تالقىعا تٷسكەن تاقىرىپ
«ورالمان» – زاڭدىق-قۇقىقتىق قاتىناس, زامانعا ساي رەسمي قۇجاتتاما ٷشٸن, سىرتتان ەلگە ورالعان اعايىننىڭ قۇقىعى مەن مٸندەتتەرٸن زاڭ اياسىندا رەتتەۋ ٷشٸن قاجەتتٸلٸكتەن تۋعان سٶز.
ول – «رەپاتريانت» («اتامەكەنٸنە ورالۋشى») دەگەن حالىقارالىق ورنىققان تەرميننٸڭ قازاق تٸلٸندەگٸ بالاماسى رەتٸندە ويلاپ تابىلىپ, قابىلدانعان جەنە ەبدەن قالىپتاسقان اتاۋ.
ارناۋلى تەرميندٸك مەنٸ بولعاندىقتان, «ورالمان» – مەملەكەت ٸسٸ, جۇرت ٷشٸن, ەسٸرەسە كٶزدەرٸ جەۋدٸرەپ, قازاقستانعا بٸرجولا كٶشكٸسٸ كەلٸپ جٷرگەن سىرتتاعى مىڭ-ميلليونداعان قانداستار ٷشٸن ٶتە كەرەك, زامانعا ساي تەرمين. ونداي ستاتۋس-مەرتەبەسٸز شەت ەلدەگٸ قازاقتار اتامەكەنگە تٷبەگەيلٸ, قازٸرگٸ ٶركەنيەتتٸك تەرتٸپپەن, زاڭدى جولمەن جەنە, ەڭ باستىسى, جەڭٸلدٸك ارقىلى كەلە الماس ەدٸ. سوندىقتان «ورالمان» – جاي عانا اۋدارما ەمەس جەنە شامدانىپ, شالا بٷلٸنەتٸندەي قورلىق سٶز دە ەمەس, ماڭىزدى تەرمين سٶز. ال تەرمين, زاڭدىق تەرمينولوگييا ناقتىلىقتى, عىلىميلىقتى قاجەت ەتەدٸ, وندا ەكٸۇشتى ماعىنا بولماۋعا تيٸس. باسقا سينونيم سٶزدەردەن ايقىن ٸرگە اجىراتقان, ٸشكٸ ماعىنالىق قايشىلىق تۋدىرمايتىنداي بولۋى كەرەك. مىسالى, كٶپ ادام قايتا-قايتا ۇسىنىپ جٷرگەن «وتانداس», «قانداس», «اعايىن», «باۋىرلاس», «قازاقتار», «تۋىستار», ت.ب. تەرٸزدٸ سٷيكٸمدٸ سٶزدەر قۇلاققا جاعىمدى بولعانمەن, تەرمين بولا المايدى. نەگە? ٶيتكەنٸ ونىڭ بٸرەۋٸ دە «شەت ەلدەن وتانىنا ورالعان ۇلتى قازاق ازامات» دەگەن ناقتىلى ماعىنانى تولىق بەرٸپ, ستاتۋستىق مەنگە يە بولا المايدى.
سابىر اداي ايتقانداي, «ەر قازاق – مەنٸڭ جالعىزىم». جىلى ەستٸلەتٸن, جانعا جاعىمدى, جاقىنداستىرا تٷسەتٸن جاڭاعىداي سٶزدەردٸ ەشكٸم ەشكٸمگە قيماي وتىرعان جوق. الايدا ولاردىڭ بەرٸ – ورالمانعا دا, ورالمان ەمەسكە دە, ەلدەگٸ دە, سىرتتاعى دا جالپى قازاققا قاتىستى كەز كەلگەن جاعدايدا قولدانا بەرۋگە بولاتىن جەنە ٶز فۋنكتسيونالدىق ماعىناسى بار بايىرعى سٶزدەر. ولار «رەپاتريانت ەمەس» قازاقتى «رەپاتريانت» قازاقتان اجىرا الماي تۇر. مەسەلەن, مەن بارلىق قازاقپەن قانداسپىن, وتانداسپىن, باۋىرلاسپىن, تۋىستاسپىن, بٸراق رەپاتريانت ەمەسپٸن عوي. بارشا قازاق, بٷكٸل وتانداستار قازاقستانعا شەكارا سىرتىنان كەلگەن جوق قوي. ال «ورالمان» – رەپاتريانت دەگەن سٶز. ول – شەت ەلدەن قونىس اۋدارعان قازاقتى جەرگٸلٸكتٸ حالىقتان (ٶزگە قازاقتان) رەسمي تٷردە اجىراتۋ ٷشٸن بەرٸلەتٸن ۋاقىتشا عانا ستاتۋس. اتامەكەنٸنە تٷپكٸلٸكتٸ ورنىعىپ, ازاماتتىق العان سوڭ ول ادامعا قاتىستى بۇل تەرمين قولدانىلمايدى. سونى تٷسٸنۋ كەرەك. ال «ورالمان» سٶزٸنٸڭ بٸرەۋگە ۇناپ, بٸرەۋگە ۇناماۋى – مٷلدە باسقا ەڭگٸمە.
بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, ەشكٸم ەشكٸمنٸڭ اۋزىنا قاقپاق بولا المايدى. دۇرىس, ٶزٸم دەپ كەلگەن اعايىندى ٶزەككە تەپكەندەي, كەيدە «موڭعول», «قىتاي», «ٶزبەك» دەپ جاتاتىندارعا رەنجۋ ورىندى, ال «ورالمان» دەگەن تەرمينگە ٶكپەلەۋ جٶنسٸز-اق. وسى سٶز كەيبٸرەۋلەرگە نەگە ۇنامايتىنى تٸپتٸ تٷسٸنٸكسٸز. ول ەلدەبٸر ەركە كەلٸننٸڭ: «بٸزدٸ «كەلٸن» دەمەڭٸزدەر, «شاڭىراقتاس», «تۋىستاس», «قىز» دەپ ايتىڭىزدار», – دەپ كەسٸرلەنۋٸ تەرٸزدٸ شامامەن. ٶيتكەنٸ «كەلٸن» مەن «ورالماننىڭ» تٷبٸرٸندەگٸ «كەل», «ورال» سٶزدەرٸ ماعىنالاس جەنە ەكەۋٸندە دە ەشقانداي كەمسٸتۋ, قورلىق رەڭكٸ جوق. بٸزدٸڭشە, تٷك كٸنەراتسىز تەرمينگە بولا تۇلدانىپ, شيرەك عاسىردان سوڭ, جارتى جولدا ونى اۋىستىرۋدى تالاپ ەتۋ – جالعان نامىستىڭ كٶرٸنٸسٸ.
توقەتەرٸن ايتقاندا, مەسەلەنٸ دۇرىس تٷسٸنەتٸندەي بٸلٸم مەن بٸلٸككە سٷيەنۋ ورنىنا قۇر شامشىل سەزٸمگە, الىپۇشپا ەموتسيياعا ەرۋدٸ, ٶزٸن-ٶزٸ قاراپتان قاراپ قور سەزٸنۋ سيندرومى مەن كٶڭٸلشەك سەنتيمەنتكە سالىنۋدى, ياعني جالعان نامىس پەن ورىنسىز ٶكپەنٸ قويۋ كەرەك. «ورالمان» سٶزٸ قالا بەرۋگە تيٸس.
باتىربولات ايتبولاتۇلىنىڭ فەيسبۋكتاعى جازباسىنان
