Ramazanda musylmandar otyz kún aýyz bekitip, tańnan qara keshke deiin ash júredi. Osyǵan orai oraza ustaýǵa úgittegen jáne onyń sharapaty men saýaby týraly ýaǵyz-nasihat kóbeiedi. Biraq osy jerde bir másele bar.
Smartfon ustaǵan qazaq jurty qazir álem halqymen aralasyp, alýan túrli din men mádenietti tanyǵan saiyn, Islamnyń aýyr sharttaryn basqasha paiymdaityn boldy. Orazaǵa qatysty kózqarasy da ózgergen. Ǵylymǵa súńgigen jastar aldyńǵy aǵalary siiaqty bul qulshylyqqa qulshynyp turmaidy. Kóbi ony kereksiz dep biledi. Olardy ábden túsinem. Sebebi Viktor Frankl aitqan «MORALDYQ TANYM» eskirdi.
Naqty ǵylymnan nár alyp, qubylystyń túpki nátijesin uǵynyp, ár nárseniń sońǵy sheshimin ǵylymmen túiip úirengen saýatty jastar «oraza ustasań kúnáńdi joiylady», «oraza ustasań peiishke kiresiń. Hor qyzdaryn qushasyń», «aýyz bekitpeseń Rabbymyz seni otqa qaqtaidy» degen siiaqty jupyny ýaǵyzdy qabyldai almaidy. Mundai ýaǵyz olardyń júikesin juqartyp, mazasyn qashyrýy múmkin. Ýaǵyz aityp jynyna tie berseń, ózińmen qosyp dinińdi de jeti qyrdan asyryp boqtap tastaýy bek múmkin. Sondyqtan oraza týraly basqasha oitolǵap kórý kerek.
Logoterapiiaǵa súienip, suraqty bylai qoialyq: Otyz kún ash júrýdiń hikmeti ne? Ulyq Alla ashtyqty ne úshin paryz etip júktedi? Ashtyq ustap, kúni boiy qaljyrap júrýdiń jeke basqa ne qoǵamǵa ne paidasy bar? Táńiri taǵalanyń osy ámirin buljytpai oryndasaq rasymen de sanada oń ózgeris bola ma? Paiǵambar nelikten orazanyń sharapaty týraly hadisterdi kóp aitqan?
Logoterapiia búi deidi. Adam - RÝHANI BOLMYS. Túptiń túbinde kisiniń taǵdyryn ómir sahnasynda osy tabiǵaty anyqtaidy. Iaǵni Rýhani Bolmys qanshalyqty qairat kórsetip aiqasady, taǵdyry sonshalyqty hikmetpen óriledi. Jaratylysy boiynsha qumarlyq degen qyzyl it Rýhtyń baqylaýynda turýy tiis. Rýh maqsat-muratyna jetý úshin qumarlyqty qýat kózi retinde sátti qoldanǵan saiyn, kisi balasy aqyldy tulǵaǵa ainalady. Qumarlyqty dinde NÁPSI deidi. Dini mazmunda maǵynasy tym keń jáne óte tereń. Logoterapiia oǵan akademiialyq anyqtama beredi. Nápsi dep instinkt arqyly adamdy raqatqa tartatyn fiziologiialyq jáne psihologiialyq impýlsterdiń qainaǵan qýat kózin aitady. Bul qýatty impýlsterdi Rýh asqan sergektikpen basqaryp, qundylyq óndiretin mádeni salaǵa jegip otyrmasa, kórsoqyr qumarlyq pende shirkindi taqyrǵa otyrǵyzady. Pende paqyr ADAM degen abyroily atynan taban astynda airylyp qalady. Adam men aiýan da osy núktede ajyraidy. Jan-janýardy instinkt jetekke alǵan. Onyń ústinen aqyldy rýh aralasyp, kirisip, basqaryp turmaidy. Sondyqtan aiýandy qumarlyǵy qalai súirese, solai qarai júre beredi. Ol úshin ony eshkim kinálamaidy. Adam – qumarlyǵy tula boiyn qysqan kezde oǵan «JOQ!» dep aita alatyn jalǵyz tirshilik iesi. Nemese nápsini aqyly shegine deiin erkine jiberip qadaǵalai alady. (Mysaly kúndelikti iship-jemin, nekeli jarymen adalymen oinap-kúlýin saýatty jolmen rettep otyrý)
Neǵurlym nápsini qatań qadaǵalasa, soǵurlyq tulǵalyq identifikatsiiasy abyroily qalyptasady. Iaǵni nápsisin it siiaqty jetekke alǵan tastai taqýa, qyzyq pen qumarlyqqa jeńilgen qalyń toptan daralanyp turady. Al, jan-janýardy mundai ádispen identifikatsiia jasai almaisyń. Olardy tek asyl tuqymyna qarap baǵalaisyń. Aiýandy basqasha baǵalaý múmkin emes. Osyǵan qarap adamda ERKINDIK nyǵmeti baryn bilemiz. Erkindik adamǵa ozaldan daryǵan qasiet. Ony dinde «adamnyń basyndaǵy altyn tajy - ERKINDIGI» dep áspettep jatady. Biraq qumarlyqqa óz erkimen jeńilgen sátinde adam osy nyǵmetinen taban astynda airylady. Sol kezde pende baiǵus maqaý maqulyqqa uqsap qalady. Shyndyǵynda eshkim de «meni qumarlyq erkimnen tys bilep aldy» dei almaidy. Qumarlyq tula boidy qozdyryp, aqylyńdy shyrmaý úshin áýeli ERKINDIK alańyn kesip ótýi kerek. Bolmystyń mehanizmi solai jasalǵan. Iaǵni adam ózi oǵan «Iá, bilep tóstei ber» dep kelisim bermeiinshe qumarlyq qutyryna qozbaidy. Adam ózi «maqul, jaraidy!» dep kelisken sátten bastap, qumarlyq onyń tula boiyn qalshyldatyp, tamyrlaryn búlkildetip, sanasyn tumshalap ákete jóneledi. Erkindik pen Qumarlyq tarazy basynda teń tur. Qai jaǵy basady, soǵan sáikes adamnyń tulǵalyq sýreti syzylady. Iaǵni qaharmandardy osyǵan qarap ulyqtaimyz. Qai tulǵa qumarlyǵyn aýyzdyqtap, erkindigin eliniń baǵy úshin tiimdi paidalansa, sonyń atyn tarihqa altyn árippen jazady. Kerisinshe erkindigin qoldan berip, qumarlyǵyn qandyrý úshin qara halyqtyń qanyn ishse «atyń óshsin, atyń óshkir» dep ólgenshe qarǵaidy.
Qomaǵai qumarlyq pen toiymsyz nápsi adamdy túrli sharttarǵa matap, aiaǵyn tusap turady. Momynnyń mindet osy arada aiqyn. Qalaida osy qursaýdy buzyp ótip, ózektegi ózin ǵaiypqa samǵatýy kerek. Ony ǵylymda «transtsendentsiia jasaý» deidi. Maǵynasy bolmystyń damý jolyn táńirlik álemge qarai baǵyttaý. Iaǵni qas taqýa kirpish táni men psihologiialyq qabatynan bosap shyǵýy kerek. Osy kúresti turaqty júrgizgen taqýaǵa QAISAR RÝH degen termin qoldanamyz. Qaisar Rýh qana adamda erkindik baryn áigilep tur. Ol erkin bolǵandyqtan da instinkt qalaýyna qarsy tura alady. Otyz kún oraza bolmysta bar ERKINDIK nyǵmetin praktikada qoldanyp kórýge múmkindik beredi. Qansha jerden qinalyp, neshe jerden tiliń aýzyńa simai qatalap otyrsań da ózińe óziń qarsy shyǵyp «JOQ» dep otyra beresiń. JOQ – degen saiyn ózińdi ontologiialyq turǵyda máńgilik bolmys ekenińdi sezinesiń. Ár kún bitken saiyn jaýdy jeńgen batyr qusap marqaiyp qalasyń. V. Frankldyń osy oilaryn oraza jaily mynadai tamasha qissamen túiindeýge bolady:
Bir kúni Musa Tur taýynda turyp:
– Iá, Alla, men ǵoi senimen tikelei tildesip turmyn. Saǵan menen de jaqyn keletin quldaryń bar ma? – dep surady. Alla:
– Ái, Musa, ózińdi maǵan jaqyn turmyn dep oilaisyń ba? Dál qazir ekeýmizdiń aramyzda jetpis myń qabat perde bólip tur. Sen meniń qudiretimmen ǵana daýysymdy estip tursyń. Maǵan senen de jaqyn keletin quldarym bar, – dep jaýap berdi. Musa:
– Olar kimder? – dedi. Ulyq Alla:
– Aqyrdyń sońynda Muhambet atty eń sońǵy súiikti paiǵambarym dúniege keledi. Onyń úmbeti eń qiyn kezde haqtyń jolyn ustanady. Aptap ystyqta otyz kún oraza ustaidy. Aýyzasharǵa jinalǵanda, olardyń dastarqanynda san túrli dámdi taǵam samsap turady. Biraq olar qatalap, qarny ashsa da, kún batpai aýyzyn ashpaidy. Meniń razylyǵymdy tabý úshin, mol dastarqanǵa qol sozbaidy. Sol kezde Meniń rahmetim men sharapatym olarǵa barynsha jaqyndai túsedi, – depti. Musa tań qalyp úiine qaitty.
Rasymen de HHI ǵasyr musylmany shyjyǵan ystyqta aýyz bekitedi. Keshke aýyzasharda dastarqanda joq nárse joq. Sonda da Kún uiasyna batqansha ózińdi tejep, aýyzdyqpen alysqan asaý qusap, óz ózińmen arpalysyp otyrasyń. Arpalys artqan saiyn ózińdi táńirlik bir kúshke qol jetkizgen áýlie siiaqty sezinip, shabyttanyp júresiń.
Din psihologiiasynda «ratsionaldy dindarlyq» degen túsinik bar. Ol ne? Ol dinge imanmen emes, taza logikamen jaqyndaý. Kózi ashyq kisiler praktikalyq turǵyda dinniń paidasyn taza aqylmen tarazyǵa tartady. Eger ziiany az, paidasy mol bolsa dindi tutynyp, kei sharttaryn ómir saltyna engizedi. Endi taqyrypqa osy taraptan túsip kórelik. Iýval Hararidiń «Qudai adam» (Homo Deus) eńbeginde mynadai derek bar. Tarihta bertinge deiin «toiyp tamaq jemeý» degen adamzattyń bas aýrýy boldy. Alysqa barmai-aq kúni keshe dúnie salǵan ákemiz 1955 jyldardan bastap qana toiyp as ishkenin emotsiiamen áńgimelep otyratyn. Áli de ashtyq bolýy múmkin degen qaýippen óle-ólgenshe nannyń qaldyǵyn keptirip, qapqa jinaýdy jolǵa qoiyp, qatań baqylap júrdi. Ótken ǵasyrdyń ózinde eginge qurt túsip, malǵa jut kelip, jaýyn-shashyn bolmai, qýańshylyq ursa mal saýyp, jer emip otyrǵan qara halyq tórt-bes aida ashtyqtan tentirep, jurtyn tastap josyp ketetin. Asharshylyq adamzatty eriksiz dindar qylatyn. Qolaisyz aýa-raiynan qoryqqan halyq Qudaiǵa qurbandyq shalýdan jalyqpaityn. Osyǵan orai neshe túrli dini ritýaldar shyqty. Orta ǵasyrdaǵy Eýropa elderiniń jylnamasyn oqysań, olardyń da sory osy bolǵanyn bilesiń. Qýańshylyq jyldary eldiń úshten ekisi talǵajaý tappai jer jastanatyn.
Biraq HH ǵasyrda adamzat osy problemany aqyry sheshti dese de bolady. Tehnologiialyq, ekonomikalyq jańalyqtar men saiasi júieler ashtyqtyń aldyn alýdy jolǵa qoidy. Kei ólkede qýańshylyq bolsa da odan shyǵynsyz shyǵatyn túrli joldar tabyldy. Gýmanitarlyq kómek degen jáne bar. Afrikanyń kei ólkesinde áli da adam ashtan ólip jatyr. Biraq onyń negizgi sebebi saiasi. Tiran basshylardyń ońbaǵan saiasatynyń kesirinen qara halyq ashtan óledi. Qazir kez kelgen elde jumysyn joǵaltqan adam tar turmysqa túsip qalýy múmkin. Biraq ashtan buratylyp ólmeidi. Damyǵan elderde jumyssyzdy eń tómengi deńgeide qulatpai ustap turatyn túrli áleýmettik jobalar jumys istep tur. Tipti damýshy eldiń ózinde adamnyń jappai ashtan óletin jaiy joq. Álbette az aýqattyń kesirinen densaýlyqta problema bolýy múmkin. Biraq onyń ózin ótken dáýirdegi surapyl jutpen salystyrýǵa kelmeidi. Qazaqsha aitqanda «Ashtan ólgenniń molasy joq». Mao Dze Dýn kókemiz kezinde Qytaida «Úlken Sekiris» degen jobany qolǵa alǵan. Topas jobasy az jylda qurdymǵa ketip, sonyń kesirinen milliondaǵan qytai qynadai qyrylǵan. Soǵan orai 1974 jyldary jaǵdai áli budan da jaman bolady dep aqyrzamandy boljaǵandar bolǵan. Biraq tarih dóńgelegi basqasha ainaldy. Den Siao Pin reformasynan kúsh alǵan Qytai ashtyqtan sytylyp ketti. Qazir olar toiynyp aldy. Endi kerisinshe toqtyqpen kúresedi.
Áńgimeniń toqeteri mynaý: Bizdiń ǵasyrda «toiyp as ishpeý» degen problemany «artyq tamaqtaný» degen aýrý yǵystyryp shyǵardy. HÚIII ǵasyrda halyq jeýge nan tappai ashtan qatyp jatyr degen habardy estigende Mariia Antionette atty Frantsiianyń qatyn patshasy «jeýge nan tappasa ornyna pirog» jesin degen eken. Sol qatynnyń aitqany ainymai dál keldi-ái. AQSh-tyń bailary qymbat restorannan aýqattanyp otyrǵanda, kóshede qalǵan jumyssyzdar men qaiyrshylary dámdi gambýrger men pitstsa jep jatady. 2014 jylǵy esep boiynsha 2,1 milliard adam aýqatty artyǵymen jep aýrý tapqan. Osylaisha «Aýrý astan, daý qaryndastanǵa» qaita ainalyp keldi. Toia jeýdiń kesirinen adam urpaǵy toqsan túrli keselge shaldyqqan. Al, toiyp as ishpeitinderdiń sany 850 millionnyń mańaiynda. 2030 jyly adam urpaǵynyń teń jartysy ajalyn ashtyqtan emes, toqtyqtan tabady dep boljap otyr. 2010 asharshylyq pen toiyp tamaq ishpeýdiń kesirinen bir million adam talqany taýsylyp, tabytqa tústi. Dál osy jyly semizdikten úsh million meshkei o dúniege mezgilsiz attandy.
Qysqasy, eskide adamzattyń dindarlyǵyna asharshylyq sebep boldy dese, endi toqshylyq túrtki bolady deýge tolyq negiz bar. Sondyqtan orazaǵa imanmen kelseńiz de, ǵylymmen kelseńiz de, logikamen kelseńiz de paidasy shash etekten ekeni anyq. Taǵdyrǵa tystan áser etip, keleshekti óz betinshe aiqyndaǵysy keletin barlyq deterministik sebepterge qarsy shaǵatyn Rýh qaisarlyǵyn óz boiyńda óz erkińmen 30 kún boiy synap kórýdiń ózi nege turady deseńshi! Áýelden adam qamyn Alla oilaǵan degendei Táńiri taǵala orazany adamzattyń amandyǵy úshin paryz qylǵanyna kúmán joq áiteýir. Sondyqtan da jazbany oraza jaily qissamen túiindegen eń durysy.
Birde ulyq Alla dárgeiine esepshi perishtesin shaqyrdy. Onyń qulaǵy men kózi jerdegi qum men aspandaǵy juldyzdan júz ese kóp edi. Ulyq Alla oǵan:
- Dereý muhit pen teńizdegi sýdyń tamshysyn sanap, esebin aldyma qoi, - dedi. Perishte bógelmedi. Sol zamatta sý tamshysyn satyr-sutyr sanap, qisapsyz san-sanaqty Allanyń aldyna jaiyp saldy.
- Jaraisyń,- dedi Rabbysy. - Endi áýelden aqyrǵa deiin kelip-ketetin búkil aǵash pen ósimdik jáne gúldiń japyraǵyn sana, - dedi. Perishte saspady. Sart-surt etkizip dálme-dál sanyn sol zamatta aityp saldy. Táńirsi oǵan riza bolyp:
- Endi Jerdegi qumnyń qiyrshyǵyn sana. Qisaby qansha eken? -dedi. Perishte bu joly da qinalmady. Kózdi ashyp-jumǵansha anyq sanyn sart etkizdi.
- Bárkeldi! – dedi Táńirsi. - Endi Ramazanda aýyz bekitken momynnyń bir kúndik saýabyn sana, - dedi. Sol kezde sumdyq boldy. Jańa ǵana esepten jańylmai qisapsyz sandy shyr ainaldyryp turǵan qudiretti perishte tutyqty da qaldy. Sansyz qulaqtary qybyrlap, esepsiz kózderi jypylyqtap, ábirjip ketti. Myń-milliard erinderi jybyrlap, momynnyń orazadaǵy bir kúndik sýabyna jete almai zoryǵyp ketti. Aqyrynda qisabynan jańyldy da sájdege ózin tastap kep jiberdi. Gúrs etip qulady da, sájdeden turmaǵan qalpy:
- Ýa, Jaratýshy Rabbym! Bul is maǵan qol emes. Aýyz bekitken qulyńnyń bir kúndik saýabyna jete almadym. Shatasyp kettim. Onyń qisabyn óziń bilmeseń, meniń shekteýli qabiletim sarqyldy, - dep shynyn aityp jylady. Sol kezde ulyq Alla:
- Jaraidy, basyńdy kóter. Ózińdi artyq qinama. Onyń sany ózime ǵana málim. Sol nyǵmetterimmen oraza ustaǵan momyndy ózim jarylqaimyn, - dedi.
Sanjar Kerimbaidyń feisbýktaǵy jazbasynan
