساتايدىڭ نەمەرەسٸ ٶتەپقالي باستاعان كٶتەرٸلٸس وسىلايشا جەڭٸلٸسكە ۇشىرايدى. ٶتەپقالي ٶزٸ كەيٸنٸرەك, 1930 جىلى قايتىس بولادى. اعايىندارى ونى مىڭتٶبەدە, تاۋشىق دەگەن جەردە جەرلەيدٸ. باسىنا كٷمبەز, اعاش مۇنارا ورناتادى. ٶتەپقاليدىڭ زيراتىن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ٶتە قاستەرلەيدٸ. بۇل دا ازاتتىق جولىندا شايقاسقاندارعا دەگەن حالىق قۇرمەتٸنٸڭ بٸر بەلگٸسٸ ەكەنٸ انىق («سوتسياليستٸك قازاقستان», 1988, 25 قىركٷيەك).
تورعاي ٶلكەسٸندەگٸ تولقۋلار
1916 جىلى 16 تامىزدا پاتشا ەكٸمشٸلٸگٸ تورعاي قالاسىندا قازاقستاننىڭ بەس وبلىسى (اقمولا, سەمەي, جەتٸسۋ, ورال جەنە تورعاي وبلىستارى) ٶكٸلدەرٸنٸڭ دالا ٶلكەسٸ گەنەرال-گۋبەرناتورى ي.ا. سۋحوملينوۆ باسقارعان كەڭەسٸن ٶتكٸزدٸ. مۇندا باي-فەودالدار حالىق كٶتەرٸلٸسٸن باسۋعا مٸندەتتەندٸ. كٶتەرٸلٸستٸڭ ٸرٸ ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ سول كەزدەگٸ تورعاي وبلىسىنىڭ (قازٸرگٸ قاراعاندى, قوستاناي, اقتٶبە وبلىستارىنىڭ جەرٸ) ۋەزٸ بولدى. كٶتەرٸلٸس شٸلدە ايىنىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا بۇرق ەتە تٷستٸ. قارابالىق بولىسىنىڭ 5-اۋىلىنىڭ قازاقتارى 9 شٸلدەدە موبيليزاتسيياعا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىلىق بٸلدٸردٸ. جينالعاندار: «سولداتقا بارمايمىز! الۋعا كەلگەندەردٸ, كٸمدە بولسا قۇرتامىز! پاتشانىڭ ٶزٸ كەلسە, ونى دا ٶلتٸرەمٸز!» دەگەن ۇران تاستادى. ولار اۋىل ستارشىنىن سوققىعا جىعىپ, بولىس س. قادىروۆتى ٶلتٸردٸ. جازالاۋشى وترياد 72 ادامدى تۇتقىندادى. باسقا ۋەزدەردە دە قازاقتار موبيليزاتسيياعا الىنعانداردىڭ تٸزٸمدەرٸن جويىپ, بولىستاردى ٶلتٸرە باستادى.
قارا بۇقارانىڭ امانگەلدٸ يمانوۆ, ەبدٸعاپار جانبوسىنوۆ, ەلجان قاراباەۆ, ىبىراي اتامبەكوۆ, قوسجان ماڭىباەۆ, اقموللا نۇرقامىسوۆ سيياقتى جالىندى توپتارى ٶزدەرٸنٸڭ بوستاندىعى ٷشٸن قارۋلى شايقاسقا شىعۋدى قالادى. تورعاي كٶتەرٸلٸس وشاعى ەڭ تاباندى بولدى جەنە ۇزاققا سوزىلدى. مۇراعات قۇجاتتارى دەلەلدەيتٸندەي, تورعاي كٶتەرٸلٸسٸ شىرقاۋ شەگٸنە جەتكەن كەزدە كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ جالپى سانى 50 مىڭ ادامعا جەتكەن. نەگٸزٸنەن ارعىن جەنە قىپشاق رۋلارى مەكەندەگەن تورعاي ۋەزٸندە باستاپقى كەزدە پاتشا جارلىعىنا قارسى تولقۋلار قايداۋىل, اققۇم, قاراتورعاي, سارىتورعاي, قاراقوپا بولىستارىن, سونداي-اق توسىن, مايقاراۋ, سارىقوپا, ناۋرىزىم بولىستارىن قامتىدى.
كٶتەرٸلٸستٸڭ ەتەك جايۋ بارىسىندا اتاقتى تٸلەۋكە باتىر مەن ەلگە بەدەلدٸ بولعان نيياز بيدٸڭ ۇرپاعى, ٶزٸ دە ٷلكەن پاراسات يەسٸ ەبدٸعاپار جانبوسىنوۆ قىپشاق كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸنٸڭ حانى, ال, شولاق وسپانوۆ ارعىن كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸنٸڭ حانى بولىپ سايلاندى.
ەمٸر ەبدٸعاپار
بٷكٸل ورتالىق قازاقستاندى, اقتٶبە مەن سىر بويىنىڭ بٸراز بٶلٸگٸن قامتىعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, كٶسەمٸ, ەتكەن ەڭبەگٸ مەن ٸستەگەن ٸستەرٸ ٶزگەگە تانىلىپ كەلگەن ەبدٸعاپار جانبوسىنوۆتىڭ تاعدىرى – قازاقستان تاريحىنداعى اقتاڭداق بەتتەردٸڭ بٸرٸ. قازٸرگٸ تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ ازاتتىققا جەتۋٸنە ەمٸر ەبدٸعاپاردىڭ دا قوسقان ٷلەسٸ زور. ٶيتكەنٸ 1929 جىلعا دەيٸنگٸ دەرەكتەردٸڭ بەرٸندە تورعايداعى كٶتەرٸلٸس باسشىسى ەبدٸعاپار حان (1871-1919) ەكەندٸگٸ اشىق ايتىلعان.
1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستەرگە بايلانىستى جارييالانىپ جٷرگەن نەشە تٷرلٸ دەرەكتەردە (پاتشا ەسكەرٸنٸڭ جارلىقتارى, اقپارلارى) ەبدٸعاپار حان تۋرالى ٷنەمٸ ايتىلادى. بٸر عانا مىسال كەلتٸرەيٸك. 1974 جىلى «قازاقستان» باسپاسى شىعارعان «امانگەلدٸ يمانوۆ دەگەن» كٸتاپتا جارييالانعان 79 قۇجاتتىڭ بارلىعىندا دا ەبدٸعاپار حاننىڭ (قۇجاتتار ورىسشا, وندا پاتشا شەنەۋنٸكتەرٸ ابدۋلگافار دجانبوسىنوۆ دەپ جازادى) كٶتەرٸلٸستٸڭ باسشىسى ەكەنٸ اپ-انىق جازىلعان. بٸراق تا, وسى كٸتاپتا ماقالالارى جارىق كٶرگەن اۆتورلار (س.بەيسەمباەۆ, م.قوزىباەۆ, ح.ايداروۆا, پ.پاحمۋرنىي, ح.مادانوۆ جەنە باسقالار) ەبدٸعاپاردىڭ تاريحتاعى وسىنداي ورنى تۋرالى ايتپادى, شىرىلداعان شىندىقتى بٷركەمەلەدٸ.
يە, ەبدٸعاپار حان كٸم? ونىڭ حالىق الدىندا ەتكەن ەڭبەگٸ قانداي? ول تۋرالى جەتپٸس جىل بويى جۇمعان اۋزىمىزدى اشپاستان كەلدٸك. تەك جاماندادىق, داتتادىق. امانگەلدٸنٸ ماقتاۋ ٷشٸن ونى قارالاۋ كەرەك بولدى. سەبەبٸ, ول – بولشەۆيك ەمەس, حان اتانعان. كەڭەس زامانىندا ەبدٸعاپار جاساعان ٸستەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ امانگەلدٸ مەن ەلٸبيگە تەلٸنٸپ كەلگەن. بۇل, ەسٸرەسە, كٶركەم ەدەبيەتتە انىق بايقالادى.
بەلگٸلٸ عالىم-تاريحشى الاش قايراتكەرلەرٸن ۇزاق جىلداردان بەرٸ زەرتتەپ جٷرگەن تۇرسىن جۇرتباي «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 2010 جىلعى 11-سانىندا «ۇرانىم – الاش» اتتى ماقالاسىن جارييالادى. وندا قورعان ەمٸرحامزيننٸڭ اكادەميك ماناش قوزىباەۆقا جازعان حاتى كەلتٸرٸلگەن. كەيبٸر ٷزٸندٸگە جول بەرسەك:
قىمباتتى ماناش قوزىباەۆ!
«…الاش ٷكٸمەتٸ تورعايعا كٸرگەننەن كەيٸن ٶزدەرٸنٸڭ زىميياندىق پلانىن تەزدەتٸپ ٸسكە اسىرا باستايدى. تورعايعا كٸرگەننەن كەيٸن الاشورداشىلاردىڭ سوعىس سوۆەتٸ قۇرىلىپ, ولار امانگەلدٸ جاعىنداعى قىزىل ەسكەرلەردٸ قارۋسىزداندىرا باستايدى, اقىر سوڭىندا نەشە تٷرلٸ ايلا-شارعىمەن حالىق باتىرى امانگەلدٸ يمانوۆتى قولعا تٷسٸرەدٸ, تٷرمەگە قامايدى, ال, قوستاناي جاقتان كەلە جاتقان ل.تاراننىڭ وتريادىن الداپ قولعا تٷسٸرەدٸ, ودان ارعىسى تاريحتان بەلگٸلٸ… ٷكٸم ورىندالدى: «امانگەلدٸ سٷيەگٸن ەشبٸر ادام كٶرمەيتٸن جەرگە اپارىپ كٶمٸپ تاستاڭدار!» – دەپ م. دۋلاتوۆ ەمٸر ەتەدٸ». الاشورداشىلاردىڭ تورعايداعى ويرانى وسىمەن اياقتالادى.
… م. دۋلاتوۆتىڭ ا. يمانوۆتى ٶلتٸرۋگە تٸكەلەي قاتىسقاندىعى باسپا بەتتەرٸندە انىقتالسىن: ول ٷشٸن قازٸرگٸ امانگەلدٸ اۋدانىندا «يمانوۆ» اتىنداعى سوۆحوزدا تۇرۋشى ا.يمانوۆتىڭ تۋعاندارىنان سۇراسىن, بۇدان كەيٸن ا.يمانوۆ تۋرالى قازاقستان باسپالارىندا شىققان بارلىق كٶركەم ەدەبيەت, تاريحي ماتەريالدار, ازامات سوعىسى جىلدارىنداعى قازاقستان چەكيستەرٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸ ٸزدەستٸرٸلٸپ, ولار جارييا ەتٸلسٸن! ەيتپەسە, حالىق ٶزٸنٸڭ جٷرەگٸندە مەڭگٸ ورىن العان امانگەلدٸ سيياقتى باتىردىڭ ٶلٸمٸن ٸزدەيدٸ دە جوقتايدى! سوندا نە ايتامىز!
سەلەممەن قورعان ەمٸرحامزين. اۆگۋست, 1989 ج.
اكادەميك م. قوزىباەۆتىڭ جاۋابى
قۇرمەتتٸ, قورعان!
حاتىڭىزعا كەش جاۋاپ بەرٸپ وتىرعانىما كەشٸرٸم سۇرايمىن, دەمالىستا بولدىم. سٸز: «امانگەلدٸنٸ ٶلتٸرگەندەردٸڭ بٸرٸ مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ ەدٸ», – دەپ, ونىڭ ەسٸمٸنٸڭ اقتالۋىنا قارسى شىعاسىز. شىنىندا دا «الاشوردانىڭ» امانگەلدٸنٸ ٶلتٸرگەنٸ راس. بۇل وقيعا 1919 جىلدىڭ مامىرىنىڭ 18-نەن 19-نا قاراعان تٷنٸ بولدى. ال, 1919 ج. كٶكەك ايىندا, ودان قالدى دەكابر ايىندا «الاشوردا» قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلارعا امنيستييا (كەشٸرٸم) جارييالاندى. سول كەشٸرٸم بويىنشا سوۆەت پلاتفورماسىن قابىلداعانداردىڭ بٸرٸ – م.دۋلاتوۆ.
قادىرمەندٸ قورعان! ٶزٸڭٸز ويلاپ كٶرٸڭٸزشٸ: اتاقتى كۋپرين اق گۆارديياشىلار قاتارىندا بولدى, پاريجگە جەر اۋدارىپ, سوۆەت ٷكٸمەتٸنە لاعىنەت ايتتى, ال, سوۆەت ٷكٸمەتٸ بولسا ونى كەشٸرٸپ, بارلىق ەڭبەكتەرٸن جارييالادى. ال, بٸز نەگە قازاقتىڭ ات تٶبەلٸندەي ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ بارشاسىنا لاعىنەت ايتۋىمىز كەرەك, ولاردىڭ بارشاسى «الاشوردا» قوزعالىسىنا قاتىستى دەسە بولادى.
مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ كٸنەسٸ دە از ەمەس, ونى بٸز قازاقستان تاريحىندا ايتامىز, سونىمەن قاتار, ونىڭ تۇڭعىش رومان جازعانىن, پاتشانىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى شىققانىن, كەزٸندە امانگەلدٸنٸ جاقتاپ ماقالا جازعانىن ايتۋعا پارىزدارمىز. ادام بۇل دٷنيەگە كەلەدٸ, كەتەدٸ, بٸراق, ونىڭ ورنى حالىق قازىناسىنا بەرگەن مۇراسىمەن ەسەپتەلسە كەرەك. وسى تۇستا مٸرجاقىپتىڭ «ويان قازاعى» دەر كەزٸندە سەكەندٸ دە, سەبيتتٸ دە, بەيٸمبەتتٸ دە وياتقانى حاق. ونىڭ ەسٸمٸ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى كٷرەسكەن قاۋىمنىڭ اۋزىندا بولدى دەسەك, قاتەلەسپەگەن بولارمىز. ٶمٸرٸنٸڭ ەكٸنشٸ سەتٸندە ول بارريكادانىڭ ارعى بەتٸندە – سوۆەت ٷكٸمەتٸنە قارسى كٷرەستٸ. ال, كٷرەستە وق اتىلادى, قىلىش شابىلادى, قان تٶگٸلەدٸ, بٸز ونىڭ بۇل كەزدە ٸستەگەن قىلمىسىن اقتاپ الۋدان اۋلاقپىز. مٸرجاقىپتىڭ الاشوردانىڭ سوعىس سوۆەتٸن باسقارعانى راس, ول سوۆەتتٸڭ امانگەلدٸنٸ ٶلٸمگە كەسكەنٸ راس. مٸرجاقىپتىڭ سول سوۆەتتٸڭ مٷشەسٸنٸڭ بٸرٸ ەسەبٸندە كٸنەلٸ ەكەنٸ راس, بٸراق, شەشٸم اۋىزشا قابىلدانعان, جازبا دەرەك جوق, ەندەشە مٸرجاقىپتى ەشكٸم قولىنان ۇستاپ الا المايدى, تەك جاناما دەلەلدەرمەن ايىپتاي الادى. سوندىقتان دا, ورتالىق كوميتەتتٸڭ شەشٸمٸندە دە امانگەلدٸنٸڭ ٶلٸمٸنە مٸرجاقىپتىڭ قاتىسى تۋرالى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ دەلەل جوقتىعى ايتىلعان.
قورىتا ايتقاندا مٸرجاقىپتىڭ ٶمٸرٸ ٷش كەزەڭنەن تۇرادى. 1-شٸ كەزەڭٸ – وتارشىلدىققا قارسى كٷرەسكەن, بوستاندىقتى اڭساعان ەلدٸڭ ٶكٸلٸ, 2-شٸ كەزەڭٸ – الاشوردا قوزعالىسىنا قاتىسىپ, قولىنا قارۋ الىپ, سوۆەت ٷكٸمەتٸنە قارسى كٷرەسۋٸ. 3-شٸ كەزەڭٸ – كەشٸرٸم الىپ, كٸنەسٸن اقتاۋعا تىرىسىپ, ەلٸنە, حالقىنا قىزمەت ەتۋگە تالاپتانعان جىلدارى.
بٸز مٸرجاقىپتىڭ ٶمٸرٸنٸڭ 2-شٸ كەزەڭٸن ايىپتاي وتىرىپ, ٶمٸرٸنٸڭ قالعان ەكٸ كەزەڭدەگٸ پايدالى ٸستەرٸن, حالىققا بەرگەن مۇراسىن كٶرسەتۋگە پارىزدارمىز. بۇل ٶسكەن ەلدٸڭ بەلگٸسٸ, ونىڭ ازاماتتىق تٶل ٸسٸ بولسا كەرەك. بٸز م.دۋلاتوۆتىڭ جەكە ٶمٸرٸنە, مٸنە, وسىلاي ديالەكتيكالىق تۇرعىدان قاراۋعا مٸندەتتٸمٸز. ەسٸڭٸزدە بار شىعار, لەنين پلەحانوۆتىڭ 5-6 جىلدىق ٶمٸرٸن ايلاپ بٶلەدٸ, ونىڭ بولشەۆيك بولعانىن, «يارنىي مەنشەۆيك», تاعى باسقا جويىمپاز بولعانىن ايلاپ انىقتاعان, بٸز دە دۋلاتوۆتىڭ ٶمٸرٸنە وسىلاي قاراۋعا مٸندەتتٸمٸز. ماركستٸك-لەنيندٸك مەتودولوگييا ٶمٸردٸڭ جاقسىلىعىن, جاماندىعى, اششىسىن-تۇششىسىن بٸردەي قاراۋعا مٸندەتتەيدٸ. ٶلەڭ سٶزدٸڭ بٸر سٶزٸن الىپ تاستاۋعا بولمايدى.
سەلەممەن – ماناش قوزىباەۆ. 12 قازان, 1989 جىل». 195-197-بەتتەر.
1990 جىلدىڭ باسىندا م. قوزىباەۆتىڭ «جاۋعا شاپتىم تۋ بايلاپ» اتتى كٸتابى جارىق كٶردٸ. وندا ەبدٸعاپار جانبوسىنۇلىنىڭ كٸم بولعانىن تولىق بٸلۋگە بولادى: «…حح عاسىرداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كٶسەمدەرٸنٸڭ ەمٸر ەبدٸعاپاردىڭ باعى ەگەمەن ەل بولعان كەزدە عانا اشىلىپ وتىر. ەبدٸعاپاردىڭ كەشەگٸ توتاليتارلىق زاماندا ەسٸمٸ قۇبىجىق ەتٸلدٸ, تاريحتان الاستاتىلدى. ال, شىن مەنٸندە ەبدٸعاپار كٸم ەدٸ… اۋىر زاماندا تۋ كٶتەرگەن ەرلەردٸڭ بٸرٸ ەمٸر ەبدٸعاپار داڭق ٷشٸن حان بولمادى, ەل ەسٸمٸن اتادى, ول كٶندٸ. وتان ٷشٸن جانىن پيدا ەتٸپ, شٷبەرەككە بايلادى. پاتشا جەندەتتەرٸنەن امان قالعان ەمٸر ەبدٸعاپار بولشەۆيكتٸك ەكسترەميزمنٸڭ قۇربانى بولدى…» («تٷركٸستان», 2010, 3 ماۋسىم).
تۇرسىن جۇرتباي, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
«…ەبدٸعاپاردىڭ ٶلٸمٸنە مٸرجاقىپتى كٸنەلايتىن سەبەپ, اقتار مەن قىزىلدار ٶزارا كەلٸسە وتىرىپ جەرگٸلٸكتٸ بٸرەۋدٸ كٸنەلٸ قىلىپ شىعارۋعا تىرىسقان. ول ٷشٸن بۇرىننان باسارازدىعى بار, ەلدٸڭ كٷدٸگٸن قالىڭداتا تٷسەتٸن, كٶسەمدٸگٸ باسىم جان تاڭدالىپ الىنعان. نەگٸزٸ ەبدٸعاپار حاننىڭ ٶلٸمٸ ەلٸبي جانكەلدين مەن امانگەلدٸ يمانوۆ لەنينمەن كەزدەسۋگە كەتكەن كەزدە ورىن العان. سول تۇستا الاش قايراتكەرلەرٸ حاننىڭ ماڭىندا جاعدايدىڭ قالاي ويىسارىن كٷتٸپ وتىرادى. مەنٸڭشە, حان شاتىرىنا ٶتە جاقىن تۇستا پولياكتاردىڭ ەيگٸلٸ اتقىشتار وتريادى تۇرعان… ونىڭ ٷستٸنە ۇلتتىڭ باس كٶتەرەر تۇلعالارىن حالىقتىڭ الدىندا قارالاپ, ابىرويىنان ايىرىپ وتىرۋ كەڭەس وداعىنىڭ ٷيرەنشٸكتٸ تەسٸلٸ ەدٸ. وسىنىڭ ٶزٸ قىزىل ساياساتتىڭ سۇرقييا قادامدى قولداپ وتىرعانىن انىق كٶرسەتسە كەرەك. مٸنە, مٸرجاقىپتىڭ اقتالۋىنا ەلەۋلٸ كەسٸرٸن تيگٸزگەن جالانىڭ بٸر قۇپيياسى وسىندا جاتىر» («قازاق ەدەبيەتٸ», 2010, 27-تامىز).
جۇماعالي ىسماعۇلوۆ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
«…نەگٸزٸ, ەبدٸعاپاردىڭ ٶلٸمٸنە تٷرلٸ بولجامدار بار. بٸرٸ – «اقتىڭ وفيتسەرلەرٸ ٶلتٸردٸ» دەسە, ەكٸنشٸسٸ – «قىزىلداردان كەلگەن اجال بولدى» دەيدٸ. اقىرى سونىڭ بەرٸن مٸرجاقىپقا اۋدارىپ جٸبەردٸ. شىنىندا, كەڭەستٸك بيلٸك ٶزارا كەلٸسٸپ, تۋىستارىنا قازاقى ۇعىممەن سٸڭٸرٸپ جٸبەرگەن. نەگٸزٸ, مٸرجاقىپ پەن ەبدٸعاپاردىڭ اراسىندا سىني ماقالالارعا جاۋاپ قاتىسۋ عانا بار. وندا دا ەكەۋٸن تانىستىرعان مٸرجاقىپتىڭ «امانگەلدٸنٸ ۇرى» دەپ جازعان ماقالاسىنا پٸكٸرتالاس ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ەبدٸعاپار ٶلگەن كەزدە مٸرجاقىپ ەسكەرٸمەن ورىنبورعا جٷرٸپ كەتكەن ەدٸ. سوندىقتان, مٸرجاقىپتىڭ ەبدٸعاپار حاندى ٶلتٸرۋٸ مٷمكٸن ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە جان-دٷنيەسٸ پوەزيياعا عاشىق اقىننىڭ ونداي ايۋاندىققا بارا المايتىنى انىق («قازاق ەدەبيەتٸ», 2010, 27 تامىز).
بٷگٸندە ەمٸر ەبدٸعاپار جانبوسىنۇلىنان تاراعان ۇرپاقتىڭ ۇيىتقىسى بوپ وتىرعان نەمەرەسٸ – قابدەن قاليۇلى ەبدٸعاپاروۆ. سەكسەننٸڭ سەڭگٸرٸنەن اسقان قارييا بىلاي سىر شەرتەدٸ: «…قۇدايعا شٷكٸر, قازاقستان جەكە دەربەس ەل بولىپ, ٶتكەن تاريحىن قايتا قۇراستىرۋدا. كەڭەس دەۋٸرٸندە تاريحى قولدان جاسالىپ, شىندىقتى ٶتٸرٸك, ٶتٸرٸكتٸ شىندىق دەگەن ەدٸك. بٷگٸن بۇرىن اتىنا كٷيە جاعىلىپ قالعان ازاماتتارىمىز جارىققا شىعىپ, ەسٸمدەرٸ ەل ماقتانىشىنا اينالدى. سونىڭ بٸرٸ – ەبدٸعاپار, كەڭەس دەۋٸرٸندە ونى ماقتاعان دا, داتتاعان دا جوق, «ٷن-تٷنسٸز» تاريحتان اتىن سىزىپ تاستاعان بولاتىن. تەك پاتشا گەنەرالدارى شىن نيەتپەن ەبدٸعاپاردى جامانداپ: حاننىڭ سوڭىنا ەرگەن كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ «قاراقشىلار توبى» – دەپ پەتروگرادتاعى باس شتابقا تەلەگرامما ٷستٸنە تەلەگرامما جٸبەرٸپ جاتتى. رەسەي مەملەكەتٸنٸڭ جاۋلارى دەپ سارىتاۋدا (ساراتوۆتا) ارناۋلى سوت بولىپ (1917 جىلدىڭ باسىندا), ەبدٸعاپار مەن امانگەلدٸنٸ سىرتىنان سوت قۇرىپ, ٶلٸم جازاسىنا كەسەدٸ. بٸراق, پاتشا ەسكەرٸنٸڭ قولىنا بٸرەۋٸ دە تٷسپەيدٸ. سٶيتٸپ جٷرگەندە پاتشا ٷكٸمەتٸ قۇلادى, كٶتەرٸلٸس دوعارىلدى. تورعاي ٶلكەسٸندە كەڭەس ٷكٸمەتٸ قۇرىلدى, مۇندا دا جاقسىلىق بولمادى, قايتا بۇرىنعىدان بەتەر قۋدالاۋ باستالدى.
اقىرى الما-كەزەك شابۋىلدا جٷرٸپ امانگەلدٸ قازا تاپتى. بولشەۆيكتەرگە قوسىلماعان ەبدٸعاپاردى ٶزدەرٸ سوتسىز جاسىرىن اتىپ كەتتٸ… («اقيقات», 1995, №9, 36-بەت).
جيىرماسىنشى جىلداردىڭ اياق كەزٸندە ەبدٸعاپار حاننىڭ ۇلدارى مەن قىزدارىن ٷكٸمەت جان-جاققا تەنتٸرەتٸپ جٸبەرگەن. ٷلكەنٸ قالي چەليابٸ جاققا كەتسە, كەنجە ۇلى مىرزاعالي ٶزبەكستان جاققا باس ساۋعالادى. قالي ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقاننان كەيٸن الماتى ماڭىنا كەلٸپ پانالايدى. ال مىرزاعالي بولسا ٶزبەكستان, قىرعىزستان, تەجٸكستاندى اداقتا جٷرٸپ قازاقستانعا كەلە الماي 1956 جىلى شەت جەردە قايتىس بولادى. قاليدىڭ ۇلى قابدەن ەبدٸعاپاروۆ قازٸر الماتىدا تۇرادى. ال, مىرزاعاليدىڭ جالعىز ۇلى مارات الماتى تەمٸر جول جٷيەسٸندە قىزمەت ەتەدٸ.
2006 جىلى «اتامۇرا» باسپاسىنان «تورعاي قازاقتارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸ» اتتى كٸتاپ شىقتى. اۆتورى – مارات مىرزاعاليۇلى. بۇل تاريحي ەڭبەك تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە جان-جاقتى توقتالعان ەڭ العاشقى عىلىمي تۇجىرىم. «ەڭ العاشقى» دەيتٸن سەبەبٸمٸز, مۇندا بۇرىن جارييالانباعان, تىيىم سالىنىپ, سوكپ-نىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتالعان سونى دەرەكتەر كٶپ. كەڭەستٸك كەزەڭدە 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس تۋرالى كٶپتەگەن شىعارمالار جازىلدى. الايدا كەڭەستٸك تسەنزۋرا ولاردىڭ تاريحي شىندىقتان اۋىتقۋىنا ەسەر ەتپەي قالعان جوق. كٶپتەگەن شىعارمالاردا امانگەلدٸ مەن ەلٸبيدٸڭ بەينەسٸ عانا سومدالىپ, كٶتەرٸلٸس كٶسەمٸ ەبدٸعاپار مەن وسپان بەينەلەرٸ جاعىمسىز ەتٸپ كٶرسەتٸلەدٸ نەمەسە مٷلدە اتالمايدى.
«انا تٸلٸ» ۇلت گازەتٸ 2010 جىلدىڭ 21-27 قازان سانىندا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە ارنالعان فايزوللا ساتىبالدىۇلىنىڭ «ەبدٸعاپار حان» دەپ اتالاتىن پوەماسىن جارييالادى. فايزوللا ساتىبالدىۇلى (1883-1959) ون التى جاسىندا قۇران كەري اقىن اتانعان كٸسٸ. بٸلٸمدٸ ادام بولعان. تۋعان جەرٸ تورعاي وبلىسىنىڭ امانگەلدٸ اۋدانى. 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ باسى-قاسىندا جٷرٸپ, سوعان تٸلەكتەس بولعان كٸسٸ. احمەت بايتۇرسىنۇلىمەن, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىمەن سىرلاس, سىيلاس بولعان ادام. احاڭدى, جاحاڭدى جوقتاعان, ولاردىڭ قادٸر-قاسيەتتەرٸن پاش ەتكەن جىرلارى دا بار. 1928 جىلى ۇلتشىل, دٸنشٸل دەگەن جالامەن سوتتالىپ, بەلومور كانالعا ايدالعاندا, سوندا جاقاڭمەن سوڭعى رەت كەزدەسەدٸ. سەگٸز جىل تٷرمەدە وتىرىپ, بوسانىپ شىققان اقىن ٶز اۋىلى جاققا جولاماي, سىرت جاقتا ٶمٸر سٷرەدٸ. تۋعان جەرٸنە ٶلەرٸنٸڭ الدىندا عانا ورالادى. ول كٶپتەگەن داستاندار, ٶلەڭدەر جازعان. سولاردىڭ بٸرٸ 1950 جىلى جازىلعان وسى «ەبدٸعاپار حان» داستانى. اقىننىڭ بۇل شىعارماسى سول كەزەڭدە 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس تاريحىن بۇرمالاپ كٶرسەتۋشٸلەرگە جاۋاپ رەتٸندە جازىلعان. كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناعاننان كەيٸن امانگەلدٸ ٶلٸمٸنە ەبدٸعاپاردى كٸنەلٸ ەتٸپ تاۋىپ, وعان جەنە كەيكٸ باتىر كٶكەمبايۇلىنا جالالى قارا كٷيە اياماي جاعىلعان بولاتىن. جالعان جالاعا شىداماعان اقىن اقيقاتىن ايتۋ ٷشٸن قولىنا ەرٸكسٸز قالام العان. بۇل شىعارمادا ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ شىن سيپاتى, ناقتى سۋرەتٸ بەلگٸلەنگەن.
2010 جىلدىڭ شٸلدە ايىنىڭ سوڭىندا ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتى ەمٸر ەبدٸعاپار جانبوسىنۇلىنىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولۋىنا بايلانىستى «1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس: تاريحى جەنە قازٸرگٸ زامان» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزدٸ.
كونفەرەنتسيياعا انگلييا, يتالييا, كورەيا, رەسەي, ٶزبەكستان, تەجٸكستاننان ارنايى شاقىرىلعان عالىمدار قاتىسىپ, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس تاقىرىبىندا جيناقتالعان ماتەريالدارعا سٷيەنٸپ بايانداما جاسادى. ياعني, بۇل شارادا قازاقستاندا عانا ەمەس, سونداي-اق, ورتالىق ازييا مەن الىس-جاقىن شەت ەلدەردە 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن زەرتتەۋدٸڭ قازٸرگٸ زامانعى ۇستانىمدارى قاراستىرىلدى.
1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس جەڭٸلٸس تاپسا دا, بۇرىنعى كەنەسارى-ناۋرىزباي باستاعان ازاتتىق جولىنداعى ۇلى كٷرەستٸڭ جالعاسى بولدى. ەمٸر ەبدٸعاپار, ساردارلار امانگەلدٸ, كەيكٸ, جاعىپار, قوسجان, ۋەلٸ, ٶمەن, سەيٸتكەرەي سيياقتى ەرلٸك جولىندا ارىستانداي ايعا اتىلىپ, ٶلٸم قۇشقان باتىرلاردى ٶنەگە تۇتۋ بٸزدٸڭ سالماعى اۋىر پارىزىمىز. بەيبٸت جاتقان ەلدٸڭ بەرەكەسٸن كەتٸرٸپ, ٶرٸسٸن تارىلتقان پاتشا جارلىعىنا قاسقايىپ قارسى شىققان حالىق قاھارماندارىنىڭ ەرلٸك ٸستەرٸ مەڭگٸ جاساي بەرەدٸ.
تٸلەۋ كٶلباەۆ, پروفەسسور.
