جۋىردا بەلگٸلٸ قوعام جەنە ٶنەر قايراتكەرٸ حاسەن قوجا-احمەت (قوجا-تٷرك) «رۋسسكيي يازىك درەۆنەتيۋركسكيي?» دەگەن كٸتابىن اياقتادى. بۇل ەڭبەگٸندە ول سلاۆيان حالىقتارىنىڭ تٸلدٸك تامىرى كٶنە تٷرك تٸلٸنەن باستاۋ الاتىنىن كسرو عا شىعارعان «كٶنەتٷرك سٶزدٸگٸ» (درەۆنەتيۋركسكيي سلوۆار), «تۇڭعۇس-مانجۇر تٸلدەرٸنٸڭ سالىستىرمالى سٶزدٸگٸ» (سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ) باسىلىمدارى بويىنشا دەلەلدەيدٸ. ونىڭ بۇل زەرتتەۋ كٸتابى قازاق (تٷرك) تٸلٸنٸڭ قادٸرٸن ارتتىرۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسادى دەپ ويلايمىز.
رەداكتسييادان
ورىس حالقىنىڭ شىعۋ تەگٸ تۋرالى
ورىس حالقىنىڭ پايدا بولۋى, شىققان تٷپ-تەگٸ تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەر كٶپتەپ سانالادى. الايدا زەرتتەۋشٸلەر پٸكٸرٸ ەرتٷرلٸ جەنە ەلٸ كٷنگە شەيٸن تيياناقتى بٸر تۇجىرىمعا كەلە الماعان. ۆ.م.موشين 1931 جىلى جارييالاعان ماقالاسىندا ورىس حالقىنىڭ شىعۋ تەگٸ تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ايتىلعان مىناداي بولجامداردى كەلتٸرەدٸ: 1. سكانديناۆتاردان. 2. بالتىق سلاۆياندارىنان. 3. ەدٸل فينندەرٸنەن. 4. سكانديناۆييا فينندەرٸنەن. 5. ليتۆالىقتاردان. 6. مادييارلاردان. 7. حازارلاردان. 8. گوتتاردان. 9. گرۋزينداردان. 10. يراندىقتاردان. 11. يافەتيدتەردەن. 12. كەلتتەردەن. 13. ەۆرەيلەردەن. 14. نەمەسە «بەلگٸسٸز بٸر تايپادان» دەي كەلە, اۆتور: «جۋىق ارادا «رۋستار رودوس ارالىنان, رودەزييادان, تٸپتٸ, سٷلەيمەن ارالدارىنان شىقتى» دەيتٸن دە بولارمىز», – دەيدٸ («سلاۆييا» جۋرنالى, 1931 ج., پراگا.).
كەيٸنگٸ كەزدەرٸ «ورىستار ارابتان شىققان, ٶيتكەنٸ ەگيپەت پيراميدالارىنداعى جازۋلاردا ورىس سٶزدەرٸ بار ەكەن» دەگەن دە پٸكٸر تەلەديدار حابارلارىندا ايتىلىپ جٷر. ورىس تٸلٸندە اراب سٶزدەرٸنٸڭ كەزدەسەتٸنٸ راس. مىسالى ورىستىڭ كٶنە اڭىزدارىنداعى جىراۋدىڭ بايان (بويان) اتى ونىڭ كەسٸبٸنە بايلانىستى بولسا, وندا بۇل ارابتىڭ «بايانداۋ» سٶزٸ, ەگەر ەسٸمٸ بولسا تٷركتٸڭ «باياندى» سٶزٸنەن. «پيراميدالارداعى جازۋلارعا» كەلسەك, ول قۇرىلىستار ەگيپەتتٸ ارابتاردىڭ جاۋلاۋىنان 3-4 مىڭ جىل ەرتە سالىنعانىن ەلگٸ پٸكٸر ايتۋشى ەسكەرمەگەن. رەسەي زەرتتەۋشٸسٸ ن. ۆاشكەۆيچ تە «زا سەميۋ پەچاتيۋ» اتتى كٸتابىندا: «ۆسە نەموتيۆيروۆاننىە سلوۆا ي ۆىراجەنييا درۋگيح يازىكوۆ ۆ كونەچنوم سچەتە ۆوسحوديات ك رۋسسكومۋ يازىكۋ يلي ارابسكومۋ. ي ەتو نەزاۆيسيمو ني وت يستوريي, ني وت گەوگرافيي», – دەپتٸ. شىن مەنٸندە, وسى زەرتتەۋشٸنٸڭ اراب سٶزدەرٸنەن كەلتٸرگەن مىسالدارى لاتىن, گرەك ارقىلى ورىس تٸلٸنە ەنگەن عىلىمي تەرميندەرٸ (ال-گەبرا, ال-كوگول, ت.ب.).
سونداي-اق: «ورىستار تىم ەرتەدە سولتٷستٸك مۇزدى مۇحيتىنىڭ ورنىندا بولعان, انتيكالىق اۆتورلار گيپەربورەيا دەپ اتاعان ماتەريكتٸڭ تۇرعىندارى «ارييلەر» ەكەن, «مۇز دەۋٸرٸ» باستالعان سوڭ وڭتٷستٸككە اۋىپتى», «گيپەربورەيا» – سولتٷستٸك بورانى» ماعىناسىن بٸلدٸرەتٸن سٶز», – دەگەن دە پٸكٸر جيٸ ايتىلۋدا» (ۆ. دەمين. «تاينى رۋسسكوگو نارودا». م. “ۆەچە”. 1997).
مۇز دەۋٸرٸ باستالعاندا ورىستار عانا ەمەس, ٶزگە دە, بٷگٸندە «اريي» دەلٸنٸپ جٷرگەن حالىقتاردىڭ بارشاسى دا گيپەربورەيادان وڭتٷستٸككە قونىس اۋدارعان بولار? ال «بورەي, بورەيا» ورىس تٸلٸندەگٸ بۋران, ۋراگان, پۋرگا سٶزدەرٸنە كەلەدٸ دەسەك, مۇنداي سٶزدەر تٷرك تٸلٸندە دە بورا, بوران, بوراعان, بوراۋ, بۇرقاسىن, بۋىرقانۋ, ت.ب. تٷردە بار. بۇلاردىڭ تٷبٸرٸ تٷرك تٸلٸندەگٸ ٷر, ٷرۋ, ٷرلەۋ سٶزٸ.
ەندٸ بٸر ايتۋشى: «اپەننين تٷبەگٸندە لاتىنداردان بۇرىن تۇرعان ەترۋس حالقى ورىستان شىققان», – دەپ, دەلەل رەتٸندە پولشاعا بارىپ پولياك تٸلٸن ەستٸگەن يتالييالىقتىڭ وسى تٸلدٸ ەترۋس جازۋلارىمەن سالىستىرعانىن ايتادى. سولاي-اق بولسىن. وندا نەگە ەترۋس تٸلٸن پولياكتٸكٸ يا جالپى سلاۆيان تٸلٸ دەپ ايتپاسقا, تەك «ورىس تٸلٸ» دەپ كٶرپەنٸ كٷشتەپ تارتۋدىڭ كەرەگٸ قانشا دەگەن سۇراق تۋادى. ەترۋستاردان قالعان بوياۋلى سۋرەتتەردە ولاردىڭ شاشتارى, قاستارى قارا, ٶڭدەرٸ قوڭىرقاي. «ەگەر ولار سولتٷستٸكتٸڭ حالقىنان شىققان بولسا, گەوگرافييالىق جاعدايعا بايلانىستى شاش-قاستارى, رەڭدەرٸ اق-سارى بولار ەدٸ عوي?» دەگەن كٷمەن تۋادى.
باتىس ەۆروپا تاريحشىلارىندا ەترۋستاردىڭ اپەننين تٷبەگٸنە شىعىستان كەلگەندٸگٸ تۋرالى پٸكٸر ەلدەقاشان قالىپتاسقان. ريم تاريحشىسى سەنەكا: “Tuscos Asia sibi vindicat” («ازييا تۋسكتار بٸزدەن پايدا بولدى دەپ سانايدى»)», – دەپ جازعان. ال ەرتەدە «ازييا» دەپ باتىسەۆروپالىقتار قازٸرگٸ تاياۋ شىعىستى اتاعان. سوڭعى كەزدەرٸ ەترۋستار شۋمەرلٸكتەردٸڭ بٸر تارماعى دەگەن بولجام ايتىلۋدا. تٷركتەر دە شۋمەرلٸكتەردٸڭ ورتالىق ازيياعا اۋعان بٶلٸگٸ دەگەن پٸكٸر بارى بەلگٸلٸ. زەرتتەۋشٸلەر ەترۋستار مەن تٷركتەردٸڭ تٸلٸنەن, سالت-دەستٷرٸنەن كٶپتەگەن ۇقساستىقتار تابۋدا.
تاريحتا «ەترۋس» دەگەن اتپەن قالعان بۇل حالىق ٶزٸن «راسنا» دەپ, ال ريمدٸكتەر «تۋسك» دەپ اتاعان ەكەن. «رۋس» پەن «ەترۋس», «راسنا» سٶزدەرٸنٸڭ ۇقساستىعى ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸنە وي سالارى تٷسٸنٸكتٸ. الايدا ەترۋس حالقى ريم يمپەريياسى پايدا بولاردان ەرتە, بٸزدٸڭ دەۋٸرگە دەيٸنگٸ Vٸٸ عاسىرلاردا ٶمٸر كەشسە, ال سلاۆيانداردىڭ «پوۆەست ۆرەمەننىح لەت» جىلناماسىندا «رۋس» اتاۋى تەك 862 جىلى, سلاۆياندار مەن ۋگرو-فينن تايپالارىن ۆارياگتىڭ رۋس تايپاسىنان شىققان ريۋريك, سينەۋس, ترۋۆور اتتى اعايىندىلاردىڭ بيلەۋگە كەلگەن كەزدەن پايدا بولعانى جازىلعان.
بايقاعانىمىز: ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ ٶزدەرٸن سلاۆيان تەكتٸ ساناي تۇرا, ورىس ۇلتىنىڭ پايدا بولۋىن پولياك, ۋكراين, بەلارۋس, چەح, سەرب, حورۆات سيياقتى سلاۆيان حالىقتاردان بٶلەك قاراستىرادى ەكەن. وسىعان وراي رەسەيدٸڭ يمپەرييالىق پيعىلىنان كٶپ تەپەرٸش كٶرگەن پولياك, ۋكراين حالىقتارىنىڭ تاريحشىلارى دا مٷمكٸندٸگٸنشە ٶزدەرٸن ورىس حالقىنان اۋلاقتاتپاققا تىرىسۋدا. وسىنداي پٸكٸرلەردٸڭ بٸرٸ – ۋكراين حالقىنىڭ بالتىق تەڭٸزٸ ماڭىندا ٶمٸر كەشكەن ۋكر تايپاسىنىن شىققاندىعى تۋرالى. العاشقى دەرەك رەتٸندە ۋكرلاردىڭ 989 جىلى گەرماندىقتارمەن سوعىسى ايتىلادى. «ونداي بولسا كيەۆ رۋسٸندە 889 جىلى حريستيان دٸنٸن قابىلداعان حالىق كٸم, قازٸرگٸ ۋكرايندىقتاردىڭ اتا-باباسى ەمەس پە?» دەگەن سۇراق تۋادى.
ۋكراينا زەرتتەۋشٸسٸ ۆ.بەلينسكيي ٶزٸنٸڭ «سترانا موكسەل» اتتى كٸتابىندا ورىس حالقىنىڭ سلاۆياندارعا جاتپايتىنىن, سولتٷستٸك ورماندارىنداعى ۋگورو-فينندٸك تايپالاردان حٸ عاسىردا كيەۆ كنيازٸنٸڭ كەنجە ۇلى يۋريي دولگورۋكييدٸڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پايدا بولعان حالىق ەكەنٸن جازادى: «ۆ IX-XII ۆەكاح نە سۋششەستۆوۆالو رۋسسكوگو نارودا (ي ۆ وسوبەننوستي ۆەليكوروسسوۆ!). سلاۆيانسكيە پلەمەنا (پوليانە, درەۆليانە, سيۆەريانە, دۋليبى, تيۆەرتسى ي ت.د.), نا بازيسە كوتورىح ۆ يستوريچەسكوم رازۆيتيي وبرازوۆالسيا ۋكراينسكيي نارود, ي فينسكيە پلەمەنا (مۋروما, مەريا, ۆەس, مەششەرا, موكشا, پەرم, ناروۆا ي ت.د.), ستاۆشيە ۆپوسلەدستۆيي وسنوۆوي ۆەليكوروسسوۆ, نيكوگدا نە يمەلي يستوريچەسكوگو ەدينستۆا, حوزيايستۆەننو نە سوپريكاساليس دو XVI ۆەكا. سيي يستينى ۋستانوۆلەنى رۋسسكيمي يستوريكامي-پروفەسسورامي», – دەيدٸ. سٶيتٸپ ورىس حالقىنىڭ شىعۋ تەگٸ جايىنداعى سۇراققا قوسا ەندٸ «كٸم سلاۆيان, كٸم بٶتەن?» دەگەن مەسەلە تۋىنداپ وتىر.
ورىس اقىنى ا.بلوك ٶزٸنٸڭ «سكيف» شىعارماسىندا: «دا, سكيفى مى! دا, ازياتى مى!» دەپ, ٶز زامانداستارىنىڭ (ورىس زييالىلارىنىڭ) بٸرقاتارىنىڭ ويىنداعى پٸكٸردٸ ٶلەڭمەن بٸلدٸرگەن. ورىس حالقىنىڭ سكيفتٸگٸن ا.ي.گەرتسەن دە ناسيحاتتاعان ەكەن. بۇل تۋرالى ۆ.ا.تۋنيمانوۆ: «سۆوە پولوجەنيە ۆ ەۆروپە گەرتسەن منوگو راز وپرەدەليال كاك پوزيتسييۋ چۋجەگو, پوستوروننەگو, سكيتالتسا, سكيفا, ۆارۆارا, تۋرانتسا»,– دەپ جازادى.
تۇران دەمەكشٸ, «تاريح اتاسى» سانالاتىن گەرودوت سكيفتەر جايىندا: «كوچەۆىە پلەمەنا سكيفوۆ وبيتالي ۆ ازيي. كوگدا ماسساگەتى ۆىتەسنيلي يح وتتۋدا ۆوەننوي سيلوي, سكيفى پەرەشلي اراكس ي پريبىلي ۆ كيممەرييسكۋيۋ زەمليۋ», – دەپ جازعان ەدٸ. وسىلايشا سكيفتەردٸڭ تۇراننان (تٷركٸستاننان) قارا تەڭٸزدٸڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ جەرلەرگە كەلگەنٸ ايتىلادى. سونداي-اق, گەرودوت سكيفتەردٸڭ ايتۋىنشا بۇل جەردەگٸ ولاردىڭ العاشقى بيلەۋشٸسٸنٸڭ اتى تارعىتاي بولعانىن, تارعىتاي بيلٸك قۇرعان كەزەڭ مەن پارسى شاحى دارييدٸڭ سكيف جەرٸنە جورىق جاساۋىنىڭ اراسى تۇپ-تۋرا مىڭ جىل ەكەنٸن بايانداعان. داريي جورىعىنىڭ جاڭا جىلساناۋعا دەيٸنگٸ 514 جىلى بولعانى بەلگٸلٸ. بۇعان مىڭ جىلدى قوسساق, سكيفتەردٸڭ ازييادان قارا تەڭٸز سولتٷستٸگٸنە كەلۋ مەزگٸلٸ شامامەن جاڭا جىلساناۋعا دەيٸنگٸ 1500 جىل بولماق.
ج. ج. دەيٸنگٸ V عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن گرەك تەۋٸپٸ ەرٸ ويشىلى گيپپوكرات ٶزٸنٸڭ «و ۆوزدۋحە, ۆوداح ي مەستنوستياح» اتالاتىن ەڭبەگٸندە: «ۆ ەۆروپە ەست سكيفسكيي نارود, جيۆۋششيي ۆوكرۋگ وزەرا مەوتيدا ي وتليچايۋششييسيا وت درۋگيح نارودوۆ. نازۆانيە ەگو – ساۆروماتى», – دەگەن. گەرودوت «تاريحىندا» وسى, سكيفتەردٸڭ بٸر بۇتاعى سارماتتار تۋرالى: «ساۆروماتى زانيمايۋت پولوسۋ زەملي ك سەۆەرۋ, ناچينايا وت ۆپادينى مەوتييسكوگو وزەرا, نا پياتنادتسات دنەي پۋتي, گدە نەت ني ديكيح, ني ساجەنىح دەرەۆەۆ», – دەپ ولاردىڭ جەرٸ ازوۆ تەڭٸزٸنٸڭ ويپاتىنان باستالىپ, دون ٶزەنٸنٸڭ شىعىس جاعالاۋىمەن سولتٷستٸككە سوزىلعانىن جازعان.
رەسەيلٸك جازۋشى ا.بۋشكوۆ «چينگيسحان: نەيزۆەستنايا ازييا» كٸتابىندا: «كستاتي, و پولشە. تام سرەدي شلياحتى ستولەتييامي وتچەگو-تو دەرجالوس ستويكوە ۋبەجدەنيە, چتو پولياكي پرويسحوديات نەپوسرەدستۆەننو وت سارماتوۆ. تولكو پوسلە حV ۆەكا ەتي ۆزگليادى ستالي پومالەنكۋ زامەنياتسيا نا چۋۆستۆو پرينادلەجنوستي ك سەمە ەۆروپەيسكيح نارودوۆ», – دەپ, حVٸٸٸ عاسىرعا دەيٸن پولياك اقسٷيەكتەرٸ ٶزدەرٸن «سارمات كنيازدارى» اتاعانىن جازادى.
پ.ت.فيروۆ تا «گەتمانى ۋكراينسكوگو كازاچەستۆا» اتتى كٸتابىندا (سيمفەروپول, 2005) بوگدان حمەلنيتسكييدٸڭ كٸشٸ ۇلى يۋريي حمەلنيتسكيي تۋرالى: «تۋركي پروۆوزگلاسيلي يۋرييا گەتمانوم ي «كنيازەم مالوروسسكوي ۋكراينى». سۆوەي ستوليتسەي ون ۆىبرال نەميروۆ, ي وتتۋدا راسسىلال ۋنيۆەرسالى, ۆ كوتورىح تيتۋلوۆال سەبيا «كنيازەم سارماتسكيم مالوي روسسيي – ۋكراينى, ۆوجدەم ۆويسكا زاپوروجسكوگو», – دەيدٸ. ەگەر سلاۆياندارعا جاتاتىن پولياكتار مەن ۋكرايندار ٶزدەرٸن سكيفتەردٸڭ بٸر بۇتاعى بولعان سارماتتارعا جاتقىزادى ەكەن, ولارمەن تٸلٸ بٸر ورىس حالقى نەلٸكتەن سكيف ۇرپاعى بولماۋعا تيٸس دەگەن سۇراق تۋادى.
الايدا, قازٸر وسى حالىقتار ٶزدەرٸن تەك «سلاۆيان» دەپ اتاپ, سكيف, سارمات اتاۋلارىن ايتۋدى قويعان. ارا-تۇرا ەسكە السا دا, گەرودوت «تاريحىنداعى» سكيفتەردٸڭ ازييادان كەلگەندٸگٸ تۋرالى دەرەكتٸ مٷلدە كٶرگٸسٸ كەلمەيدٸ.
دەرەكتانۋشى عالىمدار «تٸل بٸرلٸگٸ, ۇقساستىعى ەتنوستاردىڭ تامىرىنىڭ بٸرلٸگٸنٸڭ ەڭ كٶرنەكتٸ دەلەلٸ» ەكەنٸن ايتادى. ەندەشە, قارا تەڭٸز سولتٷستٸگٸنە كەلگەن سكيفتەردٸڭ (سارمات) بۇرىندا تۇرانداعى ماسساگەتتەرمەن بايلانىسى بولعان-بولماعانىن وسى حالىقتىڭ تٸلٸ ارقىلى انىقتاۋعا بولادى.
ۆيزانتييا ەلشٸسٸ زەمارحتىڭ 568 جىلى تٷرك قاعاناتىنىڭ باتىستاعى جەرلەرٸنٸڭ بيلەۋشٸسٸنە ساپارى جايلى تاريحشى مەناندردىڭ جازۋىنشا «تٷرك باقسىلارى سكيف تٸلٸندە انايى سٶزدەردٸ سىبىرلاپ, قوڭىراۋلارىن كٷڭگٸرلەتكەن» (ۆيزانتييسكيە يستوريكي, سپب, 1860, 376 بەت). سٶيتٸپ ٶزدەرٸنٸڭ مىڭ جىلدىق كٶرشٸلەرٸ سكيفتەردٸڭ تٸلٸن جاقسى تانيتىن ۆيزانتييالىقتاردىڭ ايتۋىنشا تٷرك باقسىلارى سكيفشە سٶيلەگەن. بۇل دەرەك سكيف پەن تٷرك تٸلٸ بٸر ەكەنٸن اڭعارتادى. سونداي-اق, گەرودوت امازونكالار تۋرالى: «سكيفتەر امازونكالاردى «ەور پاتا» دەپ اتايدى, بۇل ەللينشە «ەرلەردٸ ٶلتٸرۋشٸلەر» دەگەن ماعىنادا; سكيفشە «ەور» – ەركەك, ال «پاتا» – ٶلتٸرۋ سٶزٸ», دەپ جازىپتى. قازٸرگٸ قازاق (تٷرك) تٸلٸندە دە «ەر» – ەركەك, ال «وپات» – ٶلتٸرۋ. «وپات» (بات, باتۋ, باتىس) سٶزٸ قازٸرگٸ ورىس تٸلٸندە «پادات, ۋپاست, زاپاد; ۋكراينشا «پادات, ۆپاستي»; پولياكشا «سپاسچ»; چەحشە «سپادي»; حورۆاتشا «پاستي, پاو». بۇل سوناۋ گەرودوت دەۋٸرٸندەگٸ سكيف تٸلٸ قازٸرگٸ تٷرك جەنە سلاۆيان تٸلدەرٸمەن بٸردەي بولعانىن كٶرسەتەدٸ. سكيفتەردٸڭ العاشقى بيلەۋشٸسٸ تارعىتايدىڭ ەسٸمٸن 2800 جىلدان سوڭ شىعىس تٷركتەرٸنەن كەزدەستٸرەمٸز. مىسالعا شىڭعىز حاننىڭ تۋىستارى ٸشٸندە تايشۋىت رۋىنىڭ كٶسەمٸ تارعىتاي-قىرىلداقتى, تارعىت رۋىنان شىققان تاعىتايدى, تٷمبەنە حاننىڭ شٶبەرەسٸ تارعىتايدى, ت.ب. ايتا الامىز.
* * *
سلاۆيان مەن تٷرك تٸلدەرٸن سالىستىرا زەرتتەۋ ورىستىڭ حٸٸ عاسىردا (1185 ج.) جازىلعان ەڭ كٶنە ەدەبي شىعارماسى سانالاتىن «يگور پولكى تۋرالى سٶزگە» قاتىستى حٸح عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا-اق باستالعان. وسى شىعارماداعى «كۋر» سٶزٸنٸڭ «كۋريتسا» ەمەس, تٷركتٸڭ قۇر, قورا, قۇرعان سٶزدەرٸنە كەلەتٸنٸنە تاريحشى ا.ف.ۆولتمان 1833 جىلى نازار اۋدارۋدى ۇسىنسا, ال قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى ف.ي.ەردمان وسى شىعارماداعى وريەنتاليزمدەرگە ارناعان ماقالاسىندا: «نيكتو ەششە نە زامەتيل ازياتسكوگو كولوريتا سەگو ستيحوتۆورەنييا»,–دەپ جازدى (ەردەمان. 1842, 20 ب.). وسى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تٷرك تٸلدەرٸ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ي.ن.بەرەزين, «يگور پولكىن...» ن.گەربەلدٸڭ اۋدارۋىنا وراي, 1854 جىلى جازعان رەتسەنزيياسىندا بٸرقاتار سٶزدەردٸڭ ەتيمولوگييالارىن تٷسٸندٸرگەن. ورىس شىعىستانۋشى-تٷركولوگ پ.م.مەليورانسكيي بۇل شىعارماعا 1902 جەنە 1905 جىلدارى «تۋرەتسكيە ەلەمەنتى ۆ يازىكە «سلوۆا و پولكۋ يگورەۆە» دەپ اتالعان كٶلەمدٸ ەكٸ ماقالا جازدى. مەليورانسكيي پۋبليكاتسييالارىنداعى ەتيمولوگييالاردى جوعارى باعالاعان اكادەميك ف.ە.كورش ٶز ماقالاسىندا ونداعى بولۆان, بويارين, بۋسىي, بىليا, جەمچۋگ, كاگان, نوگاتا, حارالۋگ سٶزدەرٸنە قاتىستى ٶزٸندٸك پٸكٸر ايتادى.
بەلگٸلٸ تٷركولوگ س.ە.مالوۆ تا وسى شىعارماداعى تٷركيزمدەرگە بٸرنەشە زەرتتەۋلەر ارناپ, «تيۋركيزمى ۆ يازىكە «سلوۆا و پولكۋ يگورەۆە» اتتى ماقالاسىندا بٸرقاتار تٷرك سٶزدەرٸن تالداعان (مالوۆ, 1946, 129-139 بب.). نەمٸس سلاۆيت-تٷركولوگٸ ك.گ.مەنگەس 1951 ج. جارىق كٶرگەن كٸتابىندا وسى شىعارماداعى تٷرك سٶزدەرٸ دەپ ەسەپتەگەن 40 لەكسەمگە تالداۋ جاسايدى. كەڭەسٸك تٷركولوگ ن.ا.باسكاكوۆ ٶزٸنٸڭ وسى تاقىرىپقا قاتىستى ەر جىلدارداعى زەرتتەۋلەرٸن «تيۋركسكايا لەكسيكا ۆ «سلوۆە و پولكۋ يگورەۆە» اتتى مونوگرافيياسىندا جيناقتادى. مۇندا ول 44 لەكسەمانى تالداعان. (باسكاكوۆ, 1985, 99-172 بب.). 1975 جىلى دەل وسى كٶنە ورىس شىعارماسىنىڭ تٷركتٸگٸن زەرتتەگەن و.سٷلەيمەنوۆتٸڭ «ازييا» اتالاتىن كٸتابى جارىق كٶردٸ. وسى تاقىرىپ بٸر جارىم عاسىر بويىنا ورىس, نەمٸس عالىمدارى ورتاسىندا تالقىلانىپ جٷرگەندٸگٸنە قاراماستان «ازييا» كٸتابىنا بايلانىستى رەسەي عالىمدارى ەدەۋٸر داۋ كٶتەردٸ.
اتالعان زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بارشاسىنا ورتاق نەرسە – ولار «يگور پولكى تۋرالى سٶز» شىعارماسىنداعى تٷرك سٶزدەرٸن ح-حٸ عاسىرلاردا كيەۆ رۋسٸنٸڭ دەشتٸ قىپشاقپەن كٶرشٸ بولۋىنان ەنگەن «كٸرمە سٶزدەر» دەگەن پٸكٸردە بولدى.
2008-2012 جىلدارى «عاسىرلارعا جالعاسقان جاڭساقتىق» اتتى كٸتابىمدى جازۋ كەزٸندە (بۇل ەڭبەكتە «موڭعول» سٶزٸ ەرتەدە ەتنوستىڭ ەمەس, مەملەكەتتٸڭ (مەڭگۋ ەل, مەڭگٸ ەل) اتاۋى بولعانىن, «كٶنە موڭعول تٸلٸ» دەلٸنٸپ جٷرگەننٸڭ, شىن مەنٸندە, شىعىس تٷرك ديالەكتٸ ەكەندٸگٸن انىقتاعانمىن) كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى شىعارعان «درەۆنەتيۋركسكيي سلوۆار» (1969 ج.) جەنە «سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ» (1975 ج.) جيناقتارىنا كٶپ رەت ٷڭٸلگەن ەدٸم, كٶنە تٷرك جەنە قازٸرگٸ قازاق تٸلٸمەن دىبىستالۋى دا, ماعىناسى دا بٸردەي مىڭداعان ورىس (سلاۆيان) سٶزدەرٸن ۇشىراتتىم.
الايدا زەرتتەۋ كەزٸندە كٶزٸم تٷسكەن تٷرك نەگٸزدٸ ورىس سٶزدەرٸن تەك ح-حٸ عع. رۋس دەشتٸ قىپشاقپەن كٶرشٸ بولعاندا نەمەسە حٸٸٸ-حVع.ع. التىن وردا يەلٸك ەتكەن كەزەڭدە جۇعىسقان دەۋگە كەلمەيدٸ. تٸپتٸ, قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە ساقتالماعان يا تىم ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان كٶنە تٷرك سٶزدەرٸ ورىس تٸلٸندە جەتەرلٸك ەكەن. بۇل – مەسەلەنٸڭ «ەنگەن سٶزدەردەن» كٷردەلٸ ەكەندٸگٸن بايقاتادى. مىسالى «يكونا» سٶزٸ 732 جىل تۇرعىزىلعان كٶلتەگٸن مەڭگٸ تاسىندا «تٸزەسٸ باردى جٷگٸندٸردٸم» (يٷگٷنۋ) دەپ جازىلىپ تۇر. ال رۋستٸڭ تەك وسىدان بٸر جارىم عاسىر ٶتكەن سوڭ عانا (889 جىلى) حريستيان دٸنٸن قابىلداعانى بەلگٸلٸ. بۇل سٶزدٸ ماحمۇت قاشقاريدٸڭ 1074 جىلى جازىلعان «ديۋان لۇڭات ات-تٷرك» شىعارماسىنان دا كٶرەمٸز.
كسرو عا شىعارعان «درەۆنەتيۋركسكيي سلوۆار» جيناعىندا بەرٸلگەن مىسالداردان جٷزدەگەن ورىس سٶزدەرٸنٸڭ تٷرك سٶزدەرٸنٸڭ تٷبٸرٸنەن عانا ەمەس, جالعاۋ, جۇرناقتارىنان دا, تەرٸس قاراي وقىلۋىنان دا, بۋىندار اۋىسىپ تا جاسالىنعانىن كٶرەمٸز. (كەيبٸر سٶزدەردٸڭ ەكٸ تٸلگە ورتاقتىعى تىم كٶمەسكٸلەنٸپ, جالپىلاما جاڭعىرىقتاي ەستٸلەدٸ). مىسالى اتالعان «سٶزدٸكتٸڭ» 387 بەتٸندە «وعىز-نامادان» كەلتٸرٸلگەن «ٶڭلٸك» سٶزٸ «ليتسو» دەپ اۋدارىلعان. «ٶڭ» تٷبٸرٸنٸڭ ماعىناسى دەمەسەك, دىبىستالۋى «ليتسو» سٶزٸنە كەلمەيتٸنٸ ايقىن. مۇندا «لٸك» جۇرناعىنان ورىستىڭ «ليك», ودان ليچيكو, ليتسو, ليتسەمەر, ليتسەۆايا, ت.ب. تۋىنداعان. ال شىعىس تٷركتەرٸندە دە (موڭعول), وعىز ديالەكتٸندە دە (تٷركييا, ەزٸربايجان) بار «امبار», «انبار» (اۋىزعى بٶلمە, كٸرەبەرٸس) سٶزٸ ورىس تٸلٸندە «امبار» دەپ تە, «انبار» سٶزٸندەگٸ بۋىندار ورىن اۋىستىرۋىنان (بار+ان) «ۆەراندا» تٷرٸندە دە كەزدەسەدٸ.
تالاسقا تٷسٸپ وتىرعان «سلاۆيان» اتاۋى, شىن مەنٸندە, كٶنە تٷرك سٶزٸ. «درەۆنەتيۋركسكيي سلوۆار» جيناعىندا: «Çاۆ (چاب, چاۆٸ) – سلاۆا, يزۆەستنوست, مولۆا: bilig esi çab esi ben-ok ertim – وبلاداتەلەم مۋدروستي, وبلاداتەلەم سلاۆى بىل يمەننو يا (تونيۋكۋك, 7- ستروكا)», دەپ 734 جىلى تۇرعىزىلعان تونىكٶك ەسكەرتكٸشٸ جازۋىنان, جەنە دە: «ÇاۆLIN, ÇAVLAN – پروسلاۆيتسيا, ستانوۆيتسيا يزۆەستنىم: er çavlandi – مۋجچينا پروسلاۆيلسيا (م.كاشگاري. ستر. 388, ستروكا 17)», دەپ 1074 جىلى جازىلعان م.قاشعاريدٸڭ «ديۋان لۋعات ات-تٷرك» كٸتابىنان مىسالدار كەلتٸرٸلگەن. تٸپتٸ, «سلاۆيان» سٶزٸنٸڭ تٷپ-تامىرىن تۇڭعۇس-شٷرشٸت تٸلدەرٸنەن تابامىز. ستم جيناعىندا: «سە – زنات» دەلٸنٸپ, ەۆەنكشە «سەۆ, ساۆۋن» – بىت يزۆەستنىم; بىت زنامەنيتىم; ۋچر. ديالەكتٸندە «سەلەن, ھەلەن, شەلەن» – سۆەدۋيۋششيي, تالانتليۆىي; ۋلچ تٸلٸندە «سەۆان, سەۆچۋ» – سووبشيت, ۋۆەدوميت; مانجۇرشا «سابۋلە» – زنات, پونيمات; شٷرجەن تٸلٸندە (كٶنە مانجۇر) «سەھ-ھٸ» – زنات; پيسم. مونگ. «سانا» – دۋمات; در. تيۋرك. «سان» – دۋمات», دەپ جازىلعان. قازاق تٸلٸندە بۇل «سانالى», «ساقي» سٶزدەرٸ ەكەن. وسىعان قاراماستان قازٸرگٸ ورىس, ۋكراين, ت.ب. حالىقتار «سلاۆيان» اتاۋىن لاتىنداردىڭ «قۇل» دەگەن سٶزٸنەن شىقتى دەپ ەتنوستىق اتاۋلارىن ەۆروپا سٶزٸنەن شىعارىپ مەز بولۋدا.
مەنٸڭشە «سلاۆيان» اتاۋىن ەدٸل بۇلعار-تٷركتەرٸنٸڭ حانى اسپارۋح 680 جىلى دۋناي ٶزەنٸنٸڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ سكيف تەكتەس تايپالاردى بيلٸگٸنە العاندا جالپى حالقىنا بەرگەن دە, كەيٸن بۇل اتاۋ سولتٷستٸك-شىعىستاعى سكيف-سارمات (پولياك, ۋكراين, چەح, ت.ب.) جەنە ۋگرو-فين تايپالارىنا دا جايىلعان سىڭايلى.
قازٸردە بٸز «قازاق (تٷرك) تٸلٸنە ورىستان ەنگەن» دەپ جٷرگەن بٸرتالاي سٶزدەر دە, شىن مەنٸندە, بٸر كەزدەرٸ تٷرك تٸلٸنەن ورىس تٸلٸنە ەنٸپ, كەيٸننەن ٶزٸمٸزگە قايتا ورالعانىن كٶرەمٸز. مىسالى م. قاشقاري ەڭبەگٸندە كٶرسەتٸلگەن «شىت» سٶزٸ ورىس تٸلٸندە «سيتتسا» بولىپ, قايتادان قازاق تٸلٸنە «سيسا» بولىپ ورالعان (اق سيسا, قىزىل سيسا, سيسا كٶيلەك). ال «اران» سٶزٸ «كروۆات» بولىپ, بٷگٸندە تٸلٸمٸزدە «كەرۋەت» دەلٸنٸپ جٷر (ستم: ەۆەن. ارەن – پوستەل, كروۆات; ھارەنت – پولزوۆاتسيا كروۆاتيۋ; در.تيۋرك. اrاn – سكوتنىي دۆور). ياكۋت تٸلٸندەگٸ «تۋركە» (بىتىرامەن اتاتىن مىلتىق) ورىستىڭ «درو)بوۆيك» سٶزٸنەن ەنگەن دەلٸنگەنٸمەن نەگٸزٸندە تٷركتٸڭ «تارا», «بى(تىرا)» سٶزٸ جاتىر, ت.ب.
وسى كٸتابىمدا 3-4 مىڭداي تٷرك نەگٸزدٸ ورىس سٶزدەرٸن كٶرسەتكەنٸممەن, بۇل سٶزدەردەن ونداعان مىڭ سٶزدەر تۋىندايتىنىن جوعارىداعى مىسالداردان-اق بايقاۋعا بولادى. ەزٸرگە زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ ورىس (سلاۆيان) تٸلٸنٸڭ ٶزٸندٸك ەتنوستىق نەگٸزٸ جوق ەكەندٸگٸن, سٶزدەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ (تاتار زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ ايتۋىنشا 95 پايىزى) تٷرك تٸلٸ نەگٸزٸندە, ال ٶزگەسٸ گرەك, لاتىن, تٷرك تٸلٸ ارقىلى ەنگەن پارسى, اراب سٶزدەرٸنەن قۇرالعانىن كٶرسەتٸپ وتىر. سونداي-اق تۇڭعىس جەنە ورىس تٸلدەرٸنە ورتاق كٶپتەگەن سٶزدەر ۇشىراستى.
قازٸرگٸ ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ گ.نوسكوۆسكيي مەن ا.فومەنكو: «تيۋركسكيي يازىك, ۆپولنە ۆەروياتنو, بىل پروستونارودنىم يازىكوم ناشيح پرەدكوۆ, ا رۋسسكيي يازىك ياۆلياەتسيا, سكورەە ۆسەگو, رازگوۆورنىم ۋپروششەنيەم تسەركوۆنو-سلاۆيانسكوگو يازىكا. ەمۋ ناشيح پرەدكوۆ ناۋچيلي ۆ تسەركۆي, ي ون پوستەپەننو ۆىتەسنيل رازگوۆورنىي تيۋركسكيي يازىك», – دەگەن پٸكٸر ايتادى («رۋس ي ريم», 5 توم, 99 ب). ال تاتارستان زەرتتەۋشٸسٸ ن.حۋساينوۆ «ورىس تٸلٸنٸڭ تٷركٸ نەگٸزدەرٸنٸڭ سٶزدٸگٸ» جيناعىندا: «ەرتە زاماندا ارنايى تٸل مامانى (گرامماتيست) تٷرك تٸلٸنەن تٷرلٸ جولدارمەن سلاۆيان تٸلٸن قۇراستىرىپ شىعارعان», – دەيدٸ.
ايتا كەتەر مەسەلە – «تٷرك تٸلٸنە اراب, پارسىدان ەنگەن» دەلٸنەتٸن سٶزدەر جايى. ەدەتتە «كٸرمە سٶزدەر» حالىقتار ارالاس, كٶرشٸ تۇرعاننان يا دٸن بٸرلٸگٸنەن دٸني كٸتاپتارى (كەيٸنگٸ 1-2 عاسىردا عىلىمي تەرميندەر) ارقىلى ەنەتٸنٸ بەلگٸلٸ. كٶپتەگەن «تٷرك تٸلٸنە اراب, پارسىدان ەنگەن» دەلٸنەتٸن سٶزدەردٸڭ (نىشان, سۋرەت, قوجا, ستان, باقي, دوس, يمان, امال, ساقي, ٶمٸر, حاسان, حالىق, عىلىم, مال, ارام, زاپا, ساحارا, زالىم, ت.س.س.) التاي تٸلدەرٸ توبىنا جاتاتىن, مۇسىلمان دٸنٸ بارماعان تۇڭعىس-مانجۇر تٸلدەرٸندە بولۋى – وسى سٶزدەردٸڭ, كەرسٸنشە, تٷركتەردەن پارسى مەن ارابتارعا ەنگەنٸن بايقاتسا كەرەك. تاريحتاعى وقيعالار دا وسىلاي بولعاندىعىنا دەلەل. پارسىلار دا, ارابتار دا دٸنٸن تاراتقانىمەن تٷركٸستان جەرٸندە تۇراقتاماعان. ال ح عاسىردا ارال تەڭٸزٸ ٶڭٸرٸنەن قوزعالعان وعىز تٷركتەرٸنٸڭ يەرۋساليمگە دەيٸن بارعانى, حٸٸ عاسىر اياعىندا حورەزم يمپەريياسىنىڭ باتىس شەكاراسى يراككا شەيٸن سوزىلعانى, حٸٸٸ عاسىر باسىندا شىڭعىز حان ەسكەرٸ مىسىر مەن ۆيزانتييا شەكاراسىنا ات باسىن تٸرەگەنٸ بەلگٸلٸ. پارسىلار تەك بەس عاسىردان سوڭ (1510 ج. گەرات قالاسى ماڭىندا مۇحاممەد شايباني قازاسىنان سوڭ) تٷركتەردەن قۇتىلسا, ال ارابتار 1918 جىلى عانا اعىلشىنداردىڭ جەردەمٸمەن وسمان يمپەريياسىنان تەۋەلسٸزدٸگٸن العانى بەلگٸلٸ. مەدينە قالاسىنداعى مۇحاممەد پايعامبار جەرلەنگەن مەشٸتتٸ ۇلعايتىپ, قابىرعالارىن قاي تٷرك سۇلتانى قاي جىلى سالدىرعانى سول قۇرىلىستاردا جازۋلى تۇر. سوندىقتان بۇرىنعى «تٷرك تٸلٸنە بەلەن حالىقتان ەنگەن» دەگەن سٶزدەر دە قايتا زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
سونداي-اق تٷركتٸڭ «كٸرٸت» سٶزٸنە (م.قاشقاري: KIRIT كليۋچ (ٸ ت. 357);KIRITLە زاكرىۆات: qapuٷ kiritladi – دۆەر زاپەرلي (مك ٸٸٸ ت. 345) «زا» قوسىمشاسى (پريستاۆكا) ارقىلى ورىستىڭ «زاكرىت» سٶزٸ پايدا بولسا, ال وسى سٶزبەن ماعىنالاس «زاپەرەت» سٶزٸندەگٸ «زا» ەش قوسىمشا ەمەس, «زاپ» – تٷركتٸڭ «جاپ» سٶزٸ; «نەلزيا» سٶزٸندەگٸ «نە» پريستاۆكا سانالىپ, «لزيا» تٷبٸرٸنٸڭ قانداي ماعىنا بەرەتٸنٸن ٸزدەپ تە ورىس فيلولوگتارى تالايدان باستارىن قاتىرىپ جٷر. شىن مەنٸندە «نەلزيا» – سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ. ول ەۆەنك تٸلٸندەگٸ «ەڭەزە», قازاقتىڭ «مەڭزە» سٶزٸ (ستم سٶزدٸگٸ: ەڭەزە زاپرەت (نەلزيا!) (ەۆەنك.): گوۆوريت ينوسكازاتەلنو).
تٷركتٸڭ «قوپار» سٶزٸنەن پايدا بولعان ورىس تٸلٸندەگٸ «كوپات», ىدىستىڭ تىعىنىن الۋ, قوپارۋ ماعىناسىنداعى «وتكۋپوريت» سٶزٸمەن كەلٸسەلٸك. ال ىدىستى تىعىنداۋدى «زاكۋپوريت» دەپ, «قوپارۋ» ماعىناسىنا كەرٸ ەرەكەتكە دە «قوپارۋ» سٶزٸن پايدالانعان... زەرتتەۋ بارىسىندا مۇنداي مىسالدار كٶپتەپ كەزدەستٸ. سوندىقتان جالپى ورىس تٸلٸ عىلىمىنا قاتىستى قالىپتاسقان كٶپ قاعيدالار دا قايتا زەرتتۋدٸ قاجەت ەتەدٸ ەكەن.
تٸل بٸرلٸگٸن ەسكەرسەك, گەرودوت جازعانداي سكيفتەر (سلاۆياندار) دە, ۆ.بەلينسكيي ايتقانداي ۋگرو-فينندەر (ورىستار) دە ەۆروپا شىعىسىنا ازييادان (تۇراننان) بارعان دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. (مۇنداي تۇجىرىم ەترۋس سٶزدەرٸنٸڭ نەلٸكتەن تٷرك, سلاۆيان, ورىس سٶزدەرٸنە بٸردەي ۇقسايتىنىن تٷسٸندٸرە الادى). تەك سكيفتەر ەۆروپاعا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ وڭتٷستٸگٸن اينالىپ, گەرودوت ايتقانداي «اراكس ٶزەنٸن ٶتٸپ كەلسە», ال ۋگرو-فينندار ازييادان (سٸبٸردەن) كاسپييدٸڭ سولتٷستٸگٸمەن بارعان سىڭايلى. مۇنى ورىس تٸلٸندەگٸ تۇڭعۇس سٶزدەرٸنەن اڭعارۋعا بولادى.
قازاقستاندىق زەرتتەۋشٸ ۆ.سۋحوۆ: «ەسلي ستاۆيت ۆوپروس و ەدينوم درەۆنەم ەتنيچەسكوم ي يازىكوۆوم كورنە تيۋروك ي سلاۆيان, تو تاكوۆىم موگ بىت تولكو درەۆنيي ەتنوس – دينلين. يۋجنوسلاۆيانسكايا گرۋپپا پلەمەن تاك جە, كاك ي ۆوستوچنوسلاۆيانسكايا, ياۆلياليس پوتومكامي ودنوگو درەۆنەگو نارودا – سيبيروۆ-ساۆيروۆ, كوتورىي ۆ سۆويۋ وچەرەد ياۆليالسيا پوتومكوم درەۆنەگو سيبيرسكوگو نارودا – دينلين», – دەپ جازادى. دينلين مەسەلەسٸنە ورىس عالىمدارى كٶپتەگەن زەرتتەۋلەر ارناعان. «يستوچنيكي نەدۆۋمىسلەننو پودچەركيۆايۋت كوچەۆوي حوزيايستۆەننو-كۋلتۋرنىي تيپ ي تيۋركويازىچيە دينلينوۆ», – دەيدٸ «ۆيكيپەدييا».
دينلين نەسٸلٸنە عالىمدار ورتالىق ازييانىڭ كٶنە تٶرت حالقىن جاتقىزىپ, وسى قاتاردا ەنيسەي قىرعىزدارىن, سولتٷستٸك تيان-شاندا تۇراتىن ٷيسٸندەردٸ, سونداي-اق باەگۋدٸ (بايەرگۋ) اتايدى. قىرعىز بەن ٷيسٸن اتاۋلارى بارشامىزعا جاقسى بەلگٸلٸ. ال باەگۋ تايپاسىن بٷگٸنگٸ تاريحشىلارىمىز بٸردە قورقىتتىڭ رۋى باياتپەن, بٸردە كٶنە قيياتتىڭ ەرگەنەقوندا بولىپ شىققان باياۋت رۋىمەن شاتاستىرۋدا. شەكەرٸم «شەجٸرەسٸندە» باەرگۋدٸ (دىبىستالۋ ۇقساستىعىنا وراي بولسا كەرەك) «باي ارعىن» سٶزٸ دەگەن بولجام ايتادى. باەگۋ تايپاسى جايى كٶلتەگٸن, تونىكٶك ەسكەرتكٸشتەرٸندە جازىلعان. كٶتەرٸلٸس كەزٸندە تٷرك قاعانى قاپاعاندى ٶلتٸرگەن وسى باەگۋلەر دەگەن دەرەكتەر بار.
رەسەي زەرتتەۋشٸسٸ ا.بۋشكوۆ «چينگيسحان: نەيزۆەستنايا ازييا» كٸتابىندا ورىستاردىڭ مٸنەزٸن, كەيبٸر دەستٷرٸن, تۇرمىسىن تٷرك حالىقتارىمەن سالىستىرا كەلە: «گۋننى, ناستولكو يزۆەستنو – نەسومنەننىە تيۋركي, پريشەدشيە يز تسەنترالنوي ازيي. ا سلەدوۆاتەلنو, موجنو سلاگاتەلنىە پرەسپوكوينەيشيم وبرازوم پومەنيات: ەسلي يمەيۋتسيا ۆەسكيە وسنوۆانييا سچيتات, چتو گۋننى-تيۋركي – ەتو سلاۆيانە, تو وستاەتسيا ۆسەگو ودين شاگ دو لوگيچەسكوگو زاۆەرشەنييا: سلاۆيانە – ەتو تيۋركي», – دەگەن تۇجىرىم جاسايدى (144 ب.).
(گەرەدوت پەن راشيد اد-دين ەڭبەكتەرٸندەگٸ دەرەكتەر ىقىلىم زامانداردا تۇراننان (تٷركٸستاننان) باتىسقا اۋعان تٷركتەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸن گرەكتەر «سكيف» دەپ, ال شىعىسقا اۋعان تٷركتەردٸ قىتايلار «سيۋڭنۋ» (حۋننۋ, عۇن) اتاعانىن كٶرسەتەدٸ. ال «سلاۆيان جەرٸنە» كەلگەن عۇندار 155-158 جىلداردا قىتاي ەسكەرٸ مەن سەنبيلٸكتەر قولباسشىسى تاڭشىقايدان ىعىسىپ, جايىق پەن ەدٸل ٶزەندەرٸ ٶڭٸرٸنە قونىس اۋدارىپ, ٶسٸپ-ٶنٸپ, 448 جىلى ەدٸل ( اتتيلا) قاعاننىڭ باسقارۋىمەن ريم يمپەريياسىنا سوعىسۋعا اتتانعان شىعىس تٷركتەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بولاتىن. ەندٸ بٸر بٶلٸك حۋننۋلار (كٶنە قيياتتار) ەرگەنەقوندا جان ساۋعالاپ (شىڭعىز حان اتالارى), ال ٶزگە حۋننۋلار سەنبيلەرگە ٶز ەركٸمەن باعىنىپ, سول ٸٸ عاسىردان شىعىس تٷركتەرٸ «تاتار» اتانعانىن «عاسىرلارعا جالعاسقان جاڭساقتىق» اتتى كٸتابىمدا جازعانمىن).
باعزى زامانداردا تٷركتەر مەن سلاۆيانداردىڭ تٸلدٸك, ەتنيكالىق تامىرى ورتاق بولعاندىعى تۋرالى قازٸردە بٸرشاما ايتىلا باستادى. قازاق زەرتتەۋشٸسٸ قايرات زاكيريانوۆ: «چتو گرەحا تايت, سوۆرەمەننوە روسسييسكوە وبششەستۆو سترەميتسيا پريوبششيتسيا ك ەۆروپەيسكوي جيزني. ودناكو ەۆروپا روسسييۋ كاك ەۆروپەيسكۋيۋ دەرجاۆۋ نە ۆوسپرينيماەت, نە وتتوگو, چتو ونا نەدوستوينا ەتوگو – ۋ نەە سۆوە, وسوبەننوە مەستو»,– دەپ جازادى (ك.زاكيريانوۆ. «پود زناكوم ۆولكا: تيۋركسكايا راپسودييا», الماتى, 2012).
باتىس ەۆروپانىڭ بٸرنەشە ۇلتى, ەسٸرەسە ۆەنگرلەر, ٷشٸنشٸ رەيح كەزٸندە ٶزدەرٸن «ارييلىق» ساناعان نەمٸستەر دە ٶزدەرٸنٸڭ شىعۋ تەگٸن زەرتتەۋدە ازييا شىعىسىنا نازار اۋدارعانى بەلگٸلٸ. ال ولاردان ەلدەقايدا ازيياعا جاقىن ورنالاسقان ورىس حالقى بولسا ٶز تامىرىن تەك ەۆروپادان ٸزدەۋمەن كەلەدٸ. تٸپتٸ ٶز عالىمدارىنىڭ «يگور پولكى...» شىعارماسىنان تاپقان تٷرك سٶزدەرٸن دە ەر ساققا جٷگٸرتٸپ, نەتيجەسٸندە وسى شىعارمانىڭ اۋدارماسى مەسەلەسٸندە لينگۆيستەر ەلٸ دە بٸر تۇجىرىمعا كەلە الماي وتىر.
وسىنداي سەبەپتەن مەن بۇرىنعى زەرتتەۋشٸلەردەي ويىما كەلگەن كەز-كەلگەن تٷرك نەگٸزدٸ ورىس سٶزدەرٸن بۇل كٸتابىما ەنگٸزبەدٸم. ورىس تٸلٸندەگٸ «ۋستاۆ» سٶزٸ قازاقشا «ۇستانىم» سٶزٸنە كەلەتٸنٸن, «مولي, موليت» سٶزٸ «مٶلييۋ», «كاركاس» – قاڭقاسى ەكەن» دەپ مىڭداعان سٶزدەردٸ تٸزۋدٸ ماقسات ەتپەدٸم. تەك ورىس عالىمدارى (كسرو عىلىم اكادەميياسى) ٶزدەرٸ شىعارعان «درەۆنەتيۋركسكيي سلوۆار» جيناعىنىڭ ٸشٸندەگٸ كٶزٸمە تٷسكەن ورىس (سلاۆيان) سٶزدەرٸن تەرٸپ الىپ, «قازاقشا بۇل سٶز مىناداي» دەگەن قىسقا عانا تٷسٸنٸك جازىپ ۇسىنىپ وتىرمىن. وقىپ شىققاننان سوڭ ەر ادام ورىس حالقىنىڭ قايدان پايدا بولعانىن ٶزٸ پايىمداي جاتار.
تٷرك پەن سلاۆيان تٸلدەرٸندەگٸ ۇقساستىق ورىستارعا حٸٸٸ-حVعاسىرلاردا التىن وردا يەلٸك ەتكەن كەزەڭدە ەنگەن دەگەن قاتە پٸكٸر تۋماۋى ٷشٸن كٸتاپقا مەڭگٸ ەل مەملەكەتٸ تٷگٸل, شىڭعىز حان دٷنيەگە كەلمەستەن ەرتەدە – Vٸٸٸ-حٸٸ عاسىرلارداعى كٶنە تٷرك جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنەن عانا مىسالدار الىندى.
«درەۆنەتيۋركسكيي سلوۆار» جيناعىندا كەزدەسپەيتٸن, الايدا دىبىستالۋى دا, ماعىناسى دا تٷرك جەنە ورىس (سلاۆيان) تٸلدەرٸندە (جەنە تۇڭۇس) بٸردەي سٶزدەردٸڭ بٸرقاتارىن كٶرسەتۋ ٷشٸن «سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ» جيناعىنان مىسالدار كەلتٸرٸلدٸ. سونداي-اق «قوسىمشا» تاراۋدا تەك تۇڭعۇس پەن ورىس تٸلدەرٸنە ورتاق (تٷرك تٸلٸندە كەزدەسپەيتٸن) سٶزدەردٸ جەكە كٶرسەتتٸك. وسى كٸتابىما زەرتتەۋ نىسانى رەتٸندە پايدالانىلعان كسرو عا شىعارعان ەكٸ جيناقتاعى مىسالدار ورىس تٸلٸندە بولعاندىقتان اۋدارىلماي بەرٸلدٸ.
حاسەن قوجا-تٷرك, "جۇلدىز" جۋرنالى
