تاريح تاعىلىمى مىنانى ٷيرەتەدٸ: كەز كەلگەن ٶركەنيەتتٸ ەلدەر ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸگٸنە قول جەتكٸزگەننەن كەيٸن, سول ەلدٸڭ كٶنەدەن جەتكەن مەدەنيەتٸ مەن ٶمٸر سٷرۋ سالتىن دەرٸپتەي وتىرىپ, تٶل تاريحىن قالىپتاستىرۋى قاجەت. ول ٷشٸن عىلىمي تۇرعىدا تيياناقتى زەرتتەۋلەر جاسالىپ, تۇشىمدى ويلار ايتىلۋى شارت. بۇل رەتتە, سوناۋ كٶنەدەن جەتكەن ەسكەرتكٸشتەردٸ ارحەولوگييالىق تۇرعىدان زەرتتەي وتىرىپ, تاريح قورجىنىن تولىقتىرا تٷسۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.
وسى ورايدا, زەرتتەۋ نىسانى بولىپ وتىرعان تالدىساي قونىسى قازاقستان ارحەولوگيياسى ٷشٸن قويناۋى سىرعا تولى قۇتتى مەكەن دەۋگە بولادى. قازاقتىڭ قاسيەتتٸ مەكەنٸ ۇلىتاۋ جەرٸندە ورنالاسقان اتالمىش ەسكەرتكٸش ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ قاينار كٶزٸ مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸسٸنٸڭ التىن قازىعى. ەلباسى ن.ە. نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ۇلتتىق يدەولوگييامىزدى ايشىقتاپ بەرگەن ماقالاسىندا «مەتاللۋرگييا» ٸسٸنٸڭ بٸزدٸڭ ۇلى قازاق دالاسىندا كەڭ ەتەك جايىپ دامىعاندىعىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتٸپ جازىپ كٶرسەتتٸ. ارى قاراي بۇل يگٸ ٸستٸ جالعاستىرۋ قازاقستان ارحەولوگيياسىنىڭ ەنشٸسٸندەگٸ ۇلى ٸستەر قاتارىندا دەپ بٸلەمٸز.
مەتالل الۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ ٶنەرتابىسى جاڭا تاريحي دەۋٸردٸ اشىپ, ادامزاتتىڭ دامۋ بارىسىن ٶزگەرتتٸ. كٶپتەگەن مەتالل كەندەرٸنە باي قازاق جەرٸ دە مەتاللۋرگييانىڭ پايدا بولۋىنىڭ العاشقى ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولدى. كٶنە زاماننان بەرٸ ورتالىق, سولتٷستٸك جەنە شىعىس قازاقستان جەرلەرٸندە تاۋ-كەن ٶندٸرٸسٸنٸڭ وشاقتارى جەنە قولا, مىس, قورعاسىن, تەمٸر, كٷمٸس جەنە التىن بالقىمالارى, تاباقتى تەمٸر دايىنداۋ پايدا بولدى.
بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز ٷنەمٸ جاڭا ٸلٸمدەر نەگٸزٸندە مەتالل ٶندٸرٸسٸن دامىتىپ, جەدەل تەحنولوگييالىق پروگرەسكە مٷمكٸندٸك الىپ وتىردى. مۇنى قازبا جۇمىستارى كەزٸندە تابىلعان پەشتەر بالقىتۋ ٷشٸن, مەتالل بۇيىمدار, تۇرمىس زاتتارى مەن ەجەلگٸ قارۋ-جاراق, تۇرمىستىق بۇيىمدار دەلەلدەي تٷسەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدەگٸ ەجەلگٸ دەۋٸردە بولعان دالا ٶركەنيەتتەرٸنٸڭ جوعارى تەحنولوگييالىق دامۋىن كٶرٸنٸسٸ.
سوندىقتان, ەلٸ دە شالعاي جاتقان تالدىساي قونىسىن سان-سالالى عىلىمي ٸزدەنٸستەر نەگٸزٸندە زەرتتەۋ زەرتتەۋ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ. ويداعىداي جٷزەگە اسىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق باعدارلامالار اياسىندا ودان ەرٸ تاعى دا كەشەندٸ تٷردە ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگزٸلسە قازاقستان ارحەولوگييا عىلىمى ٷشٸن ماڭىزى زور ٸس بولار ەدٸ.
تالدىساي ەسكەرتكٸشٸن تۋرالى سٶز بولعاندا ەڭ الدىمەن تاۋ-كەن, مەتاللۋرگييا ٸسٸ ەسكە تٷسەرٸ انىق. سوندىقتان زەرتتەۋٸمٸزدٸ مەتاللۋرگييالىق زەرتتەۋلەر نەگٸزٸندە ٶربٸتەتٸن بولامىز. جالپى تالدىساي ەسكەرتكٸشٸ ورنالاسقان قازاقستاننىڭ ورتالىق بٶلٸگٸ كٶنە زامانداردان مەتاللۋرگييانىڭ ەپيتسەنترٸ دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
بٸزگە بەلگٸلٸ بولعانداي, سول دەۋٸردٸڭ ٶندٸرٸستٸك كٷشتەرٸ مەن ٶندٸرٸس تاريحى ارحەولوگييالىق ماتەريالدار نەگٸزٸندە زەرتتەلەدٸ. قولا دەۋٸرٸنە جاتاتىن ەجەلگٸ تاۋ ٸسٸ مەن مەتاللۋرگييا ەسكەرتكٸشتەرٸ بٸزدٸڭ كٷنگە دەيٸن مىس, قالاي, قورعاسىن جەنە ت.ب. قازبا تٷرٸندە, سيرەك ۇزاق مەرزٸمدٸ ەلدٸ مەكەندەردە كەزدەسەتٸن مىس بالقىتۋ كەشەندەرٸ تٷرٸندە جەتتٸ.
ورتالىق قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن جۇمىستارى مەن ەجەلگٸ مەتاللۋرگيياسىنىڭ ورنى تۋرالى العاشقى مەلٸمەتتەر د. گ. مەسسەرشميدتتٸڭ, گ.ف. ميللەردٸڭ, پ.س. پاللاستىڭ, ن.پ. رىچكوۆتىڭ, ي.ۆ.شانگينانىڭ ەڭبەكتەرٸندە جەنە جول جازبالارىندا بار. ەسٸرەسە ەجەلگٸ ەزٸرلەمەلەر تۋرالى قۇندى مەلٸمەتتەر ن.پ. رىچكوۆتىڭ. جەنە ب. ف. گەرماننىڭ, گ. روزەنٸڭ جازبالارىندا تولىق قاندى كەزدەسەدٸ.
قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ مەتاللۋرگيياسىن زەرتتەۋدٸڭ باستالۋى اكادەميك ق. ي. سەتپاەۆتىڭ ەسٸمٸمەن بايلانىستى. ول 1946 جىلى اكادەميك ە. ح. مارعۇلاننىڭ باسشىلىعىمەن ورتالىق قازاقستان ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسىن (وكاە) قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولدى.ۆ. ۆالۋكينسكييگە جەزقازعاننىڭ كٶپتەگەن ەجەل قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ مىس كەن ورىندارىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن س. ا. بەردەنوۆپەن قازاقستاندىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگييا سالاسى شەڭبەرٸندە ٸرٸ مىس كەن ورىندارى شوعىرلانعان جەرلەرگە جەنە ولارعا ٸلەسپە تاۋ-كەن جەنە مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸستەرٸنٸڭ ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەرٸنە سەيكەس كەلەتٸن جەكە تاۋ-كەن مەتاللۋرگييالىق ورتالىقتار بٶلٸندٸ.
قازاقستاندىق عالىمدار ەجەلگٸ مەتاللۋرگييالىق ٶندٸرٸستٸڭ كٶپتەگەن اسپەكتٸلەرٸنە قاتىستى, كەن ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەۋدەن باستاپ, مەتالدى بالقىتۋمەن جەنە دايىن بۇيىمداردى الۋمەن ۇشتاسقان ٶتە قوماقتى ماتەريال جينالدى. ول ق. ي. سەتباەۆتىڭ, ە. ح. مارعۇلان, ن.ۆ.ۆالۋكينسكوگو, س.س.چەرنيكوۆا, م.ق.قىدىرباەۆا, ج.ق.كۇرمانقۇلوۆا, ە.ف.كۋزنەتسوۆا, س.ۋ.جاۋىمباەۆا, ا.س. ەرمولاەۆا, و.ا. ارتيۋحوۆالاردىڭ قايراتكەرلٸگٸمەن كەڭ كٶلەمدەگٸ زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, نەتيجەلەرٸ بويىنشا بٸرشاما ماقالالارى مەن مونوگرافييالارىندا كٶرٸنٸس تاپتى.
قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ مەتاللۋرگيياسىن زەرتتەۋدٸڭ باستالۋى اكادەميك ق. ي. سەتپاەۆتىڭ ەسٸمٸمەن بايلانىستى. ول 1946 جىلى اكادەميك ە. ح. مارعۇلاننىڭ باسشىلىعىمەن ورتالىق قازاقستان ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسىن (وكاە) قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولدى. ۆ. ۆالۋكينسكييگە قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ مىس كەن ورىندارىن زەرتتەۋمەن اينالىستى. قازاقستاندىق عالىم س. ا. بەردەنوۆ جەزقازعاننىڭ كٶپتەگەن تاۋ-كەن مەتاللۋرگييا سالاسى شەڭبەرٸندە ٸرٸ مىس كەن ورىندارى شوعىرلانعان جەرلەرگە جەنە مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸستەرٸنٸڭ ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەرٸنە سەيكەس كەلەتٸن جەكە تاۋ-كەن مەتاللۋرگييالىق ورتالىقتار بٶلٸپ زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. وسىلايشا, ورتالىق قازاقستان اۋماعىندا ٸرٸ جەزقازعان-ۇلىتاۋ تاۋ-كەن مەتاللۋرگييالىق ورتالىعىنىڭ بولۋى ارحەولوگييالىق تۇرعىدان راستالدى, مۇندا كٶپتەگەن جەرلەردە مىس كەندەرٸن ەجەلگٸ ٶندٸرۋ مەن ولاردان مەتالل بالقىتۋدىڭ زەرتتەلۋٸ تٸركەلدٸ. قولا دەۋٸرٸندەگٸ ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ مىس كەن ورنى التايدان دنەپرگە دەيٸنگٸ ەۋرازييانىڭ كٶپتەگەن مەتاللۋرگييالىق وشاقتارىن شيكٸزاتپەن قامتاماسىز ەتتٸ.
ارحەولوگييالىق ماتەريالدار بويىنشا بٶلٸنگەن تاعى بٸر ٸرٸ تاۋ-كەن مەتاللۋرگييالىق ورتالىق سولتٷستٸك-بەتپاقدالا بولدى. بۇل كەن بازاسىنىڭ نەگٸزٸن ٷش كەن ورنى قۇرايدى: كەنقازعان, ەفيموۆ جەنە مييكاينار, ولاردىڭ ٸشٸندە كەنقازعان كارەرٸ قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ كٶنە كەنٸش بولىپ تابىلادى. ۆ. ا. الەكسەەۆ پەن ە. ف. كۋزنەتسوۆا زەرتتەۋلەرٸ بويىنشا كەن ورنىنداعى ەجەلگٸ تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ كٶلەمٸ 570 000 م3 قۇرادى. جالپى العاندا 300 000 م3 كەن ٶندٸرٸلدٸ, بۇل شامامەن 80 000 توننا مىس.
سولتٷستٸك-بەتپاقدالا ايماعىندا تٷستٸ مەتاللۋرگييانىڭ قۋاتتى ورتالىعى انىقتالدى, ونىڭ اشىلۋى ە. ح. مارعۇلانعا تيەسٸلٸ. 1955 جىلى ول اتاسۋ ٶزەنٸنٸڭ قۇلاماسىنان بٸر شاقىرىم جەردە مىڭبايساي ٶزەنٸنٸڭ بويىندا ورنالاسقان اتاسۋ I قونىسىنا قازبا جۇمىستارىن باستادى. تاۋلاردىڭ ٷش جاعىنان قورشالعان قونىستار قاراعاندى وبلىسىنىڭ اعادىر اۋدانىندا (قازٸرگٸ شەت) قىزىلتاۋ اۋىلىنان وڭتٷستٸك-باتىسقا قاراي 35 كم جەردە ورنالاسقان.
ٶتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى سولتٷستٸك بەتپاقدالاداعى اتاسۋ ٶزەنٸنٸڭ جوعارعى جاعىندا اتاسۋ I ەجەلگٸ مەتاللۋرگتەرٸنٸڭ قونىستارىن زەرتتەۋ جالعاستىرىلدى, وعان اتاسۋ II (اقمۋستافا) جەنە مىرجىق تاعى ەكٸ قونىسى, سونداي-اق سانگرۋ I – III, اتاسۋ IIII, اقمۋستافا, مىرجىق I - II جەنە سارى-بۇلاق, دارات, وگىزتاۋ قورىمدارىنىڭ سەريياسى كٸردٸ. اتاسۋ, مىرجىق, اق-مۇستافا, اقمايا قونىستارى مىقتى مەدەني شٶگٸندٸلەرٸ بار ستاتسيونارلىق كەشەن بولىپ تابىلادى, بۇل حالىقتىڭ ولاردا كٶپ شوعىرلانۋىن جەنە ۇزاق ٶمٸر سٷرۋٸن كٶرسەتەدٸ. بارلىق انىقتالعان قونىستاردىڭ مىس بالقىتۋ پەشتەرٸندە سولتٷستٸك-بەتپاقدالا كەنٸشتەرٸنەن ەكەلٸنگەن كەندٸ بالقىتقان. ولار سول كەزدەگٸ مىس بالقىتۋ ٶندٸرٸسٸنٸڭ باسقا ەسكەرتكٸشتەرٸنەن كونسترۋكتسيياسى بويىنشا بٸرەگەي جەنە بالقىتىلاتىن كەننٸڭ جالپى كٶلەمٸ بويىنشا ەلەۋلٸ مەتاللۋرگييالىق كەشەندەرمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
تالدىساي قونىسىنىڭ اۋماعىن بٸرنەشە رەت كٷيدٸرۋ ورىندارىنىڭ تابىلعاندىعى بەلگٸلٸ. بۇل كٶنە مەتاللۋرگييانىڭ دامىعاندىعىنىڭ جارقىن ايعاعى. قونىستانۋدىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸ مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸسٸندە ماماندانعان حالىقپەن بايلانىستى, ال ەكٸنشٸسٸ — شارۋاشىلىقتىڭ مال شارۋاشىلىعى تٷرٸمەن بايلانىستى.
تالدىساي شاعىن اۋدانىندا بارلىق جەرلەردە ٶزەندەر, بۇلاقتار مەن كٶل ويپاتتارىندا شالعىندى-تٷرلٸ شٶپتٸ شٶپتەر شالعىندى-كاشتان, شالعىندى-باتپاقتى جەنە شالعىندى-سورتاڭ توپىراقتاردا كەزدەسەدٸ. جانۋارلار مەن ٶسٸمدٸكتەر ەلەمٸ جارتىلاي شٶلەيت ايماقتارعا تەن. فلورا-جۋساندى-شٶلەيت كەشەنٸنەن, فاۋنا — سارىشليكتەردەن, قاسقىردان, تٷلكٸلەردەن, كورساكتاردان, قويانداردان, سۋىرلاردان تۇرادى, كەيدە اقبٶكەن مەن قابان كەزدەسەدٸ. كليماتى كٷرت كونتينەنتالدى جەنە قۇرعاق, قىسى سۋىق, جازى ىستىق, قۇرعاق بولىپ كەلەدٸ.
ورتالىق قازاقستاننىڭ كٶنە كەن ورىندارىنىڭ جالپى زەرتتەلۋ دەڭگەيٸن سٶز ەتەر بولساق, بۇل ٸزدەنٸستەردٸڭ ەلٸ دە بولسا جەتكٸلٸكسٸز كٶلەمدە قالىپ وتىرعانىن ايتۋ كەرەك. اتالىپ وتىرعان ٶلكەلەردەگٸ كەن ورىندارىنىڭ كٶبٸنە بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا, قىسقاشا سيپاتتامالار مەن جازبالار تٷرٸندە قاراستىرىلدى, كەڭ كٶلەمدەگٸ تيياناقتى زەرتتەۋلەر, ٷلكەن قازبالار جاسالىنبادى. ونىڭ ٷستٸنە سارىارقانىڭ كەڭ بايتاق اۋماعىندا ەلٸ دە بارلاۋلارمەن قىمتىلماعان قانشاما ٶلكەلەر بار. شىن مەنٸسٸندە ورتالىق قازاقستاننىڭ كٶنە كەن ورىندارىن وسى كٷنگٸ تالاپقا ساي باعدارلاۋ مەن زەرتتەۋ جۇمىستارى ەلٸ دە الدىمىزدا دەۋگە بولادى. كەن بالقىتۋ تەحنولوگيياسىنىڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸ تالدىساي قونىسىنىڭ ماتەريالدارى نەگٸزٸندە بەرٸلٸپ وتىر. اتالعان ايماقتا, قولا دەۋٸرٸنٸڭ العاشقى كەزڭٸنەن باستاپ جالعاسىن تاپقان كەن ورىندارى مەن سول دەۋٸردٸڭ كەن بالقىتۋ پەشتەرٸ دە ايرىقشا دەلەل بولا الادى.
نۇرماگانبەتوۆ ا.س.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ
ارحەولوگييا جەنە ەتنولوگييا كافەدراسىنىڭ ماگيسترانتى
