Órkeniettiń adasýy

Órkeniettiń adasýy

Muxtar Shaxanovtyń "Órkeniettiń adasýy nemese Shyńǵys xannyń pendelik qupiiasy" atty óleńmen jazylǵan romany bar. Kezinde osy shyǵarmany "taldaǵandar" adasqan órkenietti jiyp qoidy da tek Shyńǵys xandy jalaýlatty. Bolmasa Muxań adamzat balasynyń basqa baǵytqa burylyp ketkenin tilge tiek etip edi. 

"Adamǵa tabyn, jer endi" demekshi, SSSR ideologiiasy adamdy Qudailyq deńgeige deiin kóterdi. Memlekettik júie de, qoǵam da sol ideologiiaǵa negizdeldi. Ár dáýirdiń ózine laiyq qundylyqtary bolǵanymen jalpy adamzat damýy osy yńǵaidaǵy ólshemnen kóp alys kete qoiǵan joq. Sondyqtan bir másele tóńireginen barlyq kezeń nobaiyn sezinýge bolady. Biz aitylar oi aýjaiy barshaǵa túsinikti bolý úshin áńgimeni óz qoǵamymyzǵa orai qaýzaǵandy jón kórdik.

Mán bersek, myna biz qol jetkizgen órkeniet ártúrli mamandyqtarǵa negizdelgen salalardan turady. Árine, sol salalardyń shyrqaý biigine kóterilgender qandai qurmetke de laiyq. Olar qoǵamnyń, ulttyń, memlekettiń maqtanyshtary. Din de sol qoǵamnyń bir salasy. Sondyqtan onyń shyńyna shyqqan adamdar da ózge sala marapat ieleriniń qataryna baryp qosylady. Álemdik deńgeide dańq tuǵyryna kóterilgen ondai adamdar óz isiniń "Qudailary" retinde dáripteledi. Olar "qudai" dep dáriptelgennen keiin, uǵynyqtylyq úshin biz joǵaryda tilge tiek etken ár salany, attary árqily bolǵanymen, myna biz qol jetkizgen órkeniettegi ózinshe bir "dinniń" tarmaǵy dep qabyldaýǵa bolady. Mán bersek, ol órkeniettegi adamdar ustanyp júrgen din de sol kóp salanyń bir tarmaǵy ǵana. Tek ár sala árqily atalady. Sondyqtan biz barlyq salany da "din" dep ataǵandy jón kórdik. Sol ár salanyń óz "medreseleri", odan da joǵary oqý oryndary, kitaptary, ǵalymdary, paiǵambarǵa balaǵan adamdary bolady. Báriniń maqsaty - bilikti maman daiyndaý. Ol daiyndalǵan maman óz salasy baspaldaǵymen joǵary órleý kerek. Eger onyń zańǵar basyna shyqsa... Durys. "Qudaiǵa" ainalady. Jalpy biz jetken, ne jetýge tiis órkeniettiń nobaiy osyǵan keledi.

Uǵynyqtylyq úshin salystyrmaly túrde aita keteiik. Astana ásem qala. Aspanmen talasqan ǵimarattar birinen biri ótedi. Biraq erekshelenbeidi. Barlyǵy bir jerde shoǵyrlanǵan soń kózge biryńǵai kórinedi. Eger ár ǵimaratty jeke-jeke Qazaqstannyń ár qalasyna bólip berse, ol sol jerdiń ardaq tutar maqtanyshyna ainalar edi. Astana ǵimarattaryn qaperge alý sebebimiz, adamdar arasynda da sol ǵimarattar siiaqty óz salasy boiynsha oqshaýlanǵan tulǵalar bar. Kez-kelgen jiynnyń, oiyn-toilardyń, astardyń sáni de solar. Keide olardyń Astana ǵimarattary siiaqty bir jerge jinalyp qalatyn da kezderi bolady. Álbette, olar bir-birin jaqsy tanidy. Sebebi, ortalary bir. Olardyń arasyndaǵy dini tulǵa da solarmen deńgeiles turǵan bir ǵimarat ispettes. Buny olardyń óz túsinikteri jáne qoǵamdyq tanym turǵysynda saralasaq, joǵaryda da aitqanymyzdai, álgilerdiń árqaisysyn óz salasynyń bir-bir "qudailary" dep qabyldaýǵa bolady. Iá, biz qatelesip ketken joqpyz. Olardyń bári de bir-bir "qudailar". Qoǵamnyń, eldiń maqtanyshtary. Ár jas tańdaǵan mamandyqtaryna orai álgi "qudailardyń" birin úlgi tutady. Árkim Qudai bergen (shyn Qudai) talantyna qarai ózi tańdap alǵan salasyndaǵy "qudailyq joldyń" bir deńgeiine baryp ornyǵady. Ol sala mamandary kimniń qai deńgeide ekendigin óte jaqsy biledi. Bolashaqta "qudai" bolýy múmkin erekshe talant ielerine ózge "qudailar" da qoldaý bildirip otyrady. Bul "qudailyq jol" bir aýyz sózben " General bolýdy armandamaityn soldat bolmaidy" dep túsindiriledi. 

Biz joǵaryda ár salany óz aldyna derbes bir "din" dep qabyldaý qajettiligin aityp ótkenbiz. Osy "dinge", qai salasy ekendiginde turǵan dáneńe joq, óz ómirin arnaǵan adamdar bar. Olarda myna ómirde odan da basqa qundylyqtar bar, basqa senim, basqa "din" bar degen oi, tipti túsinik te bolmaidy. Ár salanyń sondai óz "taqýalary" bar.

Qoǵamda qalyptasqan osy "qudailyq joldan" tys qalǵan qarabaiyr xalyq dinge tez bet burady. Barlyq ýaqytta solai. Áýelgi kezde Paiǵambarlar qasyna tek qarabaiyr xalyqtyń jinalatyndyǵy sondyqtan. Ras, keide álgi biz aitqan "qudailar" da shynaiy dinge bet burǵan siiaqty kórinip, imandy istermen ainalysyp qoiatyny bar. Shyndyǵynda ol kóbine ózge "qudailarǵa" óziniń "qudailyq" múmkindigin kórsetý úshin jasalyp jatady. 

Bilgen jón. Úlken tulǵa emes, kez-kelgen kásiptiń joǵarǵy shyńy, ony óz dárejesi men ortasyna laiyq "qudailyq" deńgeige kóteredi. Ol tarapynan da Allany tanyǵandai bolyp jatatyn ǵibadattyq mánge ie kórinister, shyntýaityna kelgende, álgi "qudailyq" dárejeniń baiandy bolýyn Alladan suraýǵa qurylady. Bir qaraǵanda oǵan da shúkirshilik aitý jón siiaqty. Biraq ǵibadat negizgi máninen ajyraǵandyqtan materialdyq turǵyda suralǵan nárse ǵana qanaǵattandyrylyp, axirettik nesibe bos qalyp jatady. 

Biz "qudailyq" dep baǵalaǵan dinniń shyrqaý biigindegi qyzmetti biz ustanatyn mázxabtyń negizin qalaǵan Ábý Hanifaǵa da usynǵan. Biraq Uly Imam usynylǵan qyzmetten bas tartqan. Jáne sol úshin óltirildi. Sebebi, oǵan usynylǵan qyzmet, biz joǵaryda da aitqan, adamzat jetistigine balanǵan órkeniettik júie salasynyń laýazymdyq (qudailyq) oryntaǵy bolatyn. Al ol júie dinimen Ábý Hanifa ustanatyn din eki bólek. Ras, materialdyq turǵyda saralaǵanda ekeýiniń arasynda qylaýdai da aiyrmashylyq joq. Al rýxani turǵyda ekeýi múlde eki bólek. Mine, osy din arasyndaǵy eshkim "bilmeitin", eshkimge "baiqalmaityn" teketires barlyq ýaqytta jalǵasyp keledi. Biraq barlyq ýaqytta órkenietke úilesken din mártebesi biik boldy. Bizdiń dástúrli dinimizdiń teperish kórip kele jatqandyǵy sondyqtan. Sebebi, SSSR kezinde qalyptasqan kásiptik júieniń bári dinsizdendirýge negizdelgen bolatyn. Biz sony áli kúnge táýelsiz memleketimizdiń ulttyq dástúrine yńǵailap qaita qura almai kelemiz. Ziialy qaýymnyń da dinge bet bura almai jatqandyǵy sondyqtan. SSSR ideologiiasy qalyptastyryp ketken "qudailardy" áli kúnge deiin pir tutatyndyǵymyzdan. Al oǵan keraǵar myna erekshe qarqynmen dami bastaǵan jańa turpatqa ie órkeniettiń ózi Qudaidy "almastyrýǵa" qabilettiligin tanyta bastady. Ol endi bólek áńgime.

Qudiiar Bilál,

Ult portaly