Jýyrda belgili qoǵam jáne óner qairatkeri Hasen Qoja-Ahmet (Qoja-Túrk) «Rýsskii iazyk drevnetiýrkskii?» degen kitabyn aiaqtady. Bul eńbeginde ol slavian halyqtarynyń tildik tamyry kóne túrk tilinen bastaý alatynyn KSRO ǴA shyǵarǵan «Kónetúrk sózdigi» (Drevnetiýrkskii slovar), «Tuńǵus-manjur tilderiniń salystyrmaly sózdigi» (Sravnitelnyi slovar týngýso-manchjýrskih iazykov) basylymdary boiynsha dáleldeidi. Onyń bul zertteý kitaby qazaq (túrk) tiliniń qadirin arttyrýǵa eleýli úles qosady dep oilaimyz.
Redaktsiiadan
ORYS HALQYNYŃ ShYǴÝ TEGI TÝRALY
Orys halqynyń paida bolýy, shyqqan túp-tegi týraly jazylǵan eńbekter kóptep sanalady. Alaida zertteýshiler pikiri ártúrli jáne áli kúnge sheiin tiianaqty bir tujyrymǵa kele almaǵan. V.M.Moshin 1931 jyly jariialaǵan maqalasynda orys halqynyń shyǵý tegi týraly buryn-sońdy aitylǵan mynadai boljamdardy keltiredi: 1. Skandinavtardan. 2. Baltyq slaviandarynan. 3. Edil finnderinen. 4. Skandinaviia finnderinen. 5. Litvalyqtardan. 6. Madiiarlardan. 7. Hazarlardan. 8. Gottardan. 9. Grýzindardan. 10. Irandyqtardan. 11. Iafetidterden. 12. Keltterden. 13. Evreilerden. 14. Nemese «belgisiz bir taipadan» dei kele, avtor: «Jýyq arada «Rýstar Rodos aralynan, Rodeziiadan, tipti, Súleimen araldarynan shyqty» deitin de bolarmyz», – deidi («Slaviia» jýrnaly, 1931 j., Praga.).
Keiingi kezderi «orystar arabtan shyqqan, óitkeni Egipet piramidalaryndaǵy jazýlarda orys sózderi bar eken» degen de pikir teledidar habarlarynda aitylyp júr. Orys tilinde arab sózderiniń kezdesetini ras. Mysaly orystyń kóne ańyzdaryndaǵy jyraýdyń Baian (Boian) aty onyń kásibine bailanysty bolsa, onda bul arabtyń «baiandaý» sózi, eger esimi bolsa túrktiń «baiandy» sózinen. «Piramidalardaǵy jazýlarǵa» kelsek, ol qurylystar Egipetti arabtardyń jaýlaýynan 3-4 myń jyl erte salynǵanyn álgi pikir aitýshy eskermegen. Resei zertteýshisi N. Vashkevich te «Za semiý pechatiý» atty kitabynda: «Vse nemotivirovannye slova i vyrajeniia drýgih iazykov v konechnom schete voshodiat k rýsskomý iazyký ili arabskomý. I eto nezavisimo ni ot istorii, ni ot geografii», – depti. Shyn máninde, osy zertteýshiniń arab sózderinen keltirgen mysaldary latyn, grek arqyly orys tiline engen ǵylymi terminderi (al-gebra, al-kogol, t.b.).
Sondai-aq: «Orystar tym ertede Soltústik Muzdy muhitynyń ornynda bolǵan, antikalyq avtorlar Giperboreia dep ataǵan materiktiń turǵyndary «ariiler» eken, «muz dáýiri» bastalǵan soń ońtústikke aýypty», «Giperboreia» – soltústik borany» maǵynasyn bildiretin sóz», – degen de pikir jii aitylýda» (V. Demin. «Tainy rýsskogo naroda». M. “Veche”. 1997).
Muz dáýiri bastalǵanda orystar ǵana emes, ózge de, búginde «arii» delinip júrgen halyqtardyń barshasy da Giperboreiadan ońtústikke qonys aýdarǵan bolar? Al «borei, boreia» orys tilindegi býran, ýragan, pýrga sózderine keledi desek, mundai sózder túrk tilinde de bora, boran, boraǵan, boraý, burqasyn, býyrqaný, t.b. túrde bar. Bulardyń túbiri túrk tilindegi úr, úrý, úrleý sózi.
Endi bir aitýshy: «Apennin túbeginde latyndardan buryn turǵan etrýs halqy orystan shyqqan», – dep, dálel retinde Polshaǵa baryp poliak tilin estigen italiialyqtyń osy tildi etrýs jazýlarymen salystyrǵanyn aitady. Solai-aq bolsyn. Onda nege etrýs tilin poliaktiki ia jalpy slavian tili dep aitpasqa, tek «orys tili» dep kórpeni kúshtep tartýdyń keregi qansha degen suraq týady. Etrýstardan qalǵan boiaýly sýretterde olardyń shashtary, qastary qara, óńderi qońyrqai. «Eger olar soltústiktiń halqynan shyqqan bolsa, geografiialyq jaǵdaiǵa bailanysty shash-qastary, reńderi aq-sary bolar edi ǵoi?» degen kúmán týady.
Batys Evropa tarihshylarynda etrýstardyń Apennin túbegine shyǵystan kelgendigi týraly pikir áldeqashan qalyptasqan. Rim tarihshysy Seneka: “Tuscos Asia sibi vindicat” («Aziia týsktar bizden paida boldy dep sanaidy»)», – dep jazǵan. Al ertede «Aziia» dep batysevropalyqtar qazirgi Taiaý Shyǵysty ataǵan. Sońǵy kezderi etrýstar shýmerlikterdiń bir tarmaǵy degen boljam aitylýda. Túrkter de shýmerlikterdiń Ortalyq Aziiaǵa aýǵan bóligi degen pikir bary belgili. Zertteýshiler etrýstar men túrkterdiń tilinen, salt-dástúrinen kóptegen uqsastyqtar tabýda.
Tarihta «etrýs» degen atpen qalǵan bul halyq ózin «rasna» dep, al rimdikter «týsk» dep ataǵan eken. «Rýs» pen «etrýs», «rasna» sózderiniń uqsastyǵy orys zertteýshilerine oi salary túsinikti. Alaida etrýs halqy Rim imperiiasy paida bolardan erte, bizdiń dáýirge deiingi VII ǵasyrlarda ómir keshse, al slaviandardyń «Povest vremennyh let» jylnamasynda «rýs» ataýy tek 862 jyly, slaviandar men ýgro-finn taipalaryn variagtyń Rýs taipasynan shyqqan Riýrik, Sineýs, Trývor atty aǵaiyndylardyń bileýge kelgen kezden paida bolǵany jazylǵan.
Baiqaǵanymyz: orys zertteýshileri ózderin slavian tekti sanai tura, orys ultynyń paida bolýyn poliak, ýkrain, belarýs, cheh, serb, horvat siiaqty slavian halyqtardan bólek qarastyrady eken. Osyǵan orai Reseidiń imperiialyq piǵylynan kóp teperish kórgen poliak, ýkrain halyqtarynyń tarihshylary da múmkindiginshe ózderin orys halqynan aýlaqtatpaqqa tyrysýda. Osyndai pikirlerdiń biri – ýkrain halqynyń Baltyq teńizi mańynda ómir keshken Ýkr taipasynyn shyqqandyǵy týraly. Alǵashqy derek retinde ýkrlardyń 989 jyly germandyqtarmen soǵysy aitylady. «Ondai bolsa Kiev Rýsinde 889 jyly hristian dinin qabyldaǵan halyq kim, qazirgi ýkraindyqtardyń ata-babasy emes pe?» degen suraq týady.
Ýkraina zertteýshisi V.Belinskii óziniń «Strana Moksel» atty kitabynda orys halqynyń slaviandarǵa jatpaitynyn, soltústik ormandaryndaǵy ýgoro-finndik taipalardan HI ǵasyrda Kiev kniaziniń kenje uly Iýrii Dolgorýkiidiń uiymdastyrýymen paida bolǵan halyq ekenin jazady: «V IX-XII vekah ne sýshestvovalo rýsskogo naroda (i v osobennosti velikorossov!). Slavianskie plemena (poliane, drevliane, siveriane, dýliby, tivertsy i t.d.), na bazise kotoryh v istoricheskom razvitii obrazovalsia ýkrainskii narod, i finskie plemena (mýroma, meria, ves, meshera, moksha, perm, narova i t.d.), stavshie vposledstvii osnovoi velikorossov, nikogda ne imeli istoricheskogo edinstva, hoziaistvenno ne soprikasalis do XVI veka. Sii istiny ýstanovleny rýsskimi istorikami-professorami», – deidi. Sóitip orys halqynyń shyǵý tegi jaiyndaǵy suraqqa qosa endi «kim slavian, kim bóten?» degen másele týyndap otyr.
Orys aqyny A.Blok óziniń «Skif» shyǵarmasynda: «Da, skify my! Da, aziaty my!» dep, óz zamandastarynyń (orys ziialylarynyń) birqatarynyń oiyndaǵy pikirdi óleńmen bildirgen. Orys halqynyń skiftigin A.I.Gertsen de nasihattaǵan eken. Bul týraly V.A.Týnimanov: «Svoe polojenie v Evrope Gertsen mnogo raz opredelial kak pozitsiiý chýjego, postoronnego, skitaltsa, skifa, varvara, týrantsa»,– dep jazady.
Turan demekshi, «tarih atasy» sanalatyn Gerodot skifter jaiynda: «Kochevye plemena skifov obitali v Azii. Kogda massagety vytesnili ih ottýda voennoi siloi, skify pereshli Araks i pribyli v kimmeriiskýiý zemliý», – dep jazǵan edi. Osylaisha skifterdiń Turannan (Túrkistannan) Qara teńizdiń soltústigindegi jerlerge kelgeni aitylady. Sondai-aq, Gerodot skifterdiń aitýynsha bul jerdegi olardyń alǵashqy bileýshisiniń aty Tarǵytai bolǵanyn, Tarǵytai bilik qurǵan kezeń men parsy shahy Dariidiń skif jerine joryq jasaýynyń arasy tup-týra myń jyl ekenin baiandaǵan. Darii joryǵynyń jańa jylsanaýǵa deiingi 514 jyly bolǵany belgili. Buǵan myń jyldy qossaq, skifterdiń Aziiadan Qara teńiz soltústigine kelý mezgili shamamen jańa jylsanaýǵa deiingi 1500 jyl bolmaq.
J. j. deiingi V ǵasyrda ómir súrgen grek táýipi ári oishyly Gippokrat óziniń «O vozdýhe, vodah i mestnostiah» atalatyn eńbeginde: «V Evrope est skifskii narod, jivýshii vokrýg ozera Meotida i otlichaiýshiisia ot drýgih narodov. Nazvanie ego – savromaty», – degen. Gerodot «Tarihynda» osy, skifterdiń bir butaǵy sarmattar týraly: «Savromaty zanimaiýt polosý zemli k severý, nachinaia ot vpadiny Meotiiskogo ozera, na piatnadtsat dnei pýti, gde net ni dikih, ni sajenyh derevev», – dep olardyń jeri Azov teńiziniń oipatynan bastalyp, Don ózeniniń shyǵys jaǵalaýymen soltústikke sozylǵanyn jazǵan.
Reseilik jazýshy A.Býshkov «Chingishan: Neizvestnaia Aziia» kitabynda: «Kstati, o Polshe. Tam sredi shliahty stoletiiami otchego-to derjalos stoikoe ýbejdenie, chto poliaki proishodiat neposredstvenno ot sarmatov. Tolko posle HV veka eti vzgliady stali pomalenký zameniatsia na chývstvo prinadlejnosti k seme evropeiskih narodov», – dep, HVIII ǵasyrǵa deiin poliak aqsúiekteri ózderin «sarmat kniazdary» ataǵanyn jazady.
P.T.Firov ta «Getmany ýkrainskogo kazachestva» atty kitabynda (Simferopol, 2005) Bogdan Hmelnitskiidiń kishi uly Iýrii Hmelnitskii týraly: «Týrki provozglasili Iýriia getmanom i «kniazem malorosskoi Ýkrainy». Svoei stolitsei on vybral Nemirov, i ottýda rassylal ýniversaly, v kotoryh titýloval sebia «kniazem sarmatskim Maloi Rossii – Ýkrainy, vojdem Voiska Zaporojskogo», – deidi. Eger slaviandarǵa jatatyn poliaktar men ýkraindar ózderin skifterdiń bir butaǵy bolǵan sarmattarǵa jatqyzady eken, olarmen tili bir orys halqy nelikten skif urpaǵy bolmaýǵa tiis degen suraq týady.
Alaida, qazir osy halyqtar ózderin tek «slavian» dep atap, skif, sarmat ataýlaryn aitýdy qoiǵan. Ara-tura eske alsa da, Gerodot «Tarihyndaǵy» skifterdiń Aziiadan kelgendigi týraly derekti múlde kórgisi kelmeidi.
Derektanýshy ǵalymdar «til birligi, uqsastyǵy etnostardyń tamyrynyń birliginiń eń kórnekti dáleli» ekenin aitady. Endeshe, Qara teńiz soltústigine kelgen skifterdiń (sarmat) burynda Turandaǵy massagettermen bailanysy bolǵan-bolmaǵanyn osy halyqtyń tili arqyly anyqtaýǵa bolady.
Vizantiia elshisi Zemarhtyń 568 jyly Túrk qaǵanatynyń batystaǵy jerleriniń bileýshisine sapary jaily tarihshy Menandrdyń jazýynsha «túrk baqsylary skif tilinde anaiy sózderdi sybyrlap, qońyraýlaryn kúńgirletken» (Vizantiiskie istoriki, SPb, 1860, 376 bet). Sóitip ózderiniń myń jyldyq kórshileri skifterdiń tilin jaqsy tanityn vizantiialyqtardyń aitýynsha túrk baqsylary skifshe sóilegen. Bul derek skif pen túrk tili bir ekenin ańǵartady. Sondai-aq, Gerodot amazonkalar týraly: «Skifter amazonkalardy «eor pata» dep ataidy, bul ellinshe «erlerdi óltirýshiler» degen maǵynada; skifshe «eor» – erkek, al «pata» – óltirý sózi», dep jazypty. Qazirgi qazaq (túrk) tilinde de «er» – erkek, al «opat» – óltirý. «Opat» (bat, batý, batys) sózi qazirgi orys tilinde «padat, ýpast, zapad; ýkrainsha «padat, vpasti»; poliaksha «spasch»; chehshe «spadi»; horvatsha «pasti, pao». Bul sonaý Gerodot dáýirindegi skif tili qazirgi túrk jáne slavian tilderimen birdei bolǵanyn kórsetedi. Skifterdiń alǵashqy bileýshisi Tarǵytaidyń esimin 2800 jyldan soń shyǵys túrkterinen kezdestiremiz. Mysalǵa Shyńǵyz hannyń týystary ishinde taishýyt rýynyń kósemi Tarǵytai-Qyryldaqty, tarǵyt rýynan shyqqan Taǵytaidy, Túmbene hannyń shóberesi Tarǵytaidy, t.b. aita alamyz.
* * *
Slavian men túrk tilderin salystyra zertteý orystyń HII ǵasyrda (1185 j.) jazylǵan eń kóne ádebi shyǵarmasy sanalatyn «Igor polky týraly sózge» qatysty HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda-aq bastalǵan. Osy shyǵarmadaǵy «kýr» sóziniń «kýritsa» emes, túrktiń qur, qora, qurǵan sózderine keletinine tarihshy A.F.Voltman 1833 jyly nazar aýdarýdy usynsa, al Qazan ýniversitetiniń professory F.I.Erdman osy shyǵarmadaǵy orientalizmderge arnaǵan maqalasynda: «Nikto eshe ne zametil aziatskogo kolorita sego stihotvoreniia»,–dep jazdy (Erdeman. 1842, 20 b.). Osy ýniversitettiń túrk tilderi kafedrasynyń professory I.N.Berezin, «Igor polkyn...» N.Gerbeldiń aýdarýyna orai, 1854 jyly jazǵan retsenziiasynda birqatar sózderdiń etimologiialaryn túsindirgen. Orys shyǵystanýshy-túrkolog P.M.Melioranskii bul shyǵarmaǵa 1902 jáne 1905 jyldary «Týretskie elementy v iazyke «Slova o polký Igoreve» dep atalǵan kólemdi eki maqala jazdy. Melioranskii pýblikatsiialaryndaǵy etimologiialardy joǵary baǵalaǵan akademik F.E.Korsh óz maqalasynda ondaǵy bolvan, boiarin, býsyi, bylia, jemchýg, kagan, nogata, haralýg sózderine qatysty ózindik pikir aitady.
Belgili túrkolog S.E.Malov ta osy shyǵarmadaǵy túrkizmderge birneshe zertteýler arnap, «Tiýrkizmy v iazyke «Slova o polký Igoreve» atty maqalasynda birqatar túrk sózderin taldaǵan (Malov, 1946, 129-139 bb.). Nemis slavit-túrkologi K.G.Menges 1951 j. jaryq kórgen kitabynda osy shyǵarmadaǵy túrk sózderi dep eseptegen 40 leksemge taldaý jasaidy. Keńesik túrkolog N.A.Baskakov óziniń osy taqyrypqa qatysty ár jyldardaǵy zertteýlerin «Tiýrkskaia leksika v «Slove o polký Igoreve» atty monografiiasynda jinaqtady. Munda ol 44 leksemany taldaǵan. (Baskakov, 1985, 99-172 bb.). 1975 jyly dál osy kóne orys shyǵarmasynyń túrktigin zerttegen O.Súleimenovtiń «AZiIa» atalatyn kitaby jaryq kórdi. Osy taqyryp bir jarym ǵasyr boiyna orys, nemis ǵalymdary ortasynda talqylanyp júrgendigine qaramastan «AZiIa» kitabyna bailanysty Resei ǵalymdary edáýir daý kóterdi.
Atalǵan zertteýshilerdiń barshasyna ortaq nárse – olar «Igor polky týraly sóz» shyǵarmasyndaǵy túrk sózderin H-HI ǵasyrlarda Kiev Rýsiniń Deshti Qypshaqpen kórshi bolýynan engen «kirme sózder» degen pikirde boldy.
2008-2012 jyldary «Ǵasyrlarǵa jalǵasqan jańsaqtyq» atty kitabymdy jazý kezinde (bul eńbekte «mońǵol» sózi ertede etnostyń emes, memlekettiń (Meńgý el, Máńgi el) ataýy bolǵanyn, «kóne mońǵol tili» delinip júrgenniń, shyn máninde, shyǵys túrk dialekti ekendigin anyqtaǵanmyn) KSRO Ǵylym akademiiasynyń Til bilimi institýty shyǵarǵan «Drevnetiýrkskii slovar» (1969 j.) jáne «Sravnitelnyi slovar týngýso-manchjýrskih iazykov» (1975 j.) jinaqtaryna kóp ret úńilgen edim, kóne túrk jáne qazirgi qazaq tilimen dybystalýy da, maǵynasy da birdei myńdaǵan orys (slavian) sózderin ushyrattym.
Alaida zertteý kezinde kózim túsken túrk negizdi orys sózderin tek H-HI ǵǵ. Rýs Deshti Qypshaqpen kórshi bolǵanda nemese HIII-HVǵ.ǵ. Altyn Orda ielik etken kezeńde juǵysqan deýge kelmeidi. Tipti, qazirgi qazaq tilinde saqtalmaǵan ia tym ózgeriske ushyraǵan kóne túrk sózderi orys tilinde jeterlik eken. Bul – máseleniń «engen sózderden» kúrdeli ekendigin baiqatady. Mysaly «ikona» sózi 732 jyl turǵyzylǵan Kóltegin máńgi tasynda «Tizesi bardy júgindirdim» (iúgúný) dep jazylyp tur. Al Rýstiń tek osydan bir jarym ǵasyr ótken soń ǵana (889 jyly) hristian dinin qabyldaǵany belgili. Bul sózdi Mahmut Qashqaridiń 1074 jyly jazylǵan «Diýan luńat at-Túrk» shyǵarmasynan da kóremiz.
KSRO ǴA shyǵarǵan «Drevnetiýrkskii slovar» jinaǵynda berilgen mysaldardan júzdegen orys sózderiniń túrk sózderiniń túbirinen ǵana emes, jalǵaý, jurnaqtarynan da, teris qarai oqylýynan da, býyndar aýysyp ta jasalynǵanyn kóremiz. (Keibir sózderdiń eki tilge ortaqtyǵy tym kómeskilenip, jalpylama jańǵyryqtai estiledi). Mysaly atalǵan «Sózdiktiń» 387 betinde «Oǵyz-namadan» keltirilgen «óńlik» sózi «litso» dep aýdarylǵan. «Óń» túbiriniń maǵynasy demesek, dybystalýy «litso» sózine kelmeitini aiqyn. Munda «lik» jurnaǵynan orystyń «lik», odan lichiko, litso, litsemer, litsevaia, t.b. týyndaǵan. Al shyǵys túrkterinde de (mońǵol), oǵyz dialektinde de (Túrkiia, ázirbaijan) bar «ambar», «anbar» (aýyzǵy bólme, kireberis) sózi orys tilinde «ambar» dep te, «anbar» sózindegi býyndar oryn aýystyrýynan (bar+an) «veranda» túrinde de kezdesedi.
Talasqa túsip otyrǵan «slavian» ataýy, shyn máninde, kóne túrk sózi. «Drevnetiýrkskii slovar» jinaǵynda: «ÇAV (chab, chavi) – slava, izvestnost, molva: bilig esi çab esi ben-ok ertim – obladatelem mýdrosti, obladatelem slavy byl imenno ia (Toniýkýk, 7- stroka)», dep 734 jyly turǵyzylǵan Tonykók eskertkishi jazýynan, jáne de: «ÇAVLIN, ÇAVLAN – proslavitsia, stanovitsia izvestnym: er çavlandi – mýjchina proslavilsia (M.Kashgari. str. 388, stroka 17)», dep 1074 jyly jazylǵan M.Qashǵaridiń «Diýan lýǵat at-Túrk» kitabynan mysaldar keltirilgen. Tipti, «Slavian» sóziniń túp-tamyryn tuńǵus-shúrshit tilderinen tabamyz. STM jinaǵynda: «SÁ – znat» delinip, Evenkshe «sáv, savýn» – byt izvestnym; byt znamenitym; Ýchr. dialektinde «sálen, hálen, shálen» – svedýiýshii, talantlivyi; Ýlch tilinde «sávan, sevchý» – soobshit, ývedomit; Manjursha «sabýlá» – znat, ponimat; Shúrjen tilinde (kóne manjur) «sáh-hi» – znat; pism. mong. «sana» – dýmat; Dr. tiýrk. «san» – dýmat», dep jazylǵan. Qazaq tilinde bul «sanaly», «saqi» sózderi eken. Osyǵan qaramastan qazirgi orys, ýkrain, t.b. halyqtar «slavian» ataýyn latyndardyń «qul» degen sózinen shyqty dep etnostyq ataýlaryn evropa sózinen shyǵaryp máz bolýda.
Menińshe «slavian» ataýyn Edil bulǵar-túrkteriniń hany Asparýh 680 jyly Dýnai ózeniniń ońtústigindegi skif tektes taipalardy biligine alǵanda jalpy halqyna bergen de, keiin bul ataý soltústik-shyǵystaǵy skif-sarmat (poliak, ýkrain, cheh, t.b.) jáne ýgro-fin taipalaryna da jaiylǵan syńaily.
Qazirde biz «qazaq (túrk) tiline orystan engen» dep júrgen birtalai sózder de, shyn máninde, bir kezderi túrk tilinen orys tiline enip, keiinnen ózimizge qaita oralǵanyn kóremiz. Mysaly M. Qashqari eńbeginde kórsetilgen «shyt» sózi orys tilinde «sittsa» bolyp, qaitadan qazaq tiline «sisa» bolyp oralǵan (aq sisa, qyzyl sisa, sisa kóilek). Al «aran» sózi «krovat» bolyp, búginde tilimizde «kerýet» delinip júr (STM: Even. arán – postel, krovat; haránt – polzovatsia krovatiý; dr.tiýrk. aran – skotnyi dvor). Iakýt tilindegi «týrke» (bytyramen atatyn myltyq) orystyń «dro)bovik» sózinen engen delingenimen negizinde túrktiń «tara», «by(tyra)» sózi jatyr, t.b.
Osy kitabymda 3-4 myńdai túrk negizdi orys sózderin kórsetkenimmen, bul sózderden ondaǵan myń sózder týyndaitynyn joǵarydaǵy mysaldardan-aq baiqaýǵa bolady. Ázirge zertteý nátijeleri orys (slavian) tiliniń ózindik etnostyq negizi joq ekendigin, sózderiniń basym kópshiligi (tatar zertteýshileriniń aitýynsha 95 paiyzy) túrk tili negizinde, al ózgesi grek, latyn, túrk tili arqyly engen parsy, arab sózderinen quralǵanyn kórsetip otyr. Sondai-aq tuńǵys jáne orys tilderine ortaq kóptegen sózder ushyrasty.
Qazirgi orys zertteýshileri G.Noskovskii men A.Fomenko: «Tiýrkskii iazyk, vpolne veroiatno, byl prostonarodnym iazykom nashih predkov, a rýsskii iazyk iavliaetsia, skoree vsego, razgovornym ýprosheniem tserkovno-slavianskogo iazyka. Emý nashih predkov naýchili v tserkvi, i on postepenno vytesnil razgovornyi tiýrkskii iazyk», – degen pikir aitady («Rýs i Rim», 5 tom, 99 b). Al Tatarstan zertteýshisi N.Hýsainov «Orys tiliniń túrki negizderiniń sózdigi» jinaǵynda: «Erte zamanda arnaiy til mamany (grammatist) túrk tilinen túrli joldarmen slavian tilin qurastyryp shyǵarǵan», – deidi.
Aita keter másele – «túrk tiline arab, parsydan engen» delinetin sózder jaiy. Ádette «kirme sózder» halyqtar aralas, kórshi turǵannan ia din birliginen dini kitaptary (keiingi 1-2 ǵasyrda ǵylymi terminder) arqyly enetini belgili. Kóptegen «túrk tiline arab, parsydan engen» delinetin sózderdiń (nyshan, sýret, qoja, stan, baqi, dos, iman, amal, saqi, ómir, hasan, halyq, ǵylym, mal, aram, zapa, sahara, zalym, t.s.s.) altai tilderi tobyna jatatyn, musylman dini barmaǵan tuńǵys-manjur tilderinde bolýy – osy sózderdiń, kersinshe, túrkterden parsy men arabtarǵa engenin baiqatsa kerek. Tarihtaǵy oqiǵalar da osylai bolǵandyǵyna dálel. Parsylar da, arabtar da dinin taratqanymen Túrkistan jerinde turaqtamaǵan. Al H ǵasyrda Aral teńizi óńirinen qozǵalǵan oǵyz túrkteriniń Ierýsalimge deiin barǵany, HII ǵasyr aiaǵynda Horezm imperiiasynyń batys shekarasy Irakka sheiin sozylǵany, HIII ǵasyr basynda Shyńǵyz han áskeri Mysyr men Vizantiia shekarasyna at basyn tiregeni belgili. Parsylar tek bes ǵasyrdan soń (1510 j. Gerat qalasy mańynda Muhammed Shaibani qazasynan soń) túrkterden qutylsa, al arabtar 1918 jyly ǵana aǵylshyndardyń járdemimen Osman imperiiasynan táýelsizdigin alǵany belgili. Mádiná qalasyndaǵy Muhammed paiǵambar jerlengen meshitti ulǵaityp, qabyrǵalaryn qai túrk sultany qai jyly saldyrǵany sol qurylystarda jazýly tur. Sondyqtan burynǵy «túrk tiline bálen halyqtan engen» degen sózder de qaita zertteýdi qajet etedi.
Sondai-aq túrktiń «kirit» sózine (M.Qashqari: KIRIT kliých (I t. 357);KIRITLÁ zakryvat: qapuú kiritladi – dver zaperli (MK III t. 345) «za» qosymshasy (pristavka) arqyly orystyń «zakryt» sózi paida bolsa, al osy sózben maǵynalas «zaperet» sózindegi «za» esh qosymsha emes, «zap» – túrktiń «jap» sózi; «Nelzia» sózindegi «ne» pristavka sanalyp, «lzia» túbiriniń qandai maǵyna beretinin izdep te orys filologtary talaidan bastaryn qatyryp júr. Shyn máninde «nelzia» – sózdiń túbiri. Ol evenk tilindegi «eńeze», qazaqtyń «meńze» sózi (STM sózdigi: EŃEZE zapret (nelzia!) (Evenk.): govorit inoskazatelno).
Túrktiń «qopar» sózinen paida bolǵan orys tilindegi «kopat», ydystyń tyǵynyn alý, qoparý maǵynasyndaǵy «otkýporit» sózimen keliselik. Al ydysty tyǵyndaýdy «zakýporit» dep, «qoparý» maǵynasyna keri áreketke de «qoparý» sózin paidalanǵan... Zertteý barysynda mundai mysaldar kóptep kezdesti. Sondyqtan jalpy orys tili ǵylymyna qatysty qalyptasqan kóp qaǵidalar da qaita zerttýdi qajet etedi eken.
Til birligin eskersek, Gerodot jazǵandai skifter (slaviandar) de, V.Belinskii aitqandai ýgro-finnder (orystar) de Evropa shyǵysyna Aziiadan (Turannan) barǵan degen tujyrym jasaýǵa bolady. (Mundai tujyrym etrýs sózderiniń nelikten túrk, slavian, orys sózderine birdei uqsaitynyn túsindire alady). Tek skifter Evropaǵa Kaspii teńiziniń ońtústigin ainalyp, Gerodot aitqandai «Araks ózenin ótip kelse», al ýgro-finndar Aziiadan (Sibirden) Kaspiidiń soltústigimen barǵan syńaily. Muny orys tilindegi tuńǵus sózderinen ańǵarýǵa bolady.
Qazaqstandyq zertteýshi V.Sýhov: «Esli stavit vopros o edinom drevnem etnicheskom i iazykovom korne tiýrok i slavian, to takovym mog byt tolko drevnii etnos – dinlin. Iýjnoslavianskaia grýppa plemen tak je, kak i vostochnoslavianskaia, iavlialis potomkami odnogo drevnego naroda – sibirov-savirov, kotoryi v svoiý ochered iavlialsia potomkom drevnego sibirskogo naroda – dinlin», – dep jazady. Dinlin máselesine orys ǵalymdary kóptegen zertteýler arnaǵan. «Istochniki nedvýmyslenno podcherkivaiýt kochevoi hoziaistvenno-kýltýrnyi tip i tiýrkoiazychie dinlinov», – deidi «Vikipediia».
Dinlin násiline ǵalymdar Ortalyq Aziianyń kóne tórt halqyn jatqyzyp, osy qatarda Enisei qyrǵyzdaryn, Soltústik Tian-Shanda turatyn úisinderdi, sondai-aq baegýdi (baiergý) ataidy. Qyrǵyz ben Úisin ataýlary barshamyzǵa jaqsy belgili. Al baegý taipasyn búgingi tarihshylarymyz birde Qorqyttyń rýy baiatpen, birde kóne Qiiattyń Ergeneqonda bolyp shyqqan baiaýt rýymen shatastyrýda. Shákerim «Shejiresinde» baergýdi (dybystalý uqsastyǵyna orai bolsa kerek) «bai arǵyn» sózi degen boljam aitady. Baegý taipasy jaiy Kóltegin, Tonykók eskertkishterinde jazylǵan. Kóterilis kezinde túrk qaǵany Qapaǵandy óltirgen osy baegýler degen derekter bar.
Resei zertteýshisi A.Býshkov «Chingishan: Neizvestnaia Aziia» kitabynda orystardyń minezin, keibir dástúrin, turmysyn túrk halyqtarymen salystyra kele: «Gýnny, nastolko izvestno – nesomnennye tiýrki, prishedshie iz Tsentralnoi Azii. A sledovatelno, mojno slagatelnye prespokoineishim obrazom pomeniat: esli imeiýtsia veskie osnovaniia schitat, chto gýnny-tiýrki – eto slaviane, to ostaetsia vsego odin shag do logicheskogo zaversheniia: slaviane – eto tiýrki», – degen tujyrym jasaidy (144 b.).
(Geredot pen Rashid ad-Din eńbekterindegi derekter yqylym zamandarda Turannan (Túrkistannan) batysqa aýǵan túrkterdiń bir bóligin grekter «skif» dep, al shyǵysqa aýǵan túrkterdi qytailar «siýńný» (hýnný, ǵun) ataǵanyn kórsetedi. Al «slavian jerine» kelgen ǵundar 155-158 jyldarda qytai áskeri men sánbilikter qolbasshysy Tańshyqaidan yǵysyp, Jaiyq pen Edil ózenderi óńirine qonys aýdaryp, ósip-ónip, 448 jyly Edil ( Attila) qaǵannyń basqarýymen Rim imperiiasyna soǵysýǵa attanǵan shyǵys túrkteriniń bir bóligi bolatyn. Endi bir bólik hýnnýlar (kóne Qiiattar) Ergeneqonda jan saýǵalap (Shyńǵyz han atalary), al ózge hýnnýlar sánbilerge óz erkimen baǵynyp, sol II ǵasyrdan shyǵys túrkteri «tatar» atanǵanyn «Ǵasyrlarǵa jalǵasqan jańsaqtyq» atty kitabymda jazǵanmyn).
Baǵzy zamandarda túrkter men slaviandardyń tildik, etnikalyq tamyry ortaq bolǵandyǵy týraly qazirde birshama aityla bastady. Qazaq zertteýshisi Qairat Zakirianov: «Chto greha tait, sovremennoe rossiiskoe obshestvo stremitsia priobshitsia k evropeiskoi jizni. Odnako Evropa Rossiiý kak evropeiskýiý derjavý ne vosprinimaet, ne ottogo, chto ona nedostoina etogo – ý nee svoe, osobennoe mesto»,– dep jazady (K.Zakirianov. «Pod znakom volka: tiýrkskaia rapsodiia», Almaty, 2012).
Batys Evropanyń birneshe ulty, ásirese vengrler, Úshinshi Reih kezinde ózderin «ariilyq» sanaǵan nemister de ózderiniń shyǵý tegin zertteýde Aziia shyǵysyna nazar aýdarǵany belgili. Al olardan áldeqaida Aziiaǵa jaqyn ornalasqan orys halqy bolsa óz tamyryn tek Evropadan izdeýmen keledi. Tipti óz ǵalymdarynyń «Igor polky...» shyǵarmasynan tapqan túrk sózderin de ár saqqa júgirtip, nátijesinde osy shyǵarmanyń aýdarmasy máselesinde lingvister áli de bir tujyrymǵa kele almai otyr.
Osyndai sebepten men burynǵy zertteýshilerdei oiyma kelgen kez-kelgen túrk negizdi orys sózderin bul kitabyma engizbedim. Orys tilindegi «ýstav» sózi qazaqsha «ustanym» sózine keletinin, «moli, molit» sózi «móliiý», «karkas» – qańqasy eken» dep myńdaǵan sózderdi tizýdi maqsat etpedim. Tek orys ǵalymdary (KSRO Ǵylym akademiiasy) ózderi shyǵarǵan «Drevnetiýrkskii slovar» jinaǵynyń ishindegi kózime túsken orys (slavian) sózderin terip alyp, «qazaqsha bul sóz mynadai» degen qysqa ǵana túsinik jazyp usynyp otyrmyn. Oqyp shyqqannan soń ár adam orys halqynyń qaidan paida bolǵanyn ózi paiymdai jatar.
Túrk pen slavian tilderindegi uqsastyq orystarǵa HIII-HVǵasyrlarda Altyn Orda ielik etken kezeńde engen degen qate pikir týmaýy úshin kitapqa Máńgi el memleketi túgil, Shyńǵyz han dúniege kelmesten ertede – VIII-HII ǵasyrlardaǵy kóne túrk jazba eskertkishterinen ǵana mysaldar alyndy.
«Drevnetiýrkskii slovar» jinaǵynda kezdespeitin, alaida dybystalýy da, maǵynasy da túrk jáne orys (slavian) tilderinde (jáne tuńus) birdei sózderdiń birqataryn kórsetý úshin «Sravnitelnyi slovar týngýso-manchjýrskih iazykov» jinaǵynan mysaldar keltirildi. Sondai-aq «Qosymsha» taraýda tek tuńǵus pen orys tilderine ortaq (túrk tilinde kezdespeitin) sózderdi jeke kórsettik. Osy kitabyma zertteý nysany retinde paidalanylǵan KSRO ǴA shyǵarǵan eki jinaqtaǵy mysaldar orys tilinde bolǵandyqtan aýdarylmai berildi.
Hasen QOJA-TÚRK, "Juldyz" jýrnaly
