ەگەر ول ەرتە دەۋٸردە ٶمٸرگە كەلسە, ەۋليە نە پايعامبار بولار ەدٸ. ەگەر ول ورتا عاسىردا تۋسا, ٸلٸم يەسٸ بولار ەدٸ. ەگەر ول ححٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرسە, قازاق تەحنوكراتيياسىنىڭ اتاسى ھەم قازاقتىڭ يلون ماسكٸ بولار ەدٸ. ول, اقجان جاقسىبەكۇلى ماشانوۆ – قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى قۇرىلتايشىلارىنىڭ بٸرٸ, گەولوگ-اكادەميك, عىلىمنىڭ جاڭا سالاسى – گەومەحانيكانىڭ نەگٸزٸن سالۋشى. ول «ەلەمنٸڭ ەكٸنشٸ ۇستازى» ەل-فارابيدٸڭ قازاق توپىراعىنان شىققانىن دەلەلدەگەن تۇڭعىش فارابيتانۋشى. ول – قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ العاشقى عىلىمي فانتاستيكالىق كٸتاپتىڭ اۆتورى.
عۇلامانىڭ كٸندٸك قانى قارقارالىدا تامىپتى. تٶرت سىنىپتىق اۋىل مەكتەبٸن بٸتٸرگەن سوڭ 1924 جىلى قارقارالىداعى پەدتەحنيكۋمعا تٷسەدٸ. ەلٸمحان ەرمەكوۆ ٶزٸ اشقان بۇل تەحنيكۋمعا 1930-جىلدارى رەسەي مەن ۋكراينادان جەر اۋدارىلعان پروفەسسورلاردى تارتقان. سونىڭ ٸشٸندە ۆ.كولپىكين سىندى زييالى عالىمنىڭ جەنە ۋفاداعى «عالييا» مەدرەسەسٸندە ماعجان جۇماباەۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆپەن بٸرگە وقىعان ماننان تۇرعىنباەۆ ۇستازىنىڭ شاراپاتى جاس اقجانعا كٶپ تيٸپتٸ.
وقۋعا تٷسكەن سوڭ بٸر جىلدان كەيٸن-اق تەحنيكۋمنىڭ جاقسى وقيتىن وقۋشىلارىن «ساۋجوي» - ساۋاتسىزدىقتى جويۋ مەكتەپتەرٸنە مۇعالٸم ەتەدٸ. سولاردىڭ قاتارىندا اقجان دا ٶز اۋىلىنداعى ەرەسەكتەرگە ساباق بەرەدٸ. ساۋاتتى جاستى بٷكٸلوداقتىق ساناققا جۇمساپ, ەل ارالاتادى. 1929 جىلى وقۋىن بٸتٸرگەن سوڭ مۇعالٸمدٸگٸمەن قوسا بٸراز ۋاقىت ابىرالى اۋدانىندا نۇسقاۋشى بولادى. بۇل اشارشىلىق ەلدٸ باۋداي تٷسٸرٸپ جاتقان كەز ەدٸ. قازاقتىڭ سورى اشىلماعان اۋمالى-تٶكپەلٸ تار كەزەڭنٸڭ قاسٸرەتٸن كٶزٸمەن كٶرەدٸ. سەمەيدەگٸ وبلىستىق وقۋ بٶلٸمٸندە ينسپەكتور بولعان كەزٸندە ابىرالىداعى بالالار ٷيٸندەگٸ 200 جەتٸمدٸ اشتىقتان امان الىپ قالىپتى. «اشتىقتان قارىسىپ قالعان جاعىن اشا الماي, قولىنداعى نانعا قاراپ ەڭٸرەگەن بالالاردى كٶرٸپ ساي-سٷيەگٸم سىرقىراعانى-اي» دەپ ەسكە الادى كەيٸن.
1934 جىلى الماتىدا قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگييا ينستيتۋتى اشىلادى (قازٸرگٸ ق.سەتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت). «ينجەنەر بولساڭ كەم بولمايسىڭ» دەگەن ماننان ۇستازىنىڭ اقىلىمەن وسى وقۋ ورنىنىڭ العاشقى ستۋدەنتٸنٸڭ بٸرٸ اتانادى. ول كەزدە بٸر عانا ماماندىق – گەولوگييا-بارلاۋ فاكۋلتەتٸ بولعان ەكەن. ماتەماتيكاعا ٷزدٸك جٸگٸت ينستيتۋتتى دا قىزىل ديپلوممەن بٸتٸرەدٸ. اسپيرانتۋراعا تٷسٸپ, ينستيتۋتتا ساباق بەرەدٸ. ماركشەيدەرلٸكپەن – جەر گەومەتريياسى عىلىمىمەن اينالىسادى.
اقجان ماشانوۆ 1943 جىلى گەولوگييا-مينەرالوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن قورعايدى. كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ قانىش سەتباەۆ باسقاراتىن الماتىداعى فيليالىندا عىلىمي قىزمەت اتقارادى جەنە جاز سايىن ەكسپەديتسييالارعا شىعادى. سول ەكسپەديتسييالاردا جٷرٸپ, اقجان ماشانوۆ 1939 جىلى اقباستاۋ-قۇسمۇرىن كەن ورنىن اشادى. مۇندا قۇرامىندا التىنى كٶپ مىس كولچەدانى شىعاتىن, «قۇپييا» دەپ سانالعان كەن ورنى جىلىنا 1 توننا باعالى مەتالل بەرگەن. سوعىس جىلدارىندا ا.ماشانوۆ قانىش سەتباەۆ, پ.ا.رىجوۆپەن بٸرگە قايراقتى, جوسالى, جەيرەم جەنە باسقا كٶپتەگەن كەن ورىندارىن اشۋعا قاتىسادى.
ا.ماشانوۆ 1946 جىلى مەسكەۋدە مٷيٸزٸ قاراعايداي عالىمداردىڭ الدىندا گەولوگييا-مينەرالوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى اتاعىن قورعايدى. عالىمدار ونىڭ ەڭبەگٸنە وڭ باعا بەرەدٸ. بٸراق ماشانوۆتىڭ زەرتتەۋٸ تۋرالى دەرەك ٸز-تٷزسٸز جوعالادى, مونوگرافيياسىنا بالتا شابىلادى. بۇل «حالىق جاۋى» دەپ, وزىق ويلى عالىمداردى قۋدالاۋ ناۋقانىنىڭ كەسٸرٸ ەدٸ. دوكتورلىقتى قورعاۋدى 1960-جىلدارى قايتا قولعا الادى.
سوعىس جىلدارى عالىمدار قانىش سەتباەۆتىڭ ماڭايىنا توپتاسادى. وسىنى پايدالانىپ, سەتباەۆ قازاق عىلىم اكادەميياسىن دەربەس مەكەمە رەتٸندە اشۋعا كٸرٸسەدٸ. بۇل ٷشٸن عىلىمي دەرەجەسٸ بار ۇلتتىق كادرلار بولۋى كەرەك ەدٸ. سٶيتٸپ سەتباەۆپەن بٸرگە اقجان ماشانوۆ قازاق كسر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىن قۇرعان قۇرىلتايشىلاردىڭ بٸرٸ بولادى. عالىم ۇلتتىق اكادەمييانىڭ اياعىنان نىق تۇرۋىنا كٶپ ەڭبەك سٸڭٸرەدٸ.
سەتباەۆ عىلىمي كەڭەستەردٸ جيٸ ٶتكٸزٸپ تۇرادى ەكەن, 1943 جىلى سونداي بٸر جيىندا بۇرىنعى چەحوسلوۆاكييا اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, ماتەماتيكا تاريحىن زەرتتەۋشٸ, سوعىس كەزٸندە قازاقستانعا جەر اۋىپ كەلگەن كولمان بايانداما جاساپ, «سوناۋ ەرتە عاسىردا ەۋروپاعا عىلىمدى ەكەلگەن شىعىس عۇلامالارى, سونىڭ ٸشٸندە كٸندٸك ازييادان, قازٸرگٸ قازاقستاننان شىققان عالىمدار بولاتىن» دەپ, ەل-فارابي ەسٸمٸن دە اتايدى.
اقجان ماشانيدٸڭ ەل-فارابيدٸ ٸزدەۋٸ وسىدان باستالادى. جيىرما جىلدىق تىنىمسىز ەرٸ قايسار ەڭبەك نەتيجەسٸندە «ەكٸنشٸ ۇستازدىڭ» ەڭبەكتەرٸن جەر-جەردەن جينايدى. تاشكەنت, قازان, ۋفا قالالارىنىڭ ارحيۆتەرٸ مەن كٸتاپحانالارىن ارالايدى. ٶزٸ شەتەلگە بارۋ مٷمكٸندٸگٸ بولماعاندىقتان, ٸسساپارمەن بارا جاتقان تانىس عالىمدارىنا تاپسىرما بەرەدٸ. كٶرنەكتٸ عالىم سايىم بالمۇحانوۆ تٷركيياعا بارعان ساپارىندا ماشانوۆتىڭ ٶتٸنٸشٸمەن ەل-فارابيدٸڭ قۇندى ەڭبەگٸنٸڭ بٸرٸن ەكەپ بەرەدٸ. مٸنە, وسى دٷنيەلەردٸ قانىش سەتباەۆتىڭ الدىنا جايىپ سالعاندا عالىم: «اقجان, مىنا سەنٸڭ ەل-فارابيٸڭ قازاقتى دٷنيە جٷزٸنە تانىتقان جٸگٸت قوي!» دەپ تاڭعالىپ ەرٸ قۋانىپ, قولداۋ جاساعان ەكەن.
1961 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ №5 حابارشىسىندا ا.ماشانوۆتىڭ «ەل-فارابي ەڭبەكتەرٸ تۋرالى» دەگەن عىلىمي ماقالاسى شىعادى. بۇل قازاق عالىمدارى اراسىندا ەل-فارابي ەسٸمٸنٸڭ تۇڭعىش تانىستىرىلۋى ەدٸ.
ال 1962 جىلى «بٸلٸم جەنە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ №1 سانىندا «ەبۋ ناسىر ەل-فارابي ەڭبەگٸ – العاش رەت قازاق تٸلٸندە» دەگەن ا.ماشاني ماقالاسى جارق ەتٸپ, بٷكٸل قازاق جۇرتىنان سٷيٸنشٸ سۇرايدى. ماقالا جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى كامال سمايىلوۆتىڭ تٷسٸندٸرمە سٶزٸمەن شىعادى. كەڭەستٸك قاتال ساياسات كەزٸندە بۇل ٷلكەن ەرلٸك بولاتىن.
جۋرنالدىڭ 40 مىڭ وقىرمانى «ەلەمنٸڭ ەكٸنشٸ ۇستازى» اتانعان ادامنىڭ كٸندٸك قانى قازاق توپىراعىندا تامعانىن, قىپشاق بالاسى ەكەنٸن, كوممۋنيستەرگە دەيٸن دە قازاقتا مەدەنيەت بولعانىن وسىلاي بٸلەدٸ.
ەگەر 3-4 جىل كەشٸككەندە بٷكٸل تٷركٸگە ورتاق ناۋاي, بيرۋني, حورەزمي سەكٸلدٸ ەل-فارابيدٸ ٶزبەك اعايىندار ەنشٸلەگەندەي ەكەن. اقجان ماشانوۆ كەيبٸر ەرٸپتەستەرٸنەن قولداۋ تاپپاي, تەپەرٸش كٶرٸپ جٷرگەندە تاشكەنتتەگٸ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مۇزافار حايرۋللاەۆ اقجان اعاسىنان العان مەلٸمەتتەر نەگٸزٸندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعايدى, ول تٸپتٸ فارابيدٸ ٶزبەك ەتۋگە قىزۋ كٸرٸسەدٸ. ماشانيدٸ ٶزدەرٸنە شاقىرىپ, بابا مۇراسىن زەرتتەۋگە بار جاعدايدى جاسايتىنىن ايتادى.
بۇل ەرەكەت ەل-فارابيدٸڭ 1100 جىلدىعىن قازاقستاندا تويلاۋ تۋرالى يۋنەسكو شەشٸمٸ قابىلدانعانعا دەيٸن تىيىلماعان ەكەن. بۇعان دەيٸن اقجان جاقسىبەكۇلى ۇستاز تۋرالى 32 زەرتتەۋ, 2 مونوگرافييا, «ەل-فارابي» دەيتٸن رومان شىعارىپ ٷلگەرگەن. سٶيتٸپ ٷلكەن ەڭبەك پەن قايتپاس ەرٸك-جٸگەردٸڭ ارقاسىندا «ەكٸنشٸ اريستوتەل» قازاق ەلٸنٸڭ ەنشٸسٸندە قالادى. داماسكٸدەگٸ (سيرييا) ۇستاز بەيٸتٸنە بەلگٸ قويدىرتقان دا ماشانوۆ ەدٸ.
ول كەزدە كوممۋنيستٸك پارتييادا بولۋ مٸندەت. ماشاني دا سول قاتاردا بولعان. سوعان قاراماستان عالىم بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ, جۇما كٷنٸ مەشٸتتەن قىلمايدى ەكەن. بۇل ٷشٸن دە كٶپ سەرگەلدەڭگە تٷسٸپ, دومالاق حاتتاردان تىنىم بولمايدى. اقىرى ەبدەن زەرەزاپ بولعان عالىم باس حاتشى دٸنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ٶزٸنە بارادى. بۇرىننان تانىستىعى بار ەرٸ عالىمدى قۇرمەتتەيتٸن ەل باسشىسى «قارتتىڭ مازاسىن الماڭدار. زەرتتەۋٸن جٷرگٸزە بەرسٸن» دەپ بٸر اۋىز سٶزٸمەن قيياناتتى تىيىپتى.
عىلىم مەن ٶندٸرٸستٸ قاتار الىپ جٷرگەن اقجان جاقسىبەكۇلى جوو-عا ارنالعان وقۋلىقتار جازىپ, گەولوگييا عىلىمىن تۇڭعىش قازاقشا سٶيلەتتٸ. ۆ.وبرۋچەۆ سىندى اكادەميكتەردٸڭ گەولوگييا تۋرالى ەيگٸلٸ ەڭبەكتەرٸن اۋدارعان. سول جىلدارى تۇڭعىش رەت قازاق تٸلٸندە «گەولوگييا», «تاۋ-كەن ٸسٸ», «ماركشەيدەرييا» ماماندىقتارى بويىنشا وقۋلىقتار مەن سٶزدٸكتەر جازدى. قازٸر دە ستۋدەنتتەر اقجان ماشانوۆ جازعان «كريستاللوگرافييا, مينەرالوگييا جەنە پەتروگرافييا» (1969 ج.) وقۋلىعىن پايدالانادى. اقجان ماشانيدىڭ كەز كەلگەن ەڭبەگٸ بٷگٸنگٸ ۇرپاققا ٶتە قاجەت قۇندى دٷنيە.
1940 جىلدارى جازىلعان «تاۋلار قالاي قۇرىلعان», «جەر سىرى», «تٸرشٸلٸكتٸڭ شىعۋى جەنە دامۋى», «جەر استىنا ساياحات», «جەر سٸلكٸنٸسٸ», «عاجايىپ وت وشاعىندا», «كوسموس جەنە كوسمولوگييا» جەنە ت.ب. كٸتاپتارى بار. بۇل كٸتاپتاردىڭ تٸلٸ ٶتە جاتىق, شەبەر, كٶركەم, قىزعىلىقتى وقىلادى. بالالار مەن جاستارعا تاپتىرماس تانىمدىق كٸتاپتار. مىسالى, 1948-جىلى شىققان «جەر سىرى» دەگەن كٸتابىندا جەردٸڭ جارالۋىنان باستاپ, قازاق جەرٸندەگٸ قازبا بايلىقتاردىڭ سىرىن شەرتەدٸ. كٸتاپتا ەرتەگٸ دە, ميف تە, ەدەمٸ ماقال-مەتەل دە تۇنىپ تۇر. قازاقستاننىڭ كٶرٸكتٸ جەرلەرٸ دە سيپاتتالادى. فيلمنٸڭ نەمەسە مۋلتفيلمنٸڭ دايىن ستسەنارييٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل كٸتاپتار قازٸر ەلەۋسٸز قالدى, كٶپتەگەن جىلدار بويى قايتا باسىلىپ شىقپادى. بۇل قۇندى رۋحاني قازىنانى قانىش سەتباەۆ قۇرعان ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانانىڭ سيرەك قورىنىڭ سٶرەلەرٸنەن تابۋعا بولادى.
عالىمنىڭ تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن دە ەڭبەگٸ ەلەنە قويدى دەۋ قيىن. 1996 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى كەشكە سول كەزدەگٸ باسشىلار اقجان ماشانوۆتى شاقىرۋدى قاجەت دەپ تاپپاپتى. عىلىم ورداسىن ٶز قولىمەن قۇرۋعا قاتىسقان اقساقالعا وسىنداي قييانات جاسالعان. تالاي قولجازباسى كٸتاپ بولىپ شىقپاي جاتىپ جوعالعان. ورىسشا جازىلعان «انالوگييا تسيكلوۆ» دەگەن ەڭبەگٸ سول كەزدەگٸ شولاق ويلى باسشىلاردىڭ كەسٸرٸنەن جوعالىپ كەتەدٸ. «ەل-فارابي جەنە اباي» دەگەن زەرتتەۋٸنٸڭ تولىق نۇسقاسى دا سونىڭ كەبٸن كيەدٸ. ابايدىڭ 1995 جىلى تويلانعان 150 جىلدىق تويىندا بۇل ەڭبەك ٶزٸندە قالعان قىسقارتىلعان نۇسقاسىمەن شىعادى. ونىڭ ٶزٸنە قاعاز تابىلماي, ەۋپٸرٸمدەپ باسىلادى. بۇل ەل-فارابي مەن اباي سىندى دانىشپان ويشىلداردى ساباقتاستىرا زەرتتەگەن كەمەل ويلى عالىم-ابايتانۋشىنىڭ ەڭبەگٸن ەلەمەۋ ەدٸ.
قازۇتۋ-دٸڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا شەكٸرتٸ, ماشانيتانۋشى عالىم شەمشيدەن ەبدٸرامانوۆ ماشانوۆتىڭ «ەل-فارابي جەنە بٷگٸنگٸ عىلىم» دەگەن كٸتابىن شىعارماق بولادى, بٸراق تاعى دا ينستيتۋت تاراپىنان سالعىرت كٶزقاراس كەدەرگٸ جاسايدى. وسىنداي قىسىلتاياڭدا بەلگٸلٸ جازۋشى ديداحمەت ەشٸمحانۇلى ٷلكەن ازاماتتىق تانىتىپ, جەتپەي تۇرعان قارجىنى ٶز قالتاسىنان تٶلەپ, كٸتاپتى باسپادان شىعارتقان ەكەن.
سەتباەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ كەيٸنگٸ باسشىلارى ماشانوۆ اتىنداعى عىلىمي ورتالىقتى دا جاۋىپ تاستاعان. ەندٸ ۇلتجاندى باسشىلار كەلٸپ, وسى ٷلكەن قاتەلٸكتٸ تٷزەيدٸ دەگەن سەنٸم بار.
حح عاسىرداعى قازاق عۇلاماسىنىڭ ەڭبەگٸ دە, ارتىندا قالعان مۇراسى مول. ٶمٸرٸ, شىققان تەگٸ دە ٷلگٸ-ٶنەگە. عالىمنىڭ ارعى اتاسى توتى بابا ەلگە مەشھٷر تۇلعا بولعان. ول جايىندا تاريحشى جامبىل ارتىكباەۆتىڭ زەرتتەۋلەرٸ بار. ال اتاسى ماشان بي قۇنانبايمەن ٷزەڭگٸلەس بي بولعان, ەل اراسىندا ەدٸلەتتٸلٸگٸ مەن مەمٸلەگەرلٸگٸ ٷشٸن «جاراستىرۋشى بي» اتانىپتى. اقجان جاقسىبەكۇلىنىڭ نەمەرە اعاسى نٶگەربەك شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىمەن دوس, پٸكٸرلەس بولعان. ول ەيگٸلٸ الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانۇلىمەن باستاۋىش مەكتەپتە بٸرگە وقىعان. كەيٸنٸرەك بٸر كەزدەسكەندە بٶكەيحانۇلى: «ەي, نٶگەربەك, سەن بٸلٸم الۋىڭ كەرەك ەدٸ عوي, بٸزگە قاراعاندا زەرەك تە العىر ەدٸڭ» دەگەن ەكەن. بۇدان اسقان باعا بار ما. بالا اقجانعا وسى نٶگەربەك اعاسىنىڭ ىقپالى كٶپ تيٸپتٸ. جاسىنان اباي مەن شەكەرٸمنٸڭ ٶلەڭٸن جاتتاپ ٶسكەن اقجان ماشانوۆتىڭ ابايتانۋشى بولۋى زاڭدىلىق.
عۇلاما 90 جاستان اسقانشا قالامى مەن دەپتەرٸن قولىنان تاستامادى. ٸسكە اسىرعىسى كەلگەن ارمان-ماقساتى كٶپ ەدٸ. ەل-ماشاني «قازاقستاندا ەل-فارابي مۋزەيٸ» بولسا دەپ ارمانداپ كەتٸپتٸ. مۋزەيدٸڭ كونتسەپتسيياسىن دا جازىپ بەرگەن ەكەن. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلەۋسٸز قالعان سىڭايلى. (وتىرارداعى مۋزەيدٸڭ جٶنٸ بٶلەك). عۇلاما ەل- ماشاني 1997 جىلى 91 جاسىندا دٷنيە سالعان. الماتىدا, كەڭسايدا جەرلەنگەن.
تەۋەلسٸز ەلدٸ ەلەمگە تانىتۋدىڭ جولى عىلىم مەن بٸلٸم جەنە ونىڭ نەگٸزٸن سالعان ادامداردى ۇلىقتاۋ دەپ بٸلگەن ۇستاز اقجان ەل-ماشاني تۋرالى بٸرەر سٶزدٸڭ رەتٸ وسىنداي. بٷكٸل عۇمىرىن قازاق عىلىمىنا ارناعان ەز تۇلعانى قالاي دەرٸپتەسە دە لايىق. ٶكٸنٸشكە قاراي بۇل جاعى ەزٸرشە كەمشٸن قالعان. اقجان ماشانوۆتىڭ اتىندا بٸر دە بٸر مەكتەپ جوق.
الدىڭعى بۋىن قازاق تەحنارلارىنىڭ ۇستازى, قازاق عىلىمىندا بٷتٸن بٸر عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىرعان اقجان جاقسىبەكۇلى ماشاني اتىندا تەحنيكالىق باعىتتاعى ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر اشۋ قاجەت. قازٸرگٸ جاستار وسىنداي تەحنوكرات تۇلعانى بٸلٸپ ٶسسە, عىلىمي مۇراسىن كەدەگە جاراتسا, سول سەكٸلدٸ بولۋعا ۇمتىلسا نۇر ٷستٸنە نۇر ەمەس پە?!
دينا يمامباي
