Eger ol erte dáýirde ómirge kelse, áýlie ne paiǵambar bolar edi. Eger ol orta ǵasyrda týsa, ilim iesi bolar edi. Eger ol HHI ǵasyrda ómir súrse, qazaq tehnokratiiasynyń atasy hám qazaqtyń Ilon Maski bolar edi. Ol, Aqjan Jaqsybekuly Mashanov – Qazaq Ulttyq ǵylym akademiiasy quryltaishylarynyń biri, geolog-akademik, ǵylymnyń jańa salasy – geomehanikanyń negizin salýshy. Ol «Álemniń ekinshi ustazy» ál-Farabidiń qazaq topyraǵynan shyqqanyn dáleldegen tuńǵysh farabitanýshy. Ol – qazaq ádebietindegi alǵashqy ǵylymi fantastikalyq kitaptyń avtory.
Ǵulamanyń kindik qany Qarqaralyda tamypty. Tórt synyptyq aýyl mektebin bitirgen soń 1924 jyly Qarqaralydaǵy pedtehnikýmǵa túsedi. Álimhan Ermekov ózi ashqan bul tehnikýmǵa 1930-jyldary Resei men Ýkrainadan jer aýdarylǵan professorlardy tartqan. Sonyń ishinde V.Kolpykin syndy ziialy ǵalymnyń jáne Ýfadaǵy «Ǵaliia» medresesinde Maǵjan Jumabaev, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aimaýytovpen birge oqyǵan Mannan Turǵynbaev ustazynyń sharapaty jas Aqjanǵa kóp tiipti.
Oqýǵa túsken soń bir jyldan keiin-aq tehnikýmnyń jaqsy oqityn oqýshylaryn «saýjoi» - saýatsyzdyqty joiý mektepterine muǵalim etedi. Solardyń qatarynda Aqjan da óz aýylyndaǵy eresekterge sabaq beredi. Saýatty jasty Búkilodaqtyq sanaqqa jumsap, el aralatady. 1929 jyly oqýyn bitirgen soń muǵalimdigimen qosa biraz ýaqyt Abyraly aýdanynda nusqaýshy bolady. Bul asharshylyq eldi baýdai túsirip jatqan kez edi. Qazaqtyń sory ashylmaǵan aýmaly-tókpeli tar kezeńniń qasiretin kózimen kóredi. Semeidegi oblystyq oqý bóliminde inspektor bolǵan kezinde Abyralydaǵy balalar úiindegi 200 jetimdi ashtyqtan aman alyp qalypty. «Ashtyqtan qarysyp qalǵan jaǵyn asha almai, qolyndaǵy nanǵa qarap eńiregen balalardy kórip sai-súiegim syrqyraǵany-ai» dep eske alady keiin.
1934 jyly Almatyda Qazaq taý-ken metallýrgiia institýty ashylady (qazirgi Q.Sátbaev atyndaǵy Ulttyq tehnikalyq ýniversitet). «Injener bolsań kem bolmaisyń» degen Mannan ustazynyń aqylymen osy oqý ornynyń alǵashqy stýdentiniń biri atanady. Ol kezde bir ǵana mamandyq – geologiia-barlaý fakýlteti bolǵan eken. Matematikaǵa úzdik jigit institýtty da qyzyl diplommen bitiredi. Aspirantýraǵa túsip, institýtta sabaq beredi. Marksheiderlikpen – jer geometriiasy ǵylymymen ainalysady.
Aqjan Mashanov 1943 jyly geologiia-mineralogiia ǵylymdarynyń kandidaty ataǵyn qorǵaidy. KSRO Ǵylym akademiiasynyń Qanysh Sátbaev basqaratyn Almatydaǵy filialynda ǵylymi qyzmet atqarady jáne jaz saiyn ekspeditsiialarǵa shyǵady. Sol ekspeditsiialarda júrip, Aqjan Mashanov 1939 jyly Aqbastaý-Qusmuryn ken ornyn ashady. Munda quramynda altyny kóp mys kolchedany shyǵatyn, «qupiia» dep sanalǵan ken orny jylyna 1 tonna baǵaly metall bergen. Soǵys jyldarynda A.Mashanov Qanysh Sátbaev, P.A.Ryjovpen birge Qairaqty, Josaly, Jáirem jáne basqa kóptegen ken oryndaryn ashýǵa qatysady.
A.Mashanov 1946 jyly Máskeýde múiizi qaraǵaidai ǵalymdardyń aldynda geologiia-mineralogiia ǵylymynyń doktory ataǵyn qorǵaidy. Ǵalymdar onyń eńbegine oń baǵa beredi. Biraq Mashanovtyń zertteýi týraly derek iz-túzsiz joǵalady, monografiiasyna balta shabylady. Bul «halyq jaýy» dep, ozyq oily ǵalymdardy qýdalaý naýqanynyń kesiri edi. Doktorlyqty qorǵaýdy 1960-jyldary qaita qolǵa alady.
Soǵys jyldary ǵalymdar Qanysh Sátbaevtyń mańaiyna toptasady. Osyny paidalanyp, Sátbaev qazaq ǵylym akademiiasyn derbes mekeme retinde ashýǵa kirisedi. Bul úshin ǵylymi dárejesi bar ulttyq kadrlar bolýy kerek edi. Sóitip Sátbaevpen birge Aqjan Mashanov Qazaq KSR ulttyq ǵylym akademiiasyn qurǵan quryltaishylardyń biri bolady. Ǵalym ulttyq akademiianyń aiaǵynan nyq turýyna kóp eńbek sińiredi.
Sátbaev ǵylymi keńesterdi jii ótkizip turady eken, 1943 jyly sondai bir jiynda burynǵy Chehoslovakiia akademiiasynyń prezidenti, matematika tarihyn zertteýshi, soǵys kezinde Qazaqstanǵa jer aýyp kelgen Kolman baiandama jasap, «Sonaý erte ǵasyrda Eýropaǵa ǵylymdy ákelgen Shyǵys ǵulamalary, sonyń ishinde kindik Aziiadan, qazirgi Qazaqstannan shyqqan ǵalymdar bolatyn» dep, ál-Farabi esimin de ataidy.
Aqjan Mashanidiń ál-Farabidi izdeýi osydan bastalady. Jiyrma jyldyq tynymsyz ári qaisar eńbek nátijesinde «ekinshi ustazdyń» eńbekterin jer-jerden jinaidy. Tashkent, Qazan, Ýfa qalalarynyń arhivteri men kitaphanalaryn aralaidy. Ózi shetelge barý múmkindigi bolmaǵandyqtan, issaparmen bara jatqan tanys ǵalymdaryna tapsyrma beredi. Kórnekti ǵalym Saiym Balmuhanov Túrkiiaǵa barǵan saparynda Mashanovtyń ótinishimen ál-Farabidiń qundy eńbeginiń birin ákep beredi. Mine, osy dúnielerdi Qanysh Sátbaevtyń aldyna jaiyp salǵanda ǵalym: «Aqjan, myna seniń ál-Farabiiń qazaqty dúnie júzine tanytqan jigit qoi!» dep tańǵalyp ári qýanyp, qoldaý jasaǵan eken.
1961 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademiiasynyń №5 Habarshysynda A.Mashanovtyń «Ál-Farabi eńbekteri týraly» degen ǵylymi maqalasy shyǵady. Bul qazaq ǵalymdary arasynda ál-Farabi esiminiń tuńǵysh tanystyrylýy edi.
Al 1962 jyly «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń №1 sanynda «Ábý Nasyr ál-Farabi eńbegi – alǵash ret qazaq tilinde» degen A.Mashani maqalasy jarq etip, búkil qazaq jurtynan súiinshi suraidy. Maqala jýrnaldyń bas redaktory Kamal Smaiylovtyń túsindirme sózimen shyǵady. Keńestik qatal saiasat kezinde bul úlken erlik bolatyn.
Jýrnaldyń 40 myń oqyrmany «Álemniń ekinshi ustazy» atanǵan adamnyń kindik qany qazaq topyraǵynda tamǵanyn, qypshaq balasy ekenin, kommýnisterge deiin de qazaqta mádeniet bolǵanyn osylai biledi.
Eger 3-4 jyl keshikkende búkil túrkige ortaq Naýai, Birýni, Horezmi sekildi ál-Farabidi ózbek aǵaiyndar enshilegendei eken. Aqjan Mashanov keibir áriptesterinen qoldaý tappai, teperish kórip júrgende Tashkenttegi Shyǵystaný institýtynyń direktory Muzafar Hairýllaev Aqjan aǵasynan alǵan málimetter negizinde doktorlyq dissertatsiia qorǵaidy, ol tipti Farabidi ózbek etýge qyzý kirisedi. Mashanidi ózderine shaqyryp, baba murasyn zertteýge bar jaǵdaidy jasaitynyn aitady.
Bul áreket ál-Farabidiń 1100 jyldyǵyn Qazaqstanda toilaý týraly IýNESKO sheshimi qabyldanǵanǵa deiin tyiylmaǵan eken. Buǵan deiin Aqjan Jaqsybekuly Ustaz týraly 32 zertteý, 2 monografiia, «Ál-Farabi» deitin roman shyǵaryp úlgergen. Sóitip úlken eńbek pen qaitpas erik-jigerdiń arqasynda «Ekinshi Aristotel» qazaq eliniń enshisinde qalady. Damaskidegi (Siriia) ustaz beiitine belgi qoidyrtqan da Mashanov edi.
Ol kezde kommýnistik partiiada bolý mindet. Mashani da sol qatarda bolǵan. Soǵan qaramastan ǵalym bes ýaqyt namazyn oqyp, juma kúni meshitten qylmaidy eken. Bul úshin de kóp sergeldeńge túsip, domalaq hattardan tynym bolmaidy. Aqyry ábden zárezap bolǵan ǵalym bas hatshy Dinmuhamed Qonaevtyń ózine barady. Burynnan tanystyǵy bar ári ǵalymdy qurmetteitin el basshysy «Qarttyń mazasyn almańdar. Zertteýin júrgize bersin» dep bir aýyz sózimen qiianatty tyiypty.
Ǵylym men óndiristi qatar alyp júrgen Aqjan Jaqsybekuly JOO-ǵa arnalǵan oqýlyqtar jazyp, geologiia ǵylymyn tuńǵysh qazaqsha sóiletti. V.Obrýchev syndy akademikterdiń geologiia týraly áigili eńbekterin aýdarǵan. Sol jyldary tuńǵysh ret qazaq tilinde «geologiia», «taý-ken isi», «marksheideriia» mamandyqtary boiynsha oqýlyqtar men sózdikter jazdy. Qazir de stýdentter Aqjan Mashanov jazǵan «Kristallografiia, mineralogiia jáne petrografiia» (1969 j.) oqýlyǵyn paidalanady. Aqjan Mashanidyń kez kelgen eńbegi búgingi urpaqqa óte qajet qundy dúnie.
1940 jyldary jazylǵan «Taýlar qalai qurylǵan», «Jer syry», «Tirshiliktiń shyǵýy jáne damýy», «Jer astyna saiahat», «Jer silkinisi», «Ǵajaiyp ot oshaǵynda», «Kosmos jáne kosmologiia» jáne t.b. kitaptary bar. Bul kitaptardyń tili óte jatyq, sheber, kórkem, qyzǵylyqty oqylady. Balalar men jastarǵa taptyrmas tanymdyq kitaptar. Mysaly, 1948-jyly shyqqan «Jer syry» degen kitabynda jerdiń jaralýynan bastap, qazaq jerindegi qazba bailyqtardyń syryn shertedi. Kitapta ertegi de, mif te, ádemi maqal-mátel de tunyp tur. Qazaqstannyń kórikti jerleri de sipattalady. Filmniń nemese mýltfilmniń daiyn stsenariii. Ókinishke qarai, bul kitaptar qazir eleýsiz qaldy, kóptegen jyldar boiy qaita basylyp shyqpady. Bul qundy rýhani qazynany Qanysh Sátbaev qurǵan Ortalyq ǵylymi kitaphananyń sirek qorynyń sórelerinen tabýǵa bolady.
Ǵalymnyń táýelsizdik alǵannan keiin de eńbegi elene qoidy deý qiyn. 1996 jyly Ulttyq ǵylym akademiiasynyń 50 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty keshke sol kezdegi basshylar Aqjan Mashanovty shaqyrýdy qajet dep tappapty. Ǵylym ordasyn óz qolymen qurýǵa qatysqan aqsaqalǵa osyndai qiianat jasalǵan. Talai qoljazbasy kitap bolyp shyqpai jatyp joǵalǵan. Oryssha jazylǵan «Analogiia tsiklov» degen eńbegi sol kezdegi sholaq oily basshylardyń kesirinen joǵalyp ketedi. «Ál-Farabi jáne Abai» degen zertteýiniń tolyq nusqasy da sonyń kebin kiedi. Abaidyń 1995 jyly toilanǵan 150 jyldyq toiynda bul eńbek ózinde qalǵan qysqartylǵan nusqasymen shyǵady. Onyń ózine qaǵaz tabylmai, áýpirimdep basylady. Bul ál-Farabi men Abai syndy danyshpan oishyldardy sabaqtastyra zerttegen kemel oily ǵalym-abaitanýshynyń eńbegin elemeý edi.
QazUTÝ-diń 70 jyldyǵy qarsańynda shákirti, mashanitanýshy ǵalym Shámshiden Ábdiramanov Mashanovtyń «Ál-Farabi jáne búgingi ǵylym» degen kitabyn shyǵarmaq bolady, biraq taǵy da institýt tarapynan salǵyrt kózqaras kedergi jasaidy. Osyndai qysyltaiańda belgili jazýshy Didahmet Áshimhanuly úlken azamattyq tanytyp, jetpei turǵan qarjyny óz qaltasynan tólep, kitapty baspadan shyǵartqan eken.
Sátbaev atyndaǵy ýniversitettiń keiingi basshylary Mashanov atyndaǵy ǵylymi ortalyqty da jaýyp tastaǵan. Endi ultjandy basshylar kelip, osy úlken qatelikti túzeidi degen senim bar.
HH ǵasyrdaǵy qazaq ǵulamasynyń eńbegi de, artynda qalǵan murasy mol. Ómiri, shyqqan tegi de úlgi-ónege. Ǵalymnyń arǵy atasy Toty baba elge máshhúr tulǵa bolǵan. Ol jaiynda tarihshy Jambyl Artykbaevtyń zertteýleri bar. Al atasy Mashan bi Qunanbaimen úzeńgiles bi bolǵan, el arasynda ádilettiligi men mámilegerligi úshin «jarastyrýshy bi» atanypty. Aqjan Jaqsybekulynyń nemere aǵasy Nógerbek Shákárim Qudaiberdiulymen dos, pikirles bolǵan. Ol áigili Alash kósemi Álihan Bókeihanulymen bastaýysh mektepte birge oqyǵan. Keiinirek bir kezdeskende Bókeihanuly: «Ái, Nógerbek, sen bilim alýyń kerek edi ǵoi, bizge qaraǵanda zerek te alǵyr ediń» degen eken. Budan asqan baǵa bar ma. Bala Aqjanǵa osy Nógerbek aǵasynyń yqpaly kóp tiipti. Jasynan Abai men Shákárimniń óleńin jattap ósken Aqjan Mashanovtyń abaitanýshy bolýy zańdylyq.
Ǵulama 90 jastan asqansha qalamy men dápterin qolynan tastamady. Iske asyrǵysy kelgen arman-maqsaty kóp edi. Ál-Mashani «Qazaqstanda ál-Farabi mýzeii» bolsa dep armandap ketipti. Mýzeidiń kontseptsiiasyn da jazyp bergen eken. Ókinishke qarai, eleýsiz qalǵan syńaily. (Otyrardaǵy mýzeidiń jóni bólek). Ǵulama ál- Mashani 1997 jyly 91 jasynda dúnie salǵan. Almatyda, Keńsaida jerlengen.
Táýelsiz eldi álemge tanytýdyń joly ǵylym men bilim jáne onyń negizin salǵan adamdardy ulyqtaý dep bilgen ustaz Aqjan ál-Mashani týraly birer sózdiń reti osyndai. Búkil ǵumyryn qazaq ǵylymyna arnaǵan áz tulǵany qalai dáriptese de laiyq. Ókinishke qarai bul jaǵy ázirshe kemshin qalǵan. Aqjan Mashanovtyń atynda bir de bir mektep joq.
Aldyńǵy býyn qazaq tehnarlarynyń ustazy, qazaq ǵylymynda bútin bir ǵylymi mektep qalyptastyrǵan Aqjan Jaqsybekuly Mashani atynda tehnikalyq baǵyttaǵy intellektýaldyq mektepter ashý qajet. Qazirgi jastar osyndai tehnokrat tulǵany bilip ósse, ǵylymi murasyn kádege jaratsa, sol sekildi bolýǵa umtylsa nur ústine nur emes pe?!
Dina IMAMBAI
