ورتا مەكتەپتە تەرمينولوگييالىق لەكسيكانى وقىتۋدىڭ ينتەگراتسييالىق ەدٸسٸ

بۇل ماقالا جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردٸڭ ەرتٷرلٸ ماقساتتى توپتارىندا تٸلدٸ ارنايى ماقساتتا وقىتۋ (تام) مەسەلەلەرٸنە, تەك شەت تٸلٸ ساباقتارىندا عانا ەمەس, جالپى العاندا كٶپتەگەن پەندەر بويىنشا, تەرمينولوگييالىق كورپۋس بٸرلٸكتەرٸن پايدالانۋدىڭ قيىندىقتارىن تٷسٸنۋگە ٷيرەتۋ مەسەلەلەرٸنە باعىتتالعان. 

جوو-نىڭ قازٸرگٸ بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىندا بولاشاق مامانداردىڭ تٸلدٸك دايارلىقتارىن دامىتۋ مەسەلەلەرٸنە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. مىسال رەتٸندە شەتەل فيلولوگيياسى ماماندىعىنىڭ وب-ىن كەلتٸرۋگە بولادى. ماگيستراتۋرادا تام وقىتۋمەن قاتار تەرمينولوگييا كۋرسى ەنگٸزٸلدٸ. ستۋدەنتتەردٸڭ, ماگيسترانتتاردىڭ جەنە دوكتورانتتاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ديپلومدىق جۇمىستارى كٶبەيگەن سايىن كەسٸبي باعىتتالعان سٶيلەۋ رەگيسترٸنٸڭ كٶپ بۋىندى اسپەكتٸلەرٸنە: نەولوگيزاتسيياعا, گيبريديزاتسيياعا, ينتەرفەرەنتسييالىق مەسەلەلەرگە, سونداي-اق تام وقىتۋدىڭ لينگۆوديداكتيكالىق اسپەكتٸلەرٸنە ارنالعان.

بٸزدٸڭ ەلٸمٸز كٶپۇلتتى مەملەكەت, بٷگٸندە ول ٶزٸنٸڭ مەدەني جەنە تٸلدٸك دامۋىنىڭ كٷردەلٸ, قايشىلىقتى كەزەڭٸن باستان ٶتكەرۋدە, وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تٸل ساياساتى تۇجىرىمداماسىندا سيپاتتارى بەرٸلگەن تٸلدٸك احۋال دەلەل. سونىمەن قاتار, ەلٸمٸزدٸڭ «قازاقستان 2030» دامۋ ستراتەگيياسىنداعى ٷشتٸلدٸلٸك باعدارلاماسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸلٸم جەنە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىنا, سونىڭ ٸشٸندە عىلىمعا ەنۋٸن ىنتالاندىرۋدا [1]. قازاق, اعىلشىن جەنە ورىس تٸلدەرٸنٸڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸنٸڭ نەتيجەسٸندە قازٸرگٸ قازاقستاندىق تەرميندەر كورپۋسىنا اعىلشىن تٸلٸندەگٸ تەرمينولوگييالىق بٸرلٸكتەردٸڭ بەلسەندٸ تٷردە ەنۋٸ بايقالادى.

ارنايى ماقساتتاعى تٸل (LSP) – تٸلدٸڭ فۋنكتسيونالدىق تٷرٸ, ونىڭ ماقساتى بەلگٸلٸ بٸر پەندٸك-كەسٸبي قىزمەتتە ناقتى جەنە تيٸمدٸ قارىم-قاتىناستى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. اعىلشىن تٸلٸنٸڭ تەرمينولوگييالىق جٷيەسٸندە بارلىق ارنايى لەكسيكا تەرميندەر register, professional talk official technical terminology, plain English, professional slang, سيياقتى كەسٸبيلٸك ۇعىممەن سەيكەس كەلەتٸن تەرميندەرمەن بەلگٸلەنەدٸ [2, 28].

بۇل مەسەلەنٸڭ ماڭىزدىلىعىن, سوڭعى زاماناۋي زەرتتەۋلەر اياسىندا دەلەلدەگەن ەكٸنشٸ تٸلدەگٸ تەحنيكالىق لەكسيكا (L2) ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ وقۋدىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ستۋدەنتتەردٸڭ جەتٸستٸكتەرٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن نەگٸزگٸ فاكتورلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىنىن, نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى [3]. كٶپتەگەن ەۋروپا ەلدەرٸندە [4], مىسالى, يممەرسيوندىق باعدارلامالار نەگٸزٸنەن اكادەمييالىق مەتٸندەر مەن سٶيلەۋدٸ قايتالاپ تالداۋ نەگٸزٸندە جوعارى بٸلٸم العانعا دەيٸن مامانداندىرىلعان سالالارداعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ لەكسيكالىق قامتىلۋىن جاقسارتۋ ارقىلى مەسەلەنٸ جەڭٸلدەتۋگە كٶمەكتەستٸ. دەگەنمەن, بۇل باعدارلامالارداعى تٸلگە دەگەن كٶزقاراس نەگٸزٸنەن جاسىرىن, ٶيتكەنٸ تەرميندەر وقۋ جوسپارىندا پايدا بولۋ رەتٸمەن عانا وقىتىلادى.

رەگيستر تۋرالى ايتقاندا, ەدەتتە تٸلدٸڭ ەرتٷرلٸ سيتۋاتسييالىق كونتەكستتەگٸ فۋنكتسيونالدىق الۋان تٷرلٸلٸگٸن ايتامىز. تەرميننٸڭ ٶزٸ جٷيەلٸك-فۋنكتسيونالدىق لينگۆيستيكا اياسىندا بٸرشاما ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. ٶزٸنٸڭ باستاپقى ماعىناسىندا رەگيستر كونتەكستتٸڭ بەرٸلگەن تٷرٸنە تەن تيپتٸك لەكسيكالىق جەنە گرامماتيكالىق بٸرلٸكتەردەن تۇراتىن مەتٸندٸك ٷلگٸ [5].

باستاۋىش تەرمينولوگييانى مەڭگەرۋ ستراتەگييالارىن مەكتەپتە وقىتۋ جالپى تٸل جەنە ارنايى ديسكۋرس قۇزىرەتتٸلٸگٸ تۇرعىسىنان L2 تٸلٸن ٷيرەنۋگە وڭ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. كٷتٸلەتٸن ارتىقشىلىقتار ستۋدەنتتەرگە L2 ارقىلى اكادەمييالىق پەندەر بويىنشا وقىتىلاتىن مازمۇن مەن كٸرٸكتٸرٸلگەن تٸلدٸ وقىتۋ (CLIL) ٷلگٸلەرٸنە نەگٸزدەلگەن قوس تٸلدٸ باعدارلامالاردا ايقىنىراق بولۋىمەن انىقتالادى.

جالپى ارتىقشىلىقتار مىنالاردى قامتۋى مٷمكٸن:

ا) ستۋدەنتتەرگە انا تٸلٸندە نەمەسە L2 پەنٸنەن بۇرىن العان بٸلٸمدەرٸن كەڭەيتۋگە كٶمەكتەسۋ;

ب) ستۋدەنتتەرگە ٶز بەتٸنشە زەرتتەۋشٸلٸك تالداۋ, مەلٸمەتتەردٸ ۇسىنۋ جەنە نەتيجەلەردٸ ينتەرپرەتاتسييالاۋ سيياقتى قاجەتتٸ اكادەمييالىق داعدىلاردى ٷيرەتۋ;

c) ستۋدەنتتەرگە قانداي دەرەجەدە وقۋ نەمەسە قانداي كەسٸپتٸك مانساپتى جالعاستىرۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى نەگٸزگٸ شەشٸم قابىلداۋعا كٶمەكتەسۋ. ۇسىنىلعان قۇرىلىم وقۋ باعدارلامالارىن ٷنەمٸ جاڭارتىپ وتىرۋدى نەمەسە ستۋدەنتتەر اراسىندا كەسٸبي بٸلٸمدٸ بەلسەندٸرۋ بويىنشا ٸس-شارالاردى ٶتكٸزۋدٸ قاجەت ەتەتٸن مۇعالٸمدەر ٷشٸن قوسىمشا تيٸمدٸ بولۋى مٷمكٸن.

شەت تٸلٸن وقىتۋدا جەنە/نەمەسە اۋديتورييادا تەرمينولوگييالىق تەجٸريبەنٸ قالاي جٷزەگە اسىرۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەڭ الدىمەن, بۇل ستۋدەنتتەردٸ تەرمينجاسام پروتسەسٸنٸڭ باستى نازارىنا قوياتىن ديداكتيكالىق نەگٸزدٸ قامتاماسىز ەتۋ. نەگٸزٸندە ولاردىڭ ماقساتى تاڭدالعان دەرەككٶزدەردەن عىلىمي مەتٸندەر جيناعىن قۇراستىرۋدى ٷيرەنۋ, سودان كەيٸن ولاردان ارنايى ونلاين باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى اۆتوماتتى تٷردە ارنايى سٶزدٸك الۋ.

كٶپ ساتىلى ەدٸستەمە ۇسىنىلادى.

1-كەزەڭدە مۇعالٸم ونىڭ دەرەكسٸزدٸگٸ, ناقتىلىعى جەنە تولىقتىعى سيياقتى نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸنە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, اكادەمييالىق تٸل جەنە تەحنيكالىق لەكسيكامەن تانىستىرادى. بۇل كەزەڭدە ول سونداي-اق ستۋدەنتتەرگە كەيٸنگٸ ٸس-ەرەكەتتەرگە قاجەت بولاتىن «تەرمينولوگييالىق» بٸرلٸك «(ياعني, مامانداندىرىلعان وي بٸرلٸگٸ) جەنە «كورپۋس» (ياعني, مەتٸندەردٸڭ پرينتسيپتٸ جيناعى) ۇعىمدارىمەن تانىستىرادى. مىسالى, مۇعالٸم بٸرنەشە بەلگٸلٸ تەرميندەردٸڭ لەكسيكوگرافييالىق انىقتاماسىن كٶرسەتٸڭٸز نەمەسە بالاما رەتٸندە سىنىپقا كەزدەيسوق تاڭداۋعا رۇقسات ەتٸڭٸز. بۇل باستاپقى قادامنىڭ ماڭىزدىلىعى ستۋدەنتتەردٸڭ جالپى جەنە عىلىمي ديسكۋرستىڭ ايىرماشىلىعىن اجىراتا الۋىندا. وسى ماقساتتا مۇعالٸم ستۋدەنتتەردٸڭ بٸلٸمٸ مەن ماقساتتارىنداعى ايىرماشىلىقتارعا قاراماستان, تەرمينولوگييانىڭ ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتۋ قاجەت.

2-كەزەڭدە ستۋدەنتتەر وقۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزگٸ پەندەرٸن باستاپقى نٷكتە رەتٸندە پايدالانا وتىرىپ, تالداۋ ٷشٸن تاقىرىپتى تاڭدايدى. ولاردىڭ ماقساتى – مۇعالٸمنٸڭ قولداۋىمەن – تەرمينولوگييالىق تۇرعىدان قىزىقتى بولۋى مٷمكٸن سالالاردى انىقتاۋ, سودان كەيٸن ولاردى تٷيٸندٸ سٶزدەرمەن ناقتىلاۋ. مۇعالٸمنٸڭ وقۋشى بٸلٸمٸن سىنىپتاعى جالپى قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن تاقىرىپتاردى انىقتاپ, ولاردىڭ ساباققا قاتىسۋىن ىنتالاندىراتىنداي ەتٸپ دامىتۋى ماڭىزدى.

مەكتەپتەگٸ تەرمينولوگييالىق جۇمىس – مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ كٷردەلٸ مەتٸندەرٸمەن جۇمىس ٸستەۋگە, تەورييالىق ماتەريالدى تەرەڭٸرەك تٷسٸنۋگە دايىندىق كەزەڭٸ.

جەتٸلدٸرٸلگەن كەزەڭدە مۇعالٸم, وقىتۋشى ستۋدەنتتەرگە عىلىمي ماقالالاردىڭ ونلاين تٷرلەرٸن بەرە الادى, بۇل بولاشاقتا بارلىق ٷش تٸلدەگٸ سيياقتى كٷردەلٸ تەرمينولوگييالىق لەكسيكانى تٷسٸنۋگە نەگٸز بولادى. ەكٸ قۇندى رەسۋرس - بۇل كٶپتەگەن وقۋشىلارعا قولايلى اقپاراتتىق مەتٸندەردٸ ۇسىناتىن ۆەب-سايتتار مەن كورپۋس. سونىمەن قاتار, WebQuest ستۋدەنتتەرگە اكادەمييالىق انىقتامالىقتار مەن تاقىرىپتىق ۆەب-سايتتاردا تەۋەلسٸز ٸزدەۋ جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋ ٷشٸن ۇسىنىلۋى مٷمكٸن.

تولىعىراق, مەن مەتٸندٸك كورپۋستى پايدالانۋعا جٷگٸنگٸم كەلەدٸ. دەستٷرلٸ تٷردە لينگۆيستەر كورپۋس تەرمينٸن تەرمينولوگييالىق جۇمىستارعا نەگٸز بولا الاتىن تابيعي (تٷپنۇسقالىق) تٸل دەرەكتەرٸنٸڭ جيناعىنا سٸلتەمە جاساۋ ٷشٸن پايدالانادى. كەننەديدٸڭ پٸكٸرٸنشە, كورپۋس – «ەلەكتروندىق دەرەكتەر قورىنداعى مەتٸندەر جيناعى» [6]. كورپۋس لينگۆيستيكاسى تەحنولوگييا مەن لينگۆيستيكانىڭ بٸرٸگۋٸ رەتٸندە قاراستىرىلادى, ٶيتكەنٸ كورپۋس لينگۆيستيكاسى: «مەتٸندٸك كورپۋسقا نەگٸزدەلگەن تٸلدٸ زەرتتەۋ» [7] دەپ انىقتاما بەرەدٸ. تٸلدٸك كورپۋس جازباشا مەتٸندەر مەن اۋىزەكٸ تٸلدەن تۇرادى جەنە ولاردى كومپيۋتەرلەر ٶڭدەيدٸ. كومپيۋتەرلەردٸڭ قۋاتى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ ارتۋىنا بايلانىستى كورپۋستاردىڭ كٶلەمٸ, ەرتٷرلٸلٸگٸ جەنە قول جەتكٸزۋ وڭايلىعى ايتارلىقتاي جاقساردى.

بٸزدٸڭ ويىمىزشا, تەرمينكوم ۇسىنعان مەكتەپ تەرميندەرٸن تاڭداۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸسٸ كونتەكستتە بولعاندىقتان, بٸز جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردٸڭ مۇعالٸمدەرٸن قازاق, ورىس جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸنٸڭ كورپۋسىمەن تانىستىرۋدى ۇسىنامىز. تٸلدٸك كورپۋس جاڭارتىلعان تٸلدٸك ماتەريالدى, اعىمداعى لينگۆيستيكالىق ورتا تۋرالى اقپاراتتى, سونىڭ ٸشٸندە جيٸلٸك تۋرالى اقپاراتتى, انىقتامانى, اۋدارمانى, دىبىسقا سٸلتەمەلەردٸ, كەسكٸندەردٸ, بەينەلەردٸ, سينونيمدەردٸ, بايلانىستى سٶز فورمالارىن, تاقىرىپتاردى, سٶز تٸركەستەرٸن, كلاستەرلەردٸ جەنە سەيكەس جولداردى قامتيدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاق تٸلٸن الماتىداعى قازاق تٸلٸنٸڭ كورپۋسى (اقتك), قازاق تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق كورپۋسى, قازاق تٸلٸنٸڭ كورپۋسى جاقىندا عانا جۇمىس ٸستەي باستاعان جەنە تٸلدٸك ماتەريالدىڭ كٶلەمٸ از. تٶمەندە قازاق تٸلٸنٸڭ ٷش كورپۋسى, ورىس تٸلٸنٸڭ ەكٸ كورپۋسى جەنە اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ٷش كورپۋسى بەرٸلگەن (1-كەستە).

كەستە 1. قازاق تٸلٸ ۇلتتىق لينگۆيستيكالىق كورپۋسى

جوعارىداعى كەستەدە قاراستىرىلاتىن لينگۆيستيكالىق كورپۋستىڭ قۇرامى, قولجەتٸمدٸلٸگٸ, رەجيمٸ, سيپاتتامالارىن قامتيتىن نەگٸزگٸ پارامەترلەرٸن ۇسىندىق [8].

پەداگوگيكالىق تۇرعىدان العاندا تەرمينولوگييانىڭ ٷش نەگٸزگٸ قاسيەتٸ بار: بٸرٸنشٸدەن, ول كٶپتٸلدٸ; وسىلايشا, ۇسىنىلعان وقىتۋ مودەلٸ پەندٸك سالالارعا قاراماستان كەز كەلگەن شەت تٸلٸنٸڭ مازمۇنىنا جەنە/نەمەسە ساباعىنا قولدانىلۋى مٷمكٸن. ەكٸنشٸدەن, ٷمٸتكەر تەرميندەردٸ كونتەكستتە تەكسەرۋگە بولادى, ٶيتكەنٸ بۇل پايدالانۋشىلارعا الىنعان تەرميندەردٸڭ مەنمەتٸنٸن ولاردىڭ ماعىناسىن وڭاي انىقتاۋعا بولاتىنداي تەكسەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, تەرميندٸ تٷسٸنۋ پروتسەسٸن جىلدامداتۋ ٷشٸن ەكستراكتور فۋنكتسيونالدى جەنە جالپى سٶزدەردٸ الىپ تاستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ٶيتكەنٸ ەكەۋٸ دە تەرمينولوگييالىق تۇرعىدان ماڭىزدى ەمەس, سونىمەن قاتار ساندار نەمەسە تاڭبالار سيياقتى لەكسيكالىق ەمەس ەلەمەنتتەر.

ورتا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە كەسٸبي-باعىتتالعان سٶيلەۋ رەگيسترٸن وقىتۋداعى ينتەگراتيۆتٸ ەدٸس تۋرالى ايتا وتىرىپ, تەرمينولوگييانى وقىتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە ساباقتا گيپەرمەتٸندٸك پرەزەنتاتسييالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتكەن جٶن. گيپەرمەتٸن – بٸلٸمدٸ تۇجىرىمدامالاۋ, ساقتاۋ, ٶڭدەۋ جەنە بەرۋ ٷشٸن قولدانىلاتىن كەسكٸن. بٸلٸم فورماتى رەتٸندە كەسكٸندٸ تاڭداۋ تانىلاتىن وبەكتٸنٸڭ قانداي دا بٸر ەرەكشەلٸك بەلگٸسٸن بٶلٸپ الۋ قيىن بولعان جاعدايلارعا تەن. وسىعان بايلانىستى ول بٸرتۇتاس رەتٸندە قابىلدانادى, ال ونى انىقتاۋ ٷشٸن تانىم سۋبەكتٸسٸنە بەلگٸلٸ باسقا وبەكت قاجەت, ول بەلگٸلەردٸڭ ەلەۋلٸ جيىنتىعى ارقىلى تانىلادى [7. 31ب].

گەشتالت بٸلٸم فورماتى رەتٸندە وبەكتٸنٸڭ سەزٸمدٸك جەنە راتسيونالدى سيپاتتامالارىنىڭ ىدىرامايتىن بٸرلٸگٸ بولىپ تابىلادى. باسقاشا ايتقاندا, ول بەينەلٸ دە, ۇعىم بٸرلٸگٸ دە كەزدەسەدٸ. بۇل بٸلٸم فورماتتارىنىڭ بارلىعى كەسٸبي قىزمەت سالالارىنا قاتىستى. وبەكتٸلەر, پروتسەستەر, ولاردىڭ قاسيەتتەرٸ مەن قارىم-قاتىناستارى تۋرالى كەسٸبي ماڭىزدى اقپاراتتىڭ كونتسەپتۋاليزاتسيياسىن سول نەمەسە باسقا فورماتتاعى «پرەزەنتاتسييا» ارقىلى باعالاي الامىز, ول پلاكاتتاردى, ينفوگرافيكالاردى, اقىل-وي كارتالارىن قوسا العاندا, ەر تٷرلٸ فورماتتار ٷشٸن كاۆەر-تەرمينٸ رەتٸندە پايدالانىلادى, پاراقشالار, ۋاقىتشا كادرلار, كوميكستەر نەمەسە دەستٷرلٸ سلايد كٶرسەتٸلٸمٸنە مەن قوساتىن كومپيۋتەرلٸك انيماتسييالار.

وسى فورماتتاردىڭ كەز كەلگەنٸ نەتيجەگە نەگٸزدەلگەن ٸس-ەرەكەتتەر ستۋدەنتتەرگە عىلىمي تۇجىرىمدامالاردى شىعارماشىلىقپەن تٷسٸنۋگە, سونداي-اق بولاشاق جۇمىستا پايدالى بولاتىن كەسٸبي كٶزقاراستاردى دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. پرەزەنتاتسييا جاساۋ ٷش نەگٸزگٸ تاپسىرمانى قامتيدى.

الدىمەن ستۋدەنتتەر تەرميندەردٸڭ تاڭداۋىن جەنە ەرقايسىسىنىڭ قىسقاشا انىقتاماسىن قامتيتىن گلوسساريي جاسايدى. انىقتامادا تەرميندەرمەن كٶرسەتٸلگەن پروتسەستەر, ساپا جەنە ت.ب. كٶرسەتٸلۋٸ كەرەك.

ەكٸنشٸدەن, ستۋدەنتتەر انىقتامالاردى جاقسى كٶرسەتەتٸن گرافيكالىق ديزاينمەن جۇمىس ٸستەيدٸ.

ٷشٸنشٸدەن, سىنىپتاعى وقۋشىلار سۇراق-جاۋاپ ديالوگىندا تەرمينولوگييانى پايدالانا وتىرىپ, قارىم-قاتىناسقا بەلسەندٸ قاتىسادى. وسى ٷشٸنشٸ تاپسىرمادا سىنىپ كوممۋنيكاتيۆتٸ جاعدايات رەتٸندە پايدالانىلادى, مۇندا ەربٸر ستۋدەنت (نەمەسە ستۋدەنتتەر توبى) ٶزدەرٸنٸڭ پرەزەنتاتسييالارىندا ەرتٷرلٸ ۇعىمدار تۋرالى ەڭ ٶزەكتٸ فاكتٸلەردٸ تٷسٸندٸرەدٸ, ال قالعان ستۋدەنتتەر L2 ارقىلى بەلگٸلٸ بٸر اسپەكتٸنٸ تالداپ, تٷسٸنٸكتەمە بەرەدٸ [9].

وسىعان بايلانىستى, وسى زەرتتەۋدە ۇسىنىلعان تەرمينولوگييالىق ەدٸستەمەسٸ بٸلٸم الۋشىلارعا تەحنيكالىق سٶزدٸك قورىن كەڭەيتۋگە كٶمەكتەسٸپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار CLIL كونتەكستٸندەگٸ پەندەردٸڭ مازمۇنى تۋرالى بٸلٸم الۋدا شەشۋشٸ كٶمەك كٶرسەتۋگە باعىتتالعان. بۇعان كومپيۋتەرلٸك جەنە اقپاراتتىق رەسۋرستاردى بٸرٸكتٸرەتٸن كەشەندٸ تەسٸل ارقىلى قول جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. دەستٷرلٸ L2 پەداگوگيكالىق وقىتۋ ستراتەگييالارى بار ەدٸستەرگە وقۋ, جازۋ جەنە شەت تٸلٸن لينگۆا فرانكا رەتٸندە پايدالانۋ جاتادى. تەرمينولوگييانىڭ پەندٸك مازمۇنىنا نەگٸزدەلگەن بۇل تەسٸل ستۋدەنتتەردٸڭ تٸلدٸ مەڭگەرۋٸ مەن وقىتۋدىڭ كوممۋنيكاتيۆتٸ اسپەكتٸلەرٸ اراسىندا بايلانىس ورناتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن, تٸلدەردٸ دامىتۋدىڭ مەملەكەتتٸك تۇجىرىمداماسىمەن دە تىعىز بايلانىستى.

ماقالانىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى, ورتا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ باستاۋىش تەرمينولوگييالىق تەجٸريبەلەردٸ ينتەگراتسييالاۋدى تالقىلاۋ. قازاقستاندا تەرمينولوگييالىق جۇمىس (ياعني, ارنايى تٸلدٸ وقىتۋ) دەستٷرلٸ تٷردە ۋنيۆەرسيتەتكە, كەسٸپتٸك وقىتۋعا جەنە كەسٸپتٸك جاعدايعا باعىتتالعان, ال ورتا بٸلٸمگە از كٶڭٸل بٶلٸنۋدە.

تالقىلانعانداي, تەرمينولوگييالىق كورپۋستى بٸلۋ ستۋدەنتتەرگە اكادەمييالىق پروگرەسكە كٶمەكتەسۋٸ مٷمكٸن, ەسٸرەسە ەكٸنشٸ تٸل مازمۇندىق پەندەر ٷشٸن بازا رەتٸندە پايدالانىلادى. نەگٸزگٸ بولجام ستۋدەنتتەر كٷردەلٸ ۇعىمداردى تٷسٸنۋگە قاجەتتٸ كوگنيتيۆتٸك داعدىلاردى دامىتا الادى.

سوندىقتان تەرمينولوگييامەن جۇمىس ٸستەۋ بٸر جاعىنان جالپى بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ باعدارلاماسى مەن ەكٸنشٸ جاعىنان ۋنيۆەرسيتەت جەنە/نەمەسە كەسٸپتٸك مەكتەپ اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋعا كٶمەكتەسەدٸ, وسىلايشا ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى اۋىسۋعا, ەسٸرەسە عىلىمي ديسكۋرستى تٷسٸنۋ تۇرعىسىنان بٸرتٸندەپ قول جەتكٸزۋگە بولادى.

ماقالادا ٷش نەگٸزگٸ پەداگوگيكالىق اسپەكتٸلەر قاراستىرىلادى. بٸرٸنشٸدەن, بۇل ەدٸستەمە مەكتەپ وقۋشىلارىن بٸلٸمنٸڭ ەرتٷرلٸ سالالارىنان تەرمينولوگييالىق بٸرلٸكتەردٸ ٸزدەۋگە باعىتتاۋ ماقساتىندا ۇسىنىلدى. بۇل ٷدەرٸستەگٸ مۇعالٸمنٸڭ رٶلٸ قولايلى ورتا قۇرۋ جەنە ارنايى ماقساتتار ٷشٸن تٸلدٸڭ نەگٸزگٸ اسپەكتٸلەرٸن ەنگٸزۋ ارقىلى ستۋدەنتتەردٸڭ بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.

ەكٸنشٸدەن, ۇسىنىلعان ەدٸستەمەنٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قازاقستاندىق ونلاين-قۇرالدار ۇسىنىلدى: Termincom جەنە قازاق تٸلٸ ۇلتتىق مەتٸندٸك كورپۋس.

بۇل ەدٸس مەتٸن جيناقتارىنان تەرميندەردٸ اۆتوماتتى تٷردە الۋ ٷشٸن وقۋشىعا باعىتتالعان قۇرال نەمەسە مۇعالٸمدەرگە ديداكتيكالىق ماتەريالداردى ەزٸرلەۋ قۇرالى رەتٸندە پايدالانىلۋى مٷمكٸن. بۇل سيياقتى كومپيۋتەرلٸك تەسٸلدەر ەسٸرەسە مەكتەپ وقۋشىلارى ٷشٸن ٶزەكتٸ, ٶيتكەنٸ ولار تەۋەلسٸز شەشٸم قابىلداۋعا ٷيرەتەدٸ جەنە تسيفرلىق قۇزىرەتتٸلٸكتٸ دامىتادى.

ٷشٸنشٸدەن, جالپى بٸلٸم بەرەتٸن پەندەردٸڭ مازمۇنىن وقىتۋدىڭ نەگٸزٸ بولاتىن تەرمينولوگييانى قامتيتىن ناقتى ەدٸستەرگە قاتىستى دەلەلدەر ايتىلدى. سونىمەن قاتار, ۆيزۋالدى پرەزەنتاتسييالار مەن ينفوگرافيكاعا نەگٸزدەلگەن ەدٸستەر ۇسىنىلىپ, بۇل ساباقتا كٷردەلٸ تەرمينولوگييالىق بٸرلٸكتەردٸ دامىتۋعا تٷرتكٸ بولادى.

كەسٸبي باعىتتالعان سٶيلەۋ رەگيسترٸن, ۇسىنىلعان ەدٸستەمەلەرمەن بٸرٸكتٸرۋدٸڭ تاعى بٸر ماڭىزدى ارتىقشىلىعى - سىني تۇرعىدان ويلاۋ جەنە سٶيلەسۋ قارىم-قاتىناسى مۇعالٸمنٸڭ مينيمالدى ارالاسۋىن تالاپ ەتەدٸ.

دەگەنمەن, بۇل ماقالانىڭ اۋقىمى شەكتەۋلٸ, ٶيتكەنٸ ول مۇعالٸمدەرگە وقۋ باعدارلاماسىن جوسپارلاۋدى نەمەسە وقۋشىلاردى باعالاۋ جٷيەسٸن تەرەڭ تالداۋدى قامتاماسىز ەتپەيدٸ. بولاشاق زەرتتەۋدٸڭ تاعى بٸر پەنٸ – ناقتى ورتا بٸلٸم بەرۋ كونتەكستٸندە تەرمينولوگييالىق تەورييا مەن پراكتيكانى ەنگٸزۋگە قاتىستى مۇعالٸمدەردە كەزدەسەتٸن شەكتەۋلەردٸ تالداۋ.

قولدانىلعان ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸ:

1. پوستانوۆلەنيە پراۆيتەلستۆا رەسپۋبليكي كازاحستان وت 27 دەكابريا 2019 گودا № 988

2. انافينوۆا م. ل. مەجدۋنارودنىي ديسكۋرس ي وتراسلەۆايا تەرمينولوگييا. كوستاناي. -2012. 206س. ISBN 978-601-227-140-9.

3.ەۆانس ي گرين, 2007; Hyland & Tse, 2007, 2009; ۋورد, 2009; ەۆانس ي مورريسون, 2011; Cervetti et al., 2015; مەجەك ي در. 2015. 

4. Ahern, 2014; Goris et al. 2017گ.

5. ت.ن. حومۋتوۆا. يازىك دليا سپەتسيالنىح تسەلەي LSP: ۆوپروسى تەوريي. ۋدك 81'276.6.

6. Halliday M.A.K., MacIntosh A. and Strevens P. The Linguistic Sciences and Language Teaching. London: Longman, 1964 گ. 

7. Kennedy G. An Introduction to Corpus Linguistics, Longman, London and New York Kennedy, 1998:3.

8. 8. ورمانوۆا ا.ب., انافينوۆا م.ل., S.D. Atanasova-Divitakova. Corpus based research in terminology. ۆەستنيك كازنۋ يم. ال-فارابي (سەرييا فيلولوگيچەسكايا), №4 2021گ. ستر.-109-120. ISSN 1563-0323, eISSN 2618-078

https://doi.org/10.26577/EJPh.2021.v184.i4.ph10

9. Akpaca & Minaflinou & Afolabi, 2020: 20.

10. پورتا لينگۆارۋم № 31, ەنەرو 2019, 126.