Men – alys-jaqyn shetelderde 18 jyl jumys istep, sonan keiin Qazaqstanǵa qaita oralǵan qazaqpyn. Sondaǵy aitpaǵym – bizdegi keibir «máseleler» týraly.
Shetelde bári ashyq, bári jariia isteledi ǵoi. Máselen, úidegi bir balamyz óte qorqaq delik. «Balamyz tym qorqaq…» deimiz de, ózimiz jaibaraqat júre beremiz. Al shetelde álgi balany psihologqa, dáriger-ǵalymǵa alyp barady. Óitkeni, qorqaqtyq – aýrý. Aýyr dert.
Shetelde júrgenimde osy sheteldikterdiń elgezektigine talai ret tańǵaldym. Eger Japoniiada japon balalary japon tilin bilmei, ózge tilde sóilei bastasa (árine, Japoniia buǵan eshýaqytta jol bermeidi! Men muny tilge tiek retinde alyp otyrmyn), sol kúni-aq búkil Japoniiada dabyl qaǵylady. Bul ne? Bul qandai qubylys? Bul neden shyqqan? Japon balasynyń japon tilin bilmeýi degen ne sumdyq? Memleket qaida qarap otyr? Úkimet she? Ne kerek, bul másele búge-shigesine deiin tekserilip, memleket tarapynan tiisti shara qoldanylady. Al bizde she? Otbasyn bylai qoiyńyz, tutas aýyl, tutas aýdan, tutas oblys qazaqsha sóilemese de eshteńe demeimiz.
Germaniiada dál qazir 8 millionǵa jýyq túrik turady. Bulardyń deni – qara jumysshylar. Biraq, Germaniia úkimeti «Bizde 8 million túrik turady ǵoi, bularǵa óz tilindegi mektep, gazet-jýrnal, mádeni ortalyq ashyp bereiik» degen emes. Degenińiz ne, sol 8 million túrik tarapynan osyndai usynystar bolǵan kezde, oǵan qatań tyiym salyp, túrikterdi endigári aýzyn ashpaityndai etip tastaidy. Al endi biz túrli ulttardyń mádeni ortalyqtaryn, mektepterin ashyp tastadyq. Bul qai myrzasyný?
Shetelde júrgenimde, ásirese, «orys tilinde jazatyn qazaq jazýshysy» degendi sheteldik áriptesterime túsindire almai-aq qoidym ǵoi. Sonan keiin olar mán-jaidy suraidy. Men túgel aityp shyǵam. Sodan soń olar «E,e, ondai jazýshyny orys jazýshysy» dep atasańdar da bolady ǵoi. Jazýshynyń ultyn anyqtaityn ne? Tili. Til – jazýshynyń qai ulttan ekendigin bildiretin birden-bir shart. Kimde-kim qai ulttyń, eldiń mádenietin oiy men boiyna kóbirek sińirse, ol sol tilde jazady. Orys tilinde jaza ma, ol – orys jazýshysy. Jáne de ol sol jazǵanymen, az da bolsa orys ádebietiniń, orys tiliniń, orys mádenietiniń aiasyn keńeitti. Soǵan úles qosty. Demek, ol – orys jazýshysy. Ony «qazaq jazýshysy» dep nege ózderińdi ózderiń aldaisyńdar?» deitin. Qazir qarap otyrsam, solardiki durys eken.
Al biz áli kúnge deiin orys tilin, orys ádebietin, orys mádenietin, orys ónerin damytyp júrgen qazaqtardy «qazaq jazýshysy», «qazaq mádeniettanýshysy» jáne t.b. dep ózimizdi de, ózgeni de aldap júrippiz.
Balany orys mektebine berdiń be, bitti, ol bala qaityp qazaq bolmaidy. Óle-ólgenshe orys tiliniń, orys mádenietiniń múddesin kózdep ótetin bolady. Biz baiǵus eń bolmasa osyny da aita almaimyz ǵoi. Al shetelde munyń bári ashyq, jariia aitylady. Biz de osyndai ashyqtyqqa, jariialylyqqa qashan qol jetkizer ekenbiz?
Saǵadat SYRYMULY,
Qyzyljar aýdany,
Soltústik Qazaqstan oblysy
.jpg)
