Talqyǵa túsken taqyryp
«Oralman» – zańdyq-quqyqtyq qatynas, zamanǵa sai resmi qujattama úshin, syrttan elge oralǵan aǵaiynnyń quqyǵy men mindetterin zań aiasynda retteý úshin qajettilikten týǵan sóz.
Ol – «repatriant» («atamekenine oralýshy») degen halyqaralyq ornyqqan terminniń qazaq tilindegi balamasy retinde oilap tabylyp, qabyldanǵan jáne ábden qalyptasqan ataý.
Arnaýly termindik máni bolǵandyqtan, «oralman» – memleket isi, jurt úshin, ásirese kózderi jáýdirep, Qazaqstanǵa birjola kóshkisi kelip júrgen syrttaǵy myń-milliondaǵan qandastar úshin óte kerek, zamanǵa sai termin. Ondai statýs-mártebesiz shet eldegi qazaqtar atamekenge túbegeili, qazirgi órkeniettik tártippen, zańdy jolmen jáne, eń bastysy, jeńildik arqyly kele almas edi. Sondyqtan «oralman» – jai ǵana aýdarma emes jáne shamdanyp, shala búlinetindei qorlyq sóz de emes, mańyzdy termin sóz. Al termin, zańdyq terminologiia naqtylyqty, ǵylymilyqty qajet etedi, onda ekiushty maǵyna bolmaýǵa tiis. Basqa sinonim sózderden aiqyn irge ajyratqan, ishki maǵynalyq qaishylyq týdyrmaityndai bolýy kerek. Mysaly, kóp adam qaita-qaita usynyp júrgen «otandas», «qandas», «aǵaiyn», «baýyrlas», «qazaqtar», «týystar», t.b. tárizdi súikimdi sózder qulaqqa jaǵymdy bolǵanmen, termin bola almaidy. Nege? Óitkeni onyń bireýi de «shet elden Otanyna oralǵan ulty qazaq azamat» degen naqtyly maǵynany tolyq berip, statýstyq mánge ie bola almaidy.
Sabyr Adai aitqandai, «Ár qazaq – meniń jalǵyzym». Jyly estiletin, janǵa jaǵymdy, jaqyndastyra túsetin jańaǵydai sózderdi eshkim eshkimge qimai otyrǵan joq. Alaida olardyń bári – oralmanǵa da, oralman emeske de, eldegi de, syrttaǵy da jalpy qazaqqa qatysty kez kelgen jaǵdaida qoldana berýge bolatyn jáne óz fýnktsionaldyq maǵynasy bar baiyrǵy sózder. Olar «repatriant emes» qazaqty «repatriant» qazaqtan ajyra almai tur. Máselen, men barlyq qazaqpen qandaspyn, otandaspyn, baýyrlaspyn, týystaspyn, biraq repatriant emespin ǵoi. Barsha qazaq, búkil otandastar Qazaqstanǵa shekara syrtynan kelgen joq qoi. Al «oralman» – repatriant degen sóz. Ol – shet elden qonys aýdarǵan qazaqty jergilikti halyqtan (ózge qazaqtan) resmi túrde ajyratý úshin beriletin ýaqytsha ǵana statýs. Atamekenine túpkilikti ornyǵyp, azamattyq alǵan soń ol adamǵa qatysty bul termin qoldanylmaidy. Sony túsiný kerek. Al «oralman» sóziniń bireýge unap, bireýge unamaýy – múlde basqa áńgime.
Bir ókinishtisi, eshkim eshkimniń aýzyna qaqpaq bola almaidy. Durys, ózim dep kelgen aǵaiyndy ózekke tepkendei, keide «mońǵol», «qytai», «ózbek» dep jatatyndarǵa renjý oryndy, al «oralman» degen terminge ókpeleý jónsiz-aq. Osy sóz keibireýlerge nege unamaityny tipti túsiniksiz. Ol áldebir erke kelinniń: «Bizdi «kelin» demeńizder, «shańyraqtas», «týystas», «qyz» dep aityńyzdar», – dep kesirlenýi tárizdi shamamen. Óitkeni «kelin» men «oralmannyń» túbirindegi «kel», «oral» sózderi maǵynalas jáne ekeýinde de eshqandai kemsitý, qorlyq reńki joq. Bizdińshe, túk kináratsyz terminge bola tuldanyp, shirek ǵasyrdan soń, jarty jolda ony aýystyrýdy talap etý – jalǵan namystyń kórinisi.
Toqeterin aitqanda, máseleni durys túsinetindei bilim men bilikke súiený ornyna qur shamshyl sezimge, alypushpa emotsiiaǵa erýdi, ózin-ózi qaraptan qarap qor seziný sindromy men kóńilshek sentimentke salynýdy, iaǵni jalǵan namys pen orynsyz ókpeni qoiý kerek. «Oralman» sózi qala berýge tiis.
Batyrbolat Aitbolatulynyń feisbýktaǵy jazbasynan
