Tarih taǵylymy mynany úiretedi: kez kelgen órkenietti elder óziniń ulttyq táýelsizdigine qol jetkizgennen keiin, sol eldiń kóneden jetken mádenieti men ómir súrý saltyn dáriptei otyryp, tól tarihyn qalyptastyrýy qajet. Ol úshin ǵylymi turǵyda tiianaqty zertteýler jasalyp, tushymdy oilar aitylýy shart. Bul rette, sonaý kóneden jetken eskertkishterdi arheologiialyq turǵydan zerttei otyryp, tarih qorjynyn tolyqtyra túsýdi talap etedi.
Osy oraida, zertteý nysany bolyp otyrǵan Taldysai qonysy Qazaqstan arheologiiasy úshin qoinaýy syrǵa toly qutty meken deýge bolady. Qazaqtyń qasietti mekeni Ulytaý jerinde ornalasqan atalmysh eskertkish adamzat órkenietiniń qainar kózi metallýrgiia óndirisiniń altyn qazyǵy. Elbasy N.Á. Nazarbaev óziniń «Uly dalanyń jeti qyry» atty ulttyq ideologiiamyzdy aishyqtap bergen maqalasynda «metallýrgiia» isiniń bizdiń Uly Qazaq dalasynda keń etek jaiyp damyǵandyǵyn taiǵa tańba basqandai etip jazyp kórsetti. Ary qarai bul igi isti jalǵastyrý Qazaqstan arheologiiasynyń enshisindegi uly ister qatarynda dep bilemiz.
Metall alý tásilderiniń ónertabysy jańa tarihi dáýirdi ashyp, adamzattyń damý barysyn ózgertti. Kóptegen metall kenderine bai qazaq jeri de metallýrgiianyń paida bolýynyń alǵashqy ortalyqtarynyń biri boldy. Kóne zamannan beri Ortalyq, Soltústik jáne Shyǵys Qazaqstan jerlerinde taý-ken óndirisiniń oshaqtary jáne qola, mys, qorǵasyn, temir, kúmis jáne altyn balqymalary, tabaqty temir daiyndaý paida boldy.
Bizdiń ata-babalarymyz únemi jańa ilimder negizinde metall óndirisin damytyp, jedel tehnologiialyq progreske múmkindik alyp otyrdy. Muny qazba jumystary kezinde tabylǵan peshter balqytý úshin, metall buiymdar, turmys zattary men ejelgi qarý-jaraq, turmystyq buiymdar dáleldei túsedi. Bul bizdiń jerimizdegi ejelgi dáýirde bolǵan dala órkenietteriniń joǵary tehnologiialyq damýyn kórinisi.
Sondyqtan, áli de shalǵai jatqan Taldysai qonysyn san-salaly ǵylymi izdenister negizinde zertteý zertteý búgingi kúnniń ózekti máseleleriniń biri. Oidaǵydai júzege asyp jatqan respýblikalyq baǵdarlamalar aiasynda odan ári taǵy da keshendi túrde arheologiialyq zertteý jumystary júrgzilse Qazaqstan arheologiia ǵylymy úshin mańyzy zor is bolar edi.
Taldysai eskertkishin týraly sóz bolǵanda eń aldymen taý-ken, metallýrgiia isi eske túseri anyq. Sondyqtan zertteýimizdi metallýrgiialyq zertteýler negizinde órbitetin bolamyz. Jalpy Taldysai eskertkishi ornalasqan Qazaqstannyń ortalyq bóligi kóne zamandardan metallýrgiianyń epitsentri desek artyq aitqandyq emes.
Bizge belgili bolǵandai, sol dáýirdiń óndiristik kúshteri men óndiris tarihy arheologiialyq materialdar negizinde zertteledi. Qola dáýirine jatatyn ejelgi taý isi men metallýrgiia eskertkishteri bizdiń kúnge deiin mys, qalai, qorǵasyn jáne t.b. qazba túrinde, sirek uzaq merzimdi eldi mekenderde kezdesetin mys balqytý keshenderi túrinde jetti.
Ortalyq Qazaqstannyń taý-ken jumystary men ejelgi metallýrgiiasynyń orny týraly alǵashqy málimetter D. G. Messershmidttiń, G.F. Millerdiń, P.S. Pallastyń, N.P. Rychkovtyń, I.V.Shanginanyń eńbekterinde jáne jol jazbalarynda bar. Ásirese ejelgi ázirlemeler týraly qundy málimetter N.P. Rychkovtyń. jáne B. F. Germannyń, G. Rozeniń jazbalarynda tolyq qandy kezdesedi.
Qazaqstannyń ejelgi metallýrgiiasyn zertteýdiń bastalýy akademik Q. I. Sátpaevtyń esimimen bailanysty. Ol 1946 jyly akademik Á. H. Marǵulannyń basshylyǵymen Ortalyq Qazaqstan arheologiialyq ekspeditsiiasyn (OKAE) qurýdyń bastamashysy boldy.V. Valýkinskiige Jezqazǵannyń kóptegen ejel Qazaqstannyń ejelgi mys ken oryndaryn zertteýmen ainalysatyn S. A. Berdenovpen qazaqstandyq taý-ken metallýrgiia salasy sheńberinde iri mys ken oryndary shoǵyrlanǵan jerlerge jáne olarǵa ilespe taý-ken jáne metallýrgiia óndiristeriniń arheologiialyq eskertkishterine sáikes keletin jeke taý-ken metallýrgiialyq ortalyqtar bólindi.
Qazaqstandyq ǵalymdar ejelgi metallýrgiialyq óndiristiń kóptegen aspektilerine qatysty, ken óndirý men óńdeýden bastap, metaldy balqytýmen jáne daiyn buiymdardy alýmen ushtasqan óte qomaqty material jinaldy. Ol Q. I. Sátbaevtyń, Á. H. Marǵulan, N.V.Valýkinskogo, S.S.Chernikova, M.Q.Qydyrbaeva, J.Q.Kurmanqulova, E.F.Kýznetsova, S.Ý.Jaýymbaeva, A.S. Ermolaeva, O.A. Artiýhovalardyń qairatkerligimen keń kólemdegi zertteý jumystary júrgizilip, nátijeleri boiynsha birshama maqalalary men monografiialarynda kórinis tapty.
Qazaqstannyń ejelgi metallýrgiiasyn zertteýdiń bastalýy akademik Q. I. Sátpaevtyń esimimen bailanysty. Ol 1946 jyly akademik Á. H. Marǵulannyń basshylyǵymen Ortalyq Qazaqstan arheologiialyq ekspeditsiiasyn (OKAE) qurýdyń bastamashysy boldy. V. Valýkinskiige Qazaqstannyń ejelgi mys ken oryndaryn zertteýmen ainalysty. Qazaqstandyq ǵalym S. A. Berdenov Jezqazǵannyń kóptegen taý-ken metallýrgiia salasy sheńberinde iri mys ken oryndary shoǵyrlanǵan jerlerge jáne metallýrgiia óndiristeriniń arheologiialyq eskertkishterine sáikes keletin jeke taý-ken metallýrgiialyq ortalyqtar bólip zertteý jumystarymen ainalysty. Osylaisha, Ortalyq Qazaqstan aýmaǵynda iri Jezqazǵan-Ulytaý taý-ken metallýrgiialyq ortalyǵynyń bolýy arheologiialyq turǵydan rastaldy, munda kóptegen jerlerde mys kenderin ejelgi óndirý men olardan metall balqytýdyń zerttelýi tirkeldi. Qola dáýirindegi álemdegi eń iri mys ken orny Altaidan Dneprge deiingi Eýraziianyń kóptegen metallýrgiialyq oshaqtaryn shikizatpen qamtamasyz etti.
Arheologiialyq materialdar boiynsha bólingen taǵy bir iri taý-ken metallýrgiialyq ortalyq Soltústik-Betpaqdala boldy. Bul ken bazasynyń negizin úsh ken orny quraidy: Kenqazǵan, Efimov jáne Miikainar, olardyń ishinde Kenqazǵan kareri Qazaqstandaǵy eń iri kóne kenish bolyp tabylady. V. A. Alekseev pen E. F. Kýznetsova zertteýleri boiynsha ken ornyndaǵy ejelgi taý-ken jumystarynyń kólemi 570 000 m3 qurady. Jalpy alǵanda 300 000 m3 ken óndirildi, bul shamamen 80 000 tonna mys.
Soltústik-Betpaqdala aimaǵynda tústi metallýrgiianyń qýatty ortalyǵy anyqtaldy, onyń ashylýy Á. H. Marǵulanǵa tiesili. 1955 jyly ol Atasý ózeniniń qulamasynan bir shaqyrym jerde Myńbaisai ózeniniń boiynda ornalasqan Atasý I qonysyna qazba jumystaryn bastady. Taýlardyń úsh jaǵynan qorshalǵan qonystar Qaraǵandy oblysynyń Aǵadyr aýdanynda (qazirgi shet) Qyzyltaý aýylynan ońtústik-batysqa qarai 35 km jerde ornalasqan.
Ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldary Soltústik Betpaqdaladaǵy Atasý ózeniniń joǵarǵy jaǵynda Atasý I ejelgi metallýrgteriniń qonystaryn zertteý jalǵastyryldy, oǵan Atasý II (Aqmýstafa) jáne Myrjyq taǵy eki qonysy, sondai-aq Sangrý I – III, Atasý IIII, Aqmýstafa, Myrjyq I - II jáne Sary-Bulaq, Darat, Ogyztaý qorymdarynyń seriiasy kirdi. Atasý, Myrjyq, Aq-Mustafa, Aqmaia qonystary myqty mádeni shógindileri bar statsionarlyq keshen bolyp tabylady, bul halyqtyń olarda kóp shoǵyrlanýyn jáne uzaq ómir súrýin kórsetedi. Barlyq anyqtalǵan qonystardyń mys balqytý peshterinde Soltústik-Betpaqdala kenishterinen ákelingen kendi balqytqan. Olar sol kezdegi mys balqytý óndirisiniń basqa eskertkishterinen konstrýktsiiasy boiynsha biregei jáne balqytylatyn kenniń jalpy kólemi boiynsha eleýli metallýrgiialyq keshendermen erekshelenedi.
Taldysai qonysynyń aýmaǵyn birneshe ret kúidirý oryndarynyń tabylǵandyǵy belgili. Bul kóne metallýrgiianyń damyǵandyǵynyń jarqyn aiǵaǵy. Qonystanýdyń birinshi kezeńi metallýrgiia óndirisinde mamandanǵan halyqpen bailanysty, al ekinshisi — sharýashylyqtyń mal sharýashylyǵy túrimen bailanysty.
Taldysai shaǵyn aýdanynda barlyq jerlerde ózender, bulaqtar men kól oipattarynda shalǵyndy-túrli shópti shópter shalǵyndy-kashtan, shalǵyndy-batpaqty jáne shalǵyndy-sortań topyraqtarda kezdesedi. Janýarlar men ósimdikter álemi jartylai shóleit aimaqtarǵa tán. Flora-jýsandy-shóleit kesheninen, faýna — saryshlikterden, qasqyrdan, túlkilerden, korsaktardan, qoiandardan, sýyrlardan turady, keide aqbóken men qaban kezdesedi. Klimaty kúrt kontinentaldy jáne qurǵaq, qysy sýyq, jazy ystyq, qurǵaq bolyp keledi.
Ortalyq Qazaqstannyń kóne ken oryndarynyń jalpy zerttelý deńgeiin sóz eter bolsaq, bul izdenisterdiń áli de bolsa jetkiliksiz kólemde qalyp otyrǵanyn aitý kerek. Atalyp otyrǵan ólkelerdegi ken oryndarynyń kóbine barlaý jumystarynyń barysynda, qysqasha sipattamalar men jazbalar túrinde qarastyryldy, keń kólemdegi tiianaqty zertteýler, úlken qazbalar jasalynbady. Onyń ústine Saryarqanyń keń baitaq aýmaǵynda áli de barlaýlarmen qymtylmaǵan qanshama ólkeler bar. Shyn mánisinde Ortalyq Qazaqstannyń kóne ken oryndaryn osy kúngi talapqa sai baǵdarlaý men zertteý jumystary áli de aldymyzda deýge bolady. Ken balqytý tehnologiiasynyń keibir máseleleri Taldysai qonysynyń materialdary negizinde berilip otyr. Atalǵan aimaqta, qola dáýiriniń alǵashqy kezńinen bastap jalǵasyn tapqan ken oryndary men sol dáýirdiń ken balqytý peshteri de airyqsha dálel bola alady.
Nurmaganbetov A.S.
L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti
Arheologiia jáne etnologiia kafedrasynyń magistranty
