Orta mektepte terminologiialyq leksikany oqytýdyń integratsiialyq ádisi

Bul maqala jalpy bilim beretin mektepterdiń ártúrli maqsatty toptarynda tildi arnaiy maqsatta oqytý (TAM) máselelerine, tek shet tili sabaqtarynda ǵana emes, jalpy alǵanda kóptegen pánder boiynsha, terminologiialyq korpýs birlikterin paidalanýdyń qiyndyqtaryn túsinýge úiretý máselelerine baǵyttalǵan. 

JOO-nyń qazirgi bilim berý baǵdarlamalarynda bolashaq mamandardyń tildik daiarlyqtaryn damytý máselelerine kóbirek kóńil bólinýde. Mysal retinde shetel filologiiasy mamandyǵynyń OB-yn keltirýge bolady. Magistratýrada TAM oqytýmen qatar terminologiia kýrsy engizildi. Stýdentterdiń, magistranttardyń jáne doktoranttardyń ǵylymi-zertteý diplomdyq jumystary kóbeigen saiyn kásibi baǵyttalǵan sóileý registriniń kóp býyndy aspektilerine: neologizatsiiaǵa, gibridizatsiiaǵa, interferentsiialyq máselelerge, sondai-aq TAM oqytýdyń lingvodidaktikalyq aspektilerine arnalǵan.

Bizdiń elimiz kópultty memleket, búginde ol óziniń mádeni jáne tildik damýynyń kúrdeli, qaishylyqty kezeńin bastan ótkerýde, oǵan Qazaqstan Respýblikasynyń Til saiasaty tujyrymdamasynda sipattary berilgen tildik ahýal dálel. Sonymen qatar, elimizdiń «Qazaqstan 2030» damý strategiiasyndaǵy úshtildilik baǵdarlamasy, Qazaqstan Respýblikasynyń Bilim jáne ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy aǵylshyn tiliniń ómirdiń barlyq salasyna, sonyń ishinde ǵylymǵa enýin yntalandyrýda [1]. Qazaq, aǵylshyn jáne orys tilderiniń ózara árekettesýiniń nátijesinde qazirgi qazaqstandyq terminder korpýsyna aǵylshyn tilindegi terminologiialyq birlikterdiń belsendi túrde enýi baiqalady.

Arnaiy maqsattaǵy til (LSP) – tildiń fýnktsionaldyq túri, onyń maqsaty belgili bir pándik-kásibi qyzmette naqty jáne tiimdi qarym-qatynasty qamtamasyz etý bolyp tabylady. Aǵylshyn tiliniń terminologiialyq júiesinde barlyq arnaiy leksika terminder register, professional talk official technical terminology, plain English, professional slang, siiaqty kásibilik uǵymmen sáikes keletin termindermen belgilenedi [2, 28].

Bul máseleniń mańyzdylyǵyn, sońǵy zamanaýi zertteýler aiasynda dáleldegen ekinshi tildegi tehnikalyq leksika (L2) ýniversitettegi oqýdyń alǵashqy jyldaryndaǵy stýdentterdiń jetistikterine kedergi keltiretin negizgi faktorlardyń biri bolyp tabylatynyn, nazardan tys qaldyrýǵa bolmaidy [3]. Kóptegen eýropa elderinde [4], mysaly, immersiondyq baǵdarlamalar negizinen akademiialyq mátinder men sóileýdi qaitalap taldaý negizinde joǵary bilim alǵanǵa deiin mamandandyrylǵan salalardaǵy mektep oqýshylarynyń leksikalyq qamtylýyn jaqsartý arqyly máseleni jeńildetýge kómektesti. Degenmen, bul baǵdarlamalardaǵy tilge degen kózqaras negizinen jasyryn, óitkeni terminder oqý josparynda paida bolý retimen ǵana oqytylady.

Registr týraly aitqanda, ádette tildiń ártúrli sitýatsiialyq konteksttegi fýnktsionaldyq alýan túrliligin aitamyz. Terminniń ózi júielik-fýnktsionaldyq lingvistika aiasynda birshama ózgeristerge ushyrady. Óziniń bastapqy maǵynasynda registr konteksttiń berilgen túrine tán tiptik leksikalyq jáne grammatikalyq birlikterden turatyn mátindik úlgi [5].

Bastaýysh terminologiiany meńgerý strategiialaryn mektepte oqytý jalpy til jáne arnaiy diskýrs quzyrettiligi turǵysynan L2 tilin úirenýge oń áser etýi múmkin. Kútiletin artyqshylyqtar stýdentterge L2 arqyly akademiialyq pánder boiynsha oqytylatyn mazmun men kiriktirilgen tildi oqytý (CLIL) úlgilerine negizdelgen qos tildi baǵdarlamalarda aiqynyraq bolýymen anyqtalady.

Jalpy artyqshylyqtar mynalardy qamtýy múmkin:

a) stýdentterge ana tilinde nemese L2 páninen buryn alǵan bilimderin keńeitýge kómektesý;

b) stýdentterge óz betinshe zertteýshilik taldaý, málimetterdi usyný jáne nátijelerdi interpretatsiialaý siiaqty qajetti akademiialyq daǵdylardy úiretý;

c) stýdentterge qandai dárejede oqý nemese qandai kásiptik mansapty jalǵastyrý kerektigi týraly negizgi sheshim qabyldaýǵa kómektesý. Usynylǵan qurylym oqý baǵdarlamalaryn únemi jańartyp otyrýdy nemese stýdentter arasynda kásibi bilimdi belsendirý boiynsha is-sharalardy ótkizýdi qajet etetin muǵalimder úshin qosymsha tiimdi bolýy múmkin.

Shet tilin oqytýda jáne/nemese aýditoriiada terminologiialyq tájiribeni qalai júzege asyrý kerek degen suraq týyndaidy. Eń aldymen, bul stýdentterdi terminjasam protsesiniń basty nazaryna qoiatyn didaktikalyq negizdi qamtamasyz etý. Negizinde olardyń maqsaty tańdalǵan derekkózderden ǵylymi mátinder jinaǵyn qurastyrýdy úirený, sodan keiin olardan arnaiy onlain baǵdarlamalyq qamtamasyz etý arqyly avtomatty túrde arnaiy sózdik alý.

Kóp satyly ádisteme usynylady.

1-kezeńde muǵalim onyń dereksizdigi, naqtylyǵy jáne tolyqtyǵy siiaqty negizgi belgilerine basa nazar aýdara otyryp, akademiialyq til jáne tehnikalyq leksikamen tanystyrady. Bul kezeńde ol sondai-aq stýdentterge keiingi is-áreketterge qajet bolatyn «terminologiialyq» birlik «(iaǵni, mamandandyrylǵan oi birligi) jáne «korpýs» (iaǵni, mátinderdiń printsipti jinaǵy) uǵymdarymen tanystyrady. Mysaly, muǵalim birneshe belgili terminderdiń leksikografiialyq anyqtamasyn kórsetińiz nemese balama retinde synypqa kezdeisoq tańdaýǵa ruqsat etińiz. Bul bastapqy qadamnyń mańyzdylyǵy stýdentterdiń jalpy jáne ǵylymi diskýrstyń aiyrmashylyǵyn ajyrata alýynda. Osy maqsatta muǵalim stýdentterdiń bilimi men maqsattaryndaǵy aiyrmashylyqtarǵa qaramastan, terminologiianyń mańyzdylyǵyn kórsetý qajet.

2-kezeńde stýdentter oqý baǵdarlamasynyń negizgi pánderin bastapqy núkte retinde paidalana otyryp, taldaý úshin taqyrypty tańdaidy. Olardyń maqsaty – muǵalimniń qoldaýymen – terminologiialyq turǵydan qyzyqty bolýy múmkin salalardy anyqtaý, sodan keiin olardy túiindi sózdermen naqtylaý. Muǵalimniń oqýshy bilimin synyptaǵy jalpy qyzyǵýshylyq týdyratyn taqyryptardy anyqtap, olardyń sabaqqa qatysýyn yntalandyratyndai etip damytýy mańyzdy.

Mekteptegi terminologiialyq jumys – mektep oqýlyqtarynyń kúrdeli mátinderimen jumys isteýge, teoriialyq materialdy tereńirek túsinýge daiyndyq kezeńi.

Jetildirilgen kezeńde muǵalim, oqytýshy stýdentterge ǵylymi maqalalardyń onlain túrlerin bere alady, bul bolashaqta barlyq úsh tildegi siiaqty kúrdeli terminologiialyq leksikany túsinýge negiz bolady. Eki qundy resýrs - bul kóptegen oqýshylarǵa qolaily aqparattyq mátinderdi usynatyn veb-saittar men korpýs. Sonymen qatar, WebQuest stýdentterge akademiialyq anyqtamalyqtar men taqyryptyq veb-saittarda táýelsiz izdeý júrgizýge múmkindik berý úshin usynylýy múmkin.

Tolyǵyraq, men mátindik korpýsty paidalanýǵa júgingim keledi. Dástúrli túrde lingvister korpýs terminin terminologiialyq jumystarǵa negiz bola alatyn tabiǵi (túpnusqalyq) til derekteriniń jinaǵyna silteme jasaý úshin paidalanady. Kennedidiń pikirinshe, korpýs – «elektrondyq derekter qoryndaǵy mátinder jinaǵy» [6]. Korpýs lingvistikasy tehnologiia men lingvistikanyń birigýi retinde qarastyrylady, óitkeni korpýs lingvistikasy: «mátindik korpýsqa negizdelgen tildi zertteý» [7] dep anyqtama beredi. Tildik korpýs jazbasha mátinder men aýyzeki tilden turady jáne olardy kompiýterler óńdeidi. Kompiýterlerdiń qýaty men múmkindikteriniń artýyna bailanysty korpýstardyń kólemi, ártúrliligi jáne qol jetkizý ońailyǵy aitarlyqtai jaqsardy.

Bizdiń oiymyzsha, Terminkom usynǵan mektep terminderin tańdaýdyń eń tiimdisi kontekstte bolǵandyqtan, biz jalpy bilim beretin mektepterdiń muǵalimderin qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderiniń korpýsymen tanystyrýdy usynamyz. Tildik korpýs jańartylǵan tildik materialdy, aǵymdaǵy lingvistikalyq orta týraly aqparatty, sonyń ishinde jiilik týraly aqparatty, anyqtamany, aýdarmany, dybysqa siltemelerdi, keskinderdi, beinelerdi, sinonimderdi, bailanysty sóz formalaryn, taqyryptardy, sóz tirkesterin, klasterlerdi jáne sáikes joldardy qamtidy. Qazirgi ýaqytta qazaq tilin Almatydaǵy Qazaq tiliniń korpýsy (AQTK), Qazaq tiliniń Ulttyq korpýsy, qazaq tiliniń korpýsy jaqynda ǵana jumys istei bastaǵan jáne tildik materialdyń kólemi az. Tómende qazaq tiliniń úsh korpýsy, orys tiliniń eki korpýsy jáne aǵylshyn tiliniń úsh korpýsy berilgen (1-keste).

Keste 1. Qazaq tili ulttyq lingvistikalyq korpýsy

Joǵarydaǵy kestede qarastyrylatyn lingvistikalyq korpýstyń quramy, qoljetimdiligi, rejimi, sipattamalaryn qamtityn negizgi parametrlerin usyndyq [8].

Pedagogikalyq turǵydan alǵanda Terminologiianyń úsh negizgi qasieti bar: birinshiden, ol kóptildi; osylaisha, usynylǵan oqytý modeli pándik salalarǵa qaramastan kez kelgen shet tiliniń mazmunyna jáne/nemese sabaǵyna qoldanylýy múmkin. Ekinshiden, úmitker terminderdi kontekstte tekserýge bolady, óitkeni bul paidalanýshylarǵa alynǵan terminderdiń mánmátinin olardyń maǵynasyn ońai anyqtaýǵa bolatyndai tekserýge múmkindik beredi. Sonymen qatar, termindi túsiný protsesin jyldamdatý úshin ekstraktor fýnktsionaldy jáne jalpy sózderdi alyp tastaýǵa múmkindik beredi, óitkeni ekeýi de terminologiialyq turǵydan mańyzdy emes, sonymen qatar sandar nemese tańbalar siiaqty leksikalyq emes elementter.

Orta bilim berý júiesinde kásibi-baǵyttalǵan sóileý registrin oqytýdaǵy integrativti ádis týraly aita otyryp, terminologiiany oqytýdyń mańyzdy quraldarynyń biri retinde sabaqta gipermátindik prezentatsiialardyń mańyzdylyǵyn atap ótken jón. Gipermátin – bilimdi tujyrymdamalaý, saqtaý, óńdeý jáne berý úshin qoldanylatyn keskin. Bilim formaty retinde keskindi tańdaý tanylatyn obektiniń qandai da bir erekshelik belgisin bólip alý qiyn bolǵan jaǵdailarǵa tán. Osyǵan bailanysty ol birtutas retinde qabyldanady, al ony anyqtaý úshin tanym sýbektisine belgili basqa obekt qajet, ol belgilerdiń eleýli jiyntyǵy arqyly tanylady [7. 31b].

Geshtalt bilim formaty retinde obektiniń sezimdik jáne ratsionaldy sipattamalarynyń ydyramaityn birligi bolyp tabylady. Basqasha aitqanda, ol beineli de, uǵym birligi de kezdesedi. Bul bilim formattarynyń barlyǵy kásibi qyzmet salalaryna qatysty. Obektiler, protsester, olardyń qasietteri men qarym-qatynastary týraly kásibi mańyzdy aqparattyń kontseptýalizatsiiasyn sol nemese basqa formattaǵy «prezentatsiia» arqyly baǵalai alamyz, ol plakattardy, infografikalardy, aqyl-oi kartalaryn qosa alǵanda, ár túrli formattar úshin kaver-termini retinde paidalanylady, paraqshalar, ýaqytsha kadrlar, komikster nemese dástúrli slaid kórsetilimine mán qosatyn kompiýterlik animatsiialar.

Osy formattardyń kez kelgeni nátijege negizdelgen is-áreketter stýdentterge ǵylymi tujyrymdamalardy shyǵarmashylyqpen túsinýge, sondai-aq bolashaq jumysta paidaly bolatyn kásibi kózqarastardy damytýǵa múmkindik beredi. Prezentatsiia jasaý úsh negizgi tapsyrmany qamtidy.

Aldymen stýdentter terminderdiń tańdaýyn jáne árqaisysynyń qysqasha anyqtamasyn qamtityn glossarii jasaidy. Anyqtamada termindermen kórsetilgen protsester, sapa jáne t.b. kórsetilýi kerek.

Ekinshiden, stýdentter anyqtamalardy jaqsy kórsetetin grafikalyq dizainmen jumys isteidi.

Úshinshiden, synyptaǵy oqýshylar suraq-jaýap dialogynda terminologiiany paidalana otyryp, qarym-qatynasqa belsendi qatysady. Osy úshinshi tapsyrmada synyp kommýnikativti jaǵdaiat retinde paidalanylady, munda árbir stýdent (nemese stýdentter toby) ózderiniń prezentatsiialarynda ártúrli uǵymdar týraly eń ózekti faktilerdi túsindiredi, al qalǵan stýdentter L2 arqyly belgili bir aspektini taldap, túsinikteme beredi [9].

Osyǵan bailanysty, osy zertteýde usynylǵan terminologiialyq ádistemesi bilim alýshylarǵa tehnikalyq sózdik qoryn keńeitýge kómektesip qana qoimai, sonymen qatar CLIL kontekstindegi pánderdiń mazmuny týraly bilim alýda sheshýshi kómek kórsetýge baǵyttalǵan. Buǵan kompiýterlik jáne aqparattyq resýrstardy biriktiretin keshendi tásil arqyly qol jetkizý múmkindigi bar. Dástúrli L2 pedagogikalyq oqytý strategiialary bar ádisterge oqý, jazý jáne shet tilin lingva franka retinde paidalaný jatady. Terminologiianyń pándik mazmunyna negizdelgen bul tásil stýdentterdiń tildi meńgerýi men oqytýdyń kommýnikativti aspektileri arasynda bailanys ornatýǵa múmkindik beretin, tilderdi damytýdyń memlekettik tujyrymdamasymen de tyǵyz bailanysty.

Maqalanyń negizgi ideiasy, orta bilim berý júiesindegi bastaýysh terminologiialyq tájiribelerdi integratsiialaýdy talqylaý. Qazaqstanda terminologiialyq jumys (iaǵni, arnaiy tildi oqytý) dástúrli túrde ýniversitetke, kásiptik oqytýǵa jáne kásiptik jaǵdaiǵa baǵyttalǵan, al orta bilimge az kóńil bólinýde.

Talqylanǵandai, terminologiialyq korpýsty bilý stýdentterge akademiialyq progreske kómektesýi múmkin, ásirese ekinshi til mazmundyq pánder úshin baza retinde paidalanylady. Negizgi boljam stýdentter kúrdeli uǵymdardy túsinýge qajetti kognitivtik daǵdylardy damyta alady.

Sondyqtan terminologiiamen jumys isteý bir jaǵynan jalpy bilim beretin oqý baǵdarlamasy men ekinshi jaǵynan ýniversitet jáne/nemese kásiptik mektep arasyndaǵy alshaqtyqty joiýǵa kómektesedi, osylaisha ekeýiniń arasyndaǵy aýysýǵa, ásirese ǵylymi diskýrsty túsiný turǵysynan birtindep qol jetkizýge bolady.

Maqalada úsh negizgi pedagogikalyq aspektiler qarastyrylady. Birinshiden, bul ádisteme mektep oqýshylaryn bilimniń ártúrli salalarynan terminologiialyq birlikterdi izdeýge baǵyttaý maqsatynda usynyldy. Bul úderistegi muǵalimniń róli qolaily orta qurý jáne arnaiy maqsattar úshin tildiń negizgi aspektilerin engizý arqyly stýdentterdiń belsendiligin arttyrý bolyp tabylady.

Ekinshiden, usynylǵan ádistemeni júzege asyrý úshin qazaqstandyq onlain-quraldar usynyldy: Termincom jáne qazaq tili ulttyq mátindik korpýs.

Bul ádis mátin jinaqtarynan terminderdi avtomatty túrde alý úshin oqýshyǵa baǵyttalǵan qural nemese muǵalimderge didaktikalyq materialdardy ázirleý quraly retinde paidalanylýy múmkin. Bul siiaqty kompiýterlik tásilder ásirese mektep oqýshylary úshin ózekti, óitkeni olar táýelsiz sheshim qabyldaýǵa úiretedi jáne tsifrlyq quzyrettilikti damytady.

Úshinshiden, jalpy bilim beretin pánderdiń mazmunyn oqytýdyń negizi bolatyn terminologiiany qamtityn naqty ádisterge qatysty dálelder aityldy. Sonymen qatar, vizýaldy prezentatsiialar men infografikaǵa negizdelgen ádister usynylyp, bul sabaqta kúrdeli terminologiialyq birlikterdi damytýǵa túrtki bolady.

Kásibi baǵyttalǵan sóileý registrin, usynylǵan ádistemelermen biriktirýdiń taǵy bir mańyzdy artyqshylyǵy - syni turǵydan oilaý jáne sóilesý qarym-qatynasy muǵalimniń minimaldy aralasýyn talap etedi.

Degenmen, bul maqalanyń aýqymy shekteýli, óitkeni ol muǵalimderge oqý baǵdarlamasyn josparlaýdy nemese oqýshylardy baǵalaý júiesin tereń taldaýdy qamtamasyz etpeidi. Bolashaq zertteýdiń taǵy bir páni – naqty orta bilim berý kontekstinde terminologiialyq teoriia men praktikany engizýge qatysty muǵalimderde kezdesetin shekteýlerdi taldaý.

Qoldanylǵan ádebietter tizimi:

1. Postanovlenie Pravitelstva Respýbliki Kazahstan ot 27 dekabria 2019 goda № 988

2. Anafinova M. L. Mejdýnarodnyi diskýrs i otraslevaia terminologiia. Kostanai. -2012. 206s. ISBN 978-601-227-140-9.

3.Evans i Grin, 2007; Hyland & Tse, 2007, 2009; Ýord, 2009; Evans i Morrison, 2011; Cervetti et al., 2015; Mejek i dr. 2015. 

4. Ahern, 2014; Goris et al. 2017g.

5. T.N. Homýtova. Iazyk dlia spetsialnyh tselei LSP: voprosy teorii. ÝDK 81'276.6.

6. Halliday M.A.K., MacIntosh A. and Strevens P. The Linguistic Sciences and Language Teaching. London: Longman, 1964 g. 

7. Kennedy G. An Introduction to Corpus Linguistics, Longman, London and New York Kennedy, 1998:3.

8. 8. Ormanova A.B., Anafinova M.L., S.D. Atanasova-Divitakova. Corpus based research in terminology. Vestnik KazNÝ im. Al-Farabi (seriia filologicheskaia), №4 2021g. str.-109-120. ISSN 1563-0323, eISSN 2618-078

https://doi.org/10.26577/EJPh.2021.v184.i4.ph10

9. Akpaca & Minaflinou & Afolabi, 2020: 20.

10. Porta Lingvarým № 31, Enero 2019, 126.