Foto kollaj: Artýr Nyǵmettiń kitabynan fotolar
Jas qazaq jýrnalist-zertteýshisi Artýr Nyǵmettiń kitaby 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynyń belgisiz betterin ashady.
8 taraý: Kazaktar jiynynyń sońy
9 taraý: Aiaqtalmaǵan tekserýler, durysy umytylǵan dese de bolady
8 TARAÝ. KAZAKTAR JIYNYNYŃ SOŃY
15 qyrkúiek kúni Oralda Reseidiń barlyq on bir kazak áskeri bóliminen delegattar jinaldy. 1991 jyldyń 15 qyrkúiegi jeksenbide Oral bultty boldy, kún keide ashylǵanymen kúzdiń salqyny baiqalatyn. Onyń aldynda qazaq sherýshileri 15 qyrkúiek kúnin «Qaraly kún» dep jariialaý týraly sheshim qabyldaǵan edi. Lenin atyndaǵy ortalyq alańǵa jinalǵan halyq sany arta tústi. Alańda myńdaǵan adam turdy.
Sherýshiler qatarynda stýdentter kóbeie tústi, olar aýylsharýashylyq aýdandarynda astyq jinap júrgen jerden jumystaryn tastap, qalaǵa jetken eken. Jinalǵandar arasynda Oralǵa ózderi, júrek qalaýymen kelgender de kóp boldy. Ondaǵan jyldan soń alǵash ret Keńes úkimeti tusynda qazaqtar Otan taǵdyry óz qoldarynda ekenin sezingendei edi. Olardyń barlyǵy jaǵdaidyń óte qaýipti ekenin, qarsylyq tek beibit sipatta bolý kerektigin túsinip turdy.
Qazaq belsendileriniń jumyla bas kóterýine Moldaǵali Rysqaliev basshylyq jasap otyrǵan oblystyq teleradiokomiteti salmaqty úles qosqan, olar jergilikti radio men telearnadan Oral oqiǵalary týraly jedel habarlar uiymdastyrdy. Al radiodan saǵat saiyn alańdaǵy jaǵdaidan habar berilip otyrdy. Oblys aýdandaryndaǵy halyq qalaǵa qarai avtobýspen, syimaǵandary jeńil kólikpen «kazaktardyń mereitoiyna» aǵylyp jatty. Qalaǵa aǵylǵan el tasqynyn toqtatý úshin Oralǵa kirer tustarǵa militsiia beketin qoiýǵa týra keldi.
«Keńes ókimetiniń tusynda Oral osynshama kazakty buryn-sońdy kórmegen edi. Olardyń kiimderi de túrli-tústi bolatyn: biri taýlyqtardyń ulttyq kiimine uqsaityn mýndir; biri tipti keńes ofitserleriniń qaita tigilgen ýniformasyn kigeni anyq kórinip turdy; úlkeni de kishisi de oqa, jolaqtar, juldyz, tipti tsifr taǵylǵan pogondary bar forma kiip júrdi. Bas qonaq – Resei atamandar odaǵynyń tóraǵasy Aleksandr Martynov pogon taqpai, qarapaiym kiingenimen, qarakók mýndiriniń ústinen portýpeiin taǵyp alǵan, - dep jazady «Azattyq» radiosy 2011 jyly júrgizgen zertteýinde.
«Mereitoi» túske taman Qutqarýshy Másih shirkeýinde qulshylyqtan bastaldy. Shirkeý kireberisindegi granit tuǵyrda osy Oraldaǵy bas shirkeýdiń qurylysy bastalǵan ýaqytty kórsetetin «1891» belgisi ornatylǵan. Ol kezde, iaǵni 19 ǵasyrdyń aiaǵynda Oral kazaktarynyń Resei imperiiasyna qyzmetiniń 300 jyldyǵy toilanǵan edi. Al 20 ǵasyrdyń basynda patshalyq rejim qulaǵannan keiin bolshevikter kazak qaýymdastyǵyn qurtty deýge bolady. Alaida demokrat bolyp kóringen sol bolshevikter Keńes Odaǵynyń kúni batar tusta imperiiany ustap qalý missiiasymen, kazak qaýymdastyǵyn qaita jandandyrdy.
Kazaktar máselesi 15 qyrkúiek kúni Oraldaǵy Qutqarýshy Másih shirkeýiniń aldynda úsh tústi Resei imperiiasynyń týyn kóterýden bastalǵany tegin emes edi. Jerden shyqqandai atamandardyń bairaqtary men ózge de kazak áskerleriniń atribýttary paida bola qaldy. Oral jáne Gýrev episkopy Antonii saltanatty qulshylyq rásimin ótkizdi.
Jaǵdai sheginen shyǵýǵa jaqyndap qaldy. Qulshylyq qylyp bolǵan kazaktar sap túzegen boiy marsh jasap qala ortasymen júrýge jinaldy. Oraldaǵy shielenistiń artqany sonshalyq, qazaq sherýshileriniń basshylary Oral oblystyq halyq depýtattary keńesiniń shtabynda radikaldy shara qoldanýdy talap ete bastady. Olar ózderine halyq depýtattarynyń oblystyq keńesiniń tóraǵasy Nájimedden Esqalievtyń shyǵyp, nege áli kúnge deiin kazaktardan papahalar men lampastar alynbaǵanyn, nege olardyń bári Reseidiń ózge qalalarynan Oralǵa kelgenin túsindirip berýin talap etti. Halyq dúrlikken ústine dúrlige tústi.
Oblys basshylyǵy «Azat» jetekshileriniń bul tegeýrinin ázer ustap turdy. Resei shekarasynda kez kelgen syltaýmen, «jappai tártipsizdik pen ony toqtatý qajettiligin» nemese «bitimgershilik missiiasy» týraly kazaktardyń ótinishimen qozǵalýǵa daiyn tankiler turǵanyn Esqalievtyń ainalasynda tek sanaýly adamdar bildi. Keńes Armiiasy osylai 1956 jyly Vengriiaǵa, 1979 jyly Aýǵanstanǵa kirgen edi, «tómennen ótinish» nemese «qaptaldan kontrrevoliýtsiia» bolǵan jaǵdaida jerdiń bárin osyndai qimylmen basyp otyrdy. Oblys basshylyǵy kazaktar men qazaq belsendileri arasynda qaqtyǵys bolmaýy úshin baryn saldy.
- Áli esimde, 15 qyrkúiek, saǵat 13-te meniń jumys kabinetime aýylsharýashylyq institýtynyń rektory Sergei Jubaev pen obkomnyń ideologiia jónindegi hatshysy Rahmetolla Súierbaev keldi. Olar alańda bolyp jatqan mitingtiń keibir detaldaryn jetkizdi. «Azattyqtardyń» uranymen tolqyǵan miting qatysýshylary menimen kezdesýdi talap etip, meni qorqaq dep aiyptaǵany janyma qatty batty, - dedi Nájimeden Esqaliev. - Bul endi, tym artyq bolatyn! Bizge túrli aiyptaýlar taqty, ómir solai ǵoi, ózi. Biraq meni eshkim, esh ýaqytta qorqaq degen aiyptamaǵan. Men alańǵa baryp, sherýshi halyqpen kezdesýdi uiǵardym, biraq meniń aldyma MQK basqarmasy bastyǵy Anatolii Mihailovich Drýjinin eńgezerdei denesimen tura qaldy. Onyń batyl qimylynan, uiqysyzdyqtan bozań tartqan júzinen meni kabinetten shyǵarmaityny túsinikti boldy.
«Keshirińiz, Nájimeden Ihsanovich, Siz myna kabinetten meni óltirip baryp qana shyǵa alasyz, - dedi polkovnik Drýjinin, aqyryn ári nyq daýyspen.
MQK oblystyq basqarmasy bastyǵynyń sol kezdegi orynbasary Nurahmet Eraliev osy kitaptyń avtoryna, eger sol sátte Drýjinin Esqalievty toqtatpaǵanda, alańda orny tolmas oqiǵa bolýy múmkin ekendigin aitty.
Keiin máseleni qaraýǵa Almatydan MQK men IIM-nen arnaiy kelgen eki general MQKB bastyǵy Drýjinin sol kezde durys sheshim qabyldaǵan degen qorytyndy jasady. Olardyń pikirinshe, oblys basshysynyń qaýipsizdigine jaýap beretinder onyń jazalanýyna da jol bere almaityn edi. Biraq, eń bastysy ol emes, «azattyqtardyń» qalanyń ortalyq alańynda oblystyń birinshi basshysyn, KSRO halyq depýtatyn soqqyǵa jyǵyp, al «tártipsizdikterdi basý» úshin Oralǵa ásker kirgizýge keremet syltaý bolar edi. Bul joramal keiin basqa da aiǵaqtarmen dáleldendi.
Resei aimaqtarynan kelgen kazak delegatsiialarynda, túrli sanaqtar boiynsha, shamamen 300-500 adam bolǵan. Shirkeýdegi ǵibadat, uzaq, shamamen eki saǵatqa sozyldy. Odan keiin kazaktar úsh kóshe arqyly «Zenit» zaýytynyń Mádeniet saraiyndaǵy saltanatty jiynǵa, Úlken sheńberge bettedi. Shirkeýden jiynǵa bet alǵan kazaktar toppen júrip kele jatty, keibireýleri ainaladaǵy qalalyqtarǵa sálem berip, qol bulǵady. Olarǵa jaýap retinde jergilikti turǵyndardyń narazy únderi estildi. Alaida sol kezde kazak otriadtary óz jaqtastarynyń qoldaýymen sappen júrip ótýi úshin militsiia «azattyqtar» sabyn yǵystyrǵan sát boldy. «1991-qyrkúiek. Oral oqiǵasy» kitabynyń avtory Nurlybai Sisenbai sol kezdegi «azattyqtardyń» emotsiiasyn bylai sipattaidy:
«Osy kezde osynyń bárin kórip turǵan «Azattyq» saqshylary namystan boilaryn yza kernep, janarlary jasqa toldy. Janǵa batqany, militsiianyń olardy iterip tastaǵany boldy. Qan kóterilip, kóz qaraýytyp, yzadan judyryq túiildi. Ýáde – Qudai sózi, amal ne, bergen sert bar, úndemei yzaǵa býlyqqan olar áreń turdy».
Osy ýaqytta eń qiyn kúnniń ekinshi bóligi de kelgen edi. Saǵat 14:30. «Zenit» zaýytynyń Mádeniet saraiyna jaqyndaǵan kazaktardy 113 qazaq belsendileriniń tizbegi kútip turdy. Alaida «Deklaratsiia jaýyngerlerine» Mádeniet saraiynyń barlyq kirer joldaryn tolyq jaýyp tastaýǵa múmkindik berilgen joq. Aq ormaldaryn bailaǵan «Azat» jigitterin yǵystyrǵan militsiia kazaktardyń Mádeniet saraiyna ótýi úshin jandy dáliz jasap berdi. Mádeniet saraiy aldyna jinalǵan qazaq belsendileri men kazaktardy qalqan, shoqparmen qarýlanǵan OMON otriady bólip turǵan edi. Jaqyn jerde órt sóndiretin kólikter men jedel járdem de turdy.
Qarsylastyq shielenise túskenine qaramastan kazaktar Úlken sheńberdi dúrlikpei, asyp-saspai bastaýǵa tyrysty. Oqiǵanyń 20 jyldyǵyna orai «Azattyq» radiosynyń saityndaǵy maqalada «Mádeniet saraiyna kireberiste baian oinap turdy, tanymal kazak ánderi aityla bastady, biraq bul kóńildi kótere qoiǵan joq» dep jazylǵan. Kazak delegattarymen taisalmastan tikelei bailanysyp, jaǵdaidy baqylaýǵa tyrysqan oblystyq halyq depýtattary keńesiniń atqarý komiteti tóraǵasynyń orynbasary Bátes Ismaǵulova da osynda boldy. Ol jaǵdaidy ýshyqtyrmaý úshin alańdaǵy qazaq sherýshileri basshylarymen de tikelei jumys istedi.
Kazaktar meiramyn qazaqtar ulttyń namysyna tietin otarshyldardyń mazaǵy retinde qabyldaǵanyn jetkizgen 113 qazaq eriktileriniń biri Muńaidar Balmolda bylai dep eske alady:
«Olar sol kúni qazirgi Dostyq dańǵylymen «Han toǵaiǵa» deiin baryp, jolai ol jaqtaǵy shirkeýde de minájat qylyp, qazaq úshin qasietti sanalatyn, kezinde Bókei sultandaryn aq kiizge otyrǵyzyp, han sailaǵan kieli «Han toǵaida» toi-dýmandaryn jalǵastyrmaqshy eken. Bulary mazaq qylý emes pe? Dese de, onyń biri de iske aspady».
Expert Kazakhstan jýrnalyna bergen suhbatynda «Azat» jetekshisi Jasaral Qýanyshálin sol kezdegi oqiǵany bylai baiandaidy:
«Biz, 113 jigit sappen kazak kontserti josparlanǵan «Zenit» Mádeniet saraiyna qarai júrdik. Alda Aisulý Qadyrbaeva, «Azat» týyn ustaǵan men jáne Almatyda «Azat» janynan qurylǵan «Attanaiyq Aqjaiyqqa!» jedel shtabynyń basshysy Oral Sáýlebaev. Biz «Zenitke» jaqyndadyq, osy arada bizdi militsiia toqtatty. Olar bizdiń aldymyzda tizbek bolyp turyp aldy, biz bolsaq olardyń aldynda turmyz. Sálden soń avtobýstarmen kazaktar keldi, túrli áshekei belgilerimen, lampastarymen erekshelengen olar sappen Mádeniet saraiyna ótti».
Osy kezde «Zenit» aldynda tosyn jaǵdai oryn aldy. Qala alańynda turǵan júzdegen qazaq belsendileriniń bir toby tizbekti buzyp ótip, «Zenitke» qarai lap qoidy. Olar alańdaǵy oryndarynan qozǵalmaýy kerek bolatyn. «Kazaktar óz avtonomiiasyn jariialaiyn dep jatyr» degen sóz alańda taraǵan kezde shydamy taýsylǵan jigitter Mádeniet saraiyna qarai attandy. Bul janjaldyń apofeozy, sharyqtaý shegi edi. Sol kezde qolynda sábii bar qarapaiym qazaq áieli tizbekti buzyp ótken jigitterdiń aldyna ejelgi qazaq saltymen aq oramal tastady. Tegeýrindi tasqyn toqtady. Aq oramaldan attaýǵa bolmaidy degen túsinik ár qazaqtyń qanynda bar uǵym bolatyn».
Sol qaterli sát Jasaral Qýanyshálin suhbatynda keńinen baiandalǵan:
«Osylaisha, 15 qyrkúiekte 113 belsendi «Zenit» Mádeniet saraiyna bardyq. Biz baryp máseleni sheshemiz, al qalalyq atqarý komiteti aldyndaǵy alańda qalǵandar oryndarynda bolsyn, eshqaida qozǵalmasyn dep qatań tapsyrdyq. Kazaktar sappen Mádeniet saraiyna ótti degendi estigen kezde olar birdei sol jaqqa qarai lap bergen. Ǵimarat arasy jaqyn edi. Al biz, 113 belsendi kóshe boiymen qozǵalyp kele jatqan halyqty, alyp tolqyndy kórgende, shynyn aitý kerek, qorqyp kettik! Bul bir aityp jetkizý qiyn kórinis edi! Myna alyp tolqyn qazir «Zenit» Mádeniet saraiyn basady dep oilaýdyń ózi qorqynyshty edi! Sondyqtan, qaqtyǵysty boldyrmaý úshin biz olardyń aldyna jandy tizbek bolyp tura qaldyq. Biraq týlaǵan toptyń toqtaitynyna, tizbekti buzyp ótpeitinine eshqandai kepildik joq edi. Osy arada baǵymyzǵa orai, Jambyldan kelgen Hadisha Káribaeva alǵa shyqty da, kelip qalǵan top aldyna aq oramalyn tastap: «Toqtańdar!» dep aiqailap jiberdi. Jigitter qaqqan qazyqtai tura qaldy!
Bul dástúrdi, iaǵni qazaqtarda musylman adam ananyń aq oramalynan attap ótýge bolmaitynyn kóbi bilmeitin de edi. Biraq bul qazaqtyń qanynda jatty! Genetikalyq jadynda boldy! Syn saǵaty soqqanda ol ulttyń ujymdyq jadynan shyqty! Shyqty da qantógistiń aldyn aldy!
Sosyn júgirip jetken meshit imamy Zeinolla «GAZik» ústine shyǵyp alyp duǵa oqydy. Jinalǵandar tynyshtala bastady. Bul bizge jaǵdaidy beibit jolmen sheshýdi oilap alýǵa ýaqyt berdi, múmkindik berdi».
Birneshe jyl ótken soń, IIB-nyń burynǵy bastyǵy, Qazaqstan ishki ister ministri Vladimir Shýmov Oraldaǵy teketirestiń sońǵy kúniniń negizgi detaldaryn rastaityn «Mazasyz úsh kún» maqalasyn jazdy. «Eń qaýipti sát 15 qyrkúiek kúni, saǵat 15:00-de «azattyqtardyń» úlken toby mashina jasaýshylardyń Mádeniet saraiyna qarai qozǵalǵan kezde týdy. Onda bizdiń tarapymyzdan kazaktar jiyndaryn ótkizip, tynysh qana taraýǵa ruqsat berilgen edi. Jigitterdi militsiia otriadtary men «Azat» qozǵalysy músheleriniń sanaýly bóligi toqtatty. Jaralanǵandar týraly áńgimeler shyndyqqa sáikes kelmeidi. Bári tynysh aiaqtaldy». Ol oqiǵalarǵa Vladimir Shýmov osyndai qorytyndy jasaidy.
Teketires túiininiń sheshiler sáti, iaǵni Úlken sheńberdiń bastalar kezine keldi. Júzdegen qazaq jigitteri jiyn ótetin zalǵa kirýge umtyldy. Qariia-kazaktar bolsa, jigitter shynymen zalǵa kirgen jaǵdaida jas kazaktardy tóbelespeýge zorǵa kóndirip turdy. 2011 jyly «Azattyq» radiosynyń jýrnalisine bergen suhbatynda osy oqiǵalardyń kýágeri, sol kezdegi militsiia podpolkovnigi, keiin «Jaiyq kazak qoǵamynyń» atamany bolǵan Anatolii Avilov jappai tóbeles týyndaǵan jaǵdaida kazaktar jaǵyna «Zenit» zaýytynyń ulty orys tórt myń jumysshysy shyǵatyn edi dep aitty. Ol jaǵdaida qazaqtar men orystar arasynda úlken qaqtyǵys bolatyn edi, buǵan jaýapty bolatyn «Azat» jetekshileri dedi Avilov. Onyń aitýynsha, kazaktar «Qazaqstan zańyn múlde buzbai, jai ózderiniń dástúrli merekesin ótkizdi».
Kazaktardyń bas jiyny kórkemónerpazdar kontserti retinde bastaldy. «Kontsert» aldynda Resei kazaktar Odaǵynyń atamany Aleksandr Martynov baǵdarlamalyq sóz sóiledi. Mádeniet Saraiy qabyrǵasy artynan jinalǵan adamdardyń shýy qattyraq estile bastady. «Ket!», «Ketsin!» degen aiqailar jiyn ótip jatqan zalǵa jetti. Qatty tolqyǵannan keibiri kóz jastaryna erik berdi, eńiregen daýys ta shyǵyp jatty. Mádeniet saraiynyń aldyndaǵy alańdy tyǵyz qorshaýǵa alǵan top endi-endi ishke lap berýge jaqyn. Jarylys áne-mine bastalǵaly turdy.
Jasaral Qýanyshálinniń Expert Kazakhstan jýrnalisine bergen suhbatynan:
«Oblystyq IIB bastyǵy polkovnik Vladimir Shýmov kazaktarda tek kontsert ótip jatyr dep jinalǵandardy tynyshtyq saqtaýǵa shaqyrýǵa tyrysty. Biraq adamdar oǵan senbedi, al militsiia jaǵdai qiyndap ketse, adamdardy ustap tura almaitynyn túsindi. Men Shýmovty kinobýdka arqyly zalda ne bolyp jatqanyn qaraýǵa shaqyrdym. Dál sol kezde Martynov sahnada oraldyq jerler qazaqtarǵa emes, kazaktarǵa tiesili, sondyqtan Resei quramyna kirý kerek degen «jalyndy» sózderin aityp jatty. Men Shýmovtan: «Mynaý ma kontsert?» dep suradym. Ol osyndai «kontsertti» toqtatý úshin bes minýt ýaqyt surady.
Kazaktar jiynyna qarsylyq aktsiiasy jetekshileriniń biri, «Azat» belsendisi Serik Erǵali óziniń estelikterinde kazaktar «kontsertin» dereý toqtatý týraly talapty «azattyqtar» oblystyq halyq depýtattary keńesiniń tóraǵasy Nájimedden Esqalievqa jetkizgenin jazady. Jiyndy taratýǵa «Azat» jetekshileri eń kóbi 15 minýt ýaqyt berýge kelisti. Basqa jaǵdaida bilik qandai shara qoldansa da, qarsylyqtyń odan ári qalai bolaryna jaýap bermeitinderin eskertti.
Sol kezde de, qazir de kazak jetekshileri kazaktardyń mereitoilyq jiynynda dúrbeleń týatyndai eshteńe bolmaǵanyn, bul «ziiansyz, ádettegi qoǵamdyq meiram» bolǵanyn alǵa tartýda. 2011 jyly «Azattyq» radiosy jýrnalisine bergen suhbatynda kazak starshinasy Boris Miasnikov mereitoilyq jiyn zalynda Qazaqstan territoriiasyn bólip alý týraly úndeýlerdiń bolmaǵanyn, zalda «tek kontsert» ótkenin aitady. Onyń aitýynsha, «bilik ókilderi «Biz endi «Azat» jigitterin ustap tura almaimyz» degen sózdermen birneshe ret jiyndy toqtatqan. Aqyrynda, jiyn toqtady. 700 oryndyq zaldy lyq toltyrǵan kazaktar, kóptegen baqylaýshy men Reseiden kelgen jýrnalister, jergilikti sheneýnikter apatty jaǵdai esigi arqyly ǵimarattan shyqty».
Sál bolmaǵanda Mádeniet saraiynyń esiginen júzdegen, tipti myńdaǵan qazaq sherýshileri ishke kiretin edi. Polkovnik Vladimir Shýmovtyń buiryǵymen jiyn dereý toqtatylyp, kazaktar men baqylaýshylar artqy esikten shyǵarylyp, avtobýsqa otyrǵyzyldy. Osy kezde kazaktardy evakýatsiialaýǵa arnalǵan avtobýstar Mádeniet saraiynyń ishki aýlasynda daiyn turdy.
Kazaktar Oral vokzalyna jetkizilgen joq, militsiia kóligi jol bastaǵan avtobýstar Oralǵa jaqyn Rostoshinskii (qazirgi Beles) men Shipovo (qazirgi Tasqala) stansalaryna bet aldy. «Samara delegatsiiasy ózderiniń PAZikterimen ketse, orynborlyqtar da óz kólikterimen ketti, qalǵandary Rostoshinskii stansasynda Reseige júretin poiyzdarǵa otyrdy, áiteýir, poiyzda oryn boldy»,- deidi Boris Miasnikov.
Keiin Qazaqstan UQK tóraǵasynyń orynbasary bolǵan, MQK oblystyq basqarmasynyń bastyǵy Anatolii Drýjinin óziniń «Joldas general» kitabynda 1991 jyldyń dramalyq sipattaǵy aýyr kúni, iaǵni 15 qyrkúiektiń negizgi detaldaryn berdi, sonymen birge bul shielenis qarapaiym halyqtyń, qazaqtardyń da, orystardyń da danalyǵy arqasynda sheshilgenin atap ótedi.
«Eger biz qarsy jaqtyń ashyq qaqtyǵysyna, qan tógilýge jol bersek, onda eshqandai táýelsiz Qazaqstan da, onyń BUU-da moiyndalýy da bolmaityn edi. Oralǵa jáne respýblika territoriiasynyń batys bóligine bitimgershilik kúshter dep atalatyn ásker kirer edi de protsess jailap kúshine ener edi. Men Oral atamany Kachalinmen til tabysyp, kelise aldym. Qudaiǵa shúkir, ol zań biletin saýatty, tákappar, biraq kelesimge kelýdi biletin adam bolyp shyqty. Kazaktarǵa birneshe avtobýstar jetkizildi, Mádeniet saraiynyń art jaǵynan top-tobymen shyǵarylǵan olar temir jol vokzaldaryna jetkizilip, vagondarǵa otyrǵyzyldy. Qalǵan halyq Han toǵaiyna qarai qozǵaldy, kóńilderin ornyna túsirý úshin olarǵa jaqsylap otyrý qajet boldy.
Osy kezde tizbekti buzǵan «azattyqtar» ashyq túrde úilerine qarai ketken úsh kazaktyń artynan júgire jóneldi. Jastardyń jany tizbektiń sheshilýin qalaǵan edi, ainalany ashý kernei ketti. Bizde sońǵy jasaq, tabeldi qarýlary bar atqa mingen 10 militsioner qalǵan edi. Olar jastardy qýyp jetip, keri qaitaryp, janjal tez basyldy. Óte qiyn jaǵdaida ózge oblystardan qosymsha kúshter tartpai-aq, jergilikti quqyq qorǵaý organdary men qoǵamdyq kúshterdiń, partiia-keńes qyzmetkerleriniń kúshimen biz qantógiske jol bermedik. 1991 jyldyń 20-21 qyrkúieginde oblystyq halyq depýtattary keńesiniń sessiiasy ótti. Oral oqiǵalary týraly N. Esqaliev pen N. Mordasovtyń baiandamalaryn tyńdaǵan sessiia oblys basshylyǵynyń qyzmetine biraýyzdan qoldaý bildirdi jáne kazak qaýymdastyqtarynyń zańsyz aktsiialary nátijesinde qalyptasqan tótenshe jaǵdaidyń beibit jolmen aiaqtalýyn qamtamasyz etken sharany quptady. Oral óńiri men barlyq Qazaqstan halqynyń sanǵasyrlyq dostyǵy qatań synaqqa tótep berdi. Osy oqiǵalardan keiin Oralǵa birinen keiin biri kelgen kóptegen respýblikalyq organdardyń ókilderi de bul b». Óz esteligin Anatolii Drýjinin osylai túiindeidi.
Kazaktardyń shuǵyl evakýatsiiasynan keiin de sherýshi qazaqtar taraýdy oilamady. Halyqtyń mazasy ketken, emotsiiasy basylar emes, qazir temir taiaqtarmen, symdarmen qarýlanǵan kazaktar keledi degen sybys jeldei esip tur. Biraq bul bos sóz edi jáne «Azat» qozǵalysy shtabynyń músheleri sherýshilerge taraýǵa buiryq berdi. 16 qyrkúiekke qaraǵan túni Oral qalasynyń ortalyq alańy mazasyz kúnder men túnderden keiin alǵash ret tynyshtaldy, biraq «azattyqtar» mitingisi taǵy birneshe kúnge sozyldy.
«Azat», «Attanaiyq Aqjaiyqqa!», «Qazaq tili» uiymynyń jetekshileri, úsh kúnge sozylǵan teketires nátijesin qorytyndylaý úshin «Forým» ǵimaratyndaǵy óz shtabyna jinaldy. «Azat» partiiasy 1991 jyldyń 17 qyrkúieginde jasaǵan málimdemesinde «kazaktar mereitoiy» dep atalǵan sharanyń ótýin aiyptap qana qoimai, Qazaqstanda kúsh kórsetýshiler dep tanylǵan kazaktar uiymyna tyiym salýdy, kazak formasyndaǵy kiimderdi, sherýlik kiimdi de kiiýge, qandai bolmasyn qarý alyp júrýge tyiym salynýyn talap etti.
1992 jylǵy Prezidenttik komissiia qorytyndysynda «osy kezde «azattyqtar» mitingige shyǵýshylardyń áreketterin tolyqtai baqylaýda ustady, qaqtyǵysqa jol bermeýmen qatar, quqyqtyq tártip kúshteriniń aralasýyna qajettilikti de týdyrǵan joq» dep atap kórsetildi.
9 TARAÝ. AIaQTALMAǴAN TEKSERIS.
DURYSY UMYTYLǴAN DESE DE BOLADY
1991 jylǵy Oral oqiǵalarynan keiin úsh ai ótken soń Keńes Odaǵy resmi túrde tarady. 1991 jylǵy tamyz búliginiń saldary bosqa bolǵan joq. 1991 jyldyń kókteminde ótken referendým KSRO-nyń saqtalýyna daýys berse de, keńestik imperiianyń ydyraýyn eshteńe qutqara almaityny anyq edi. 1991 jyldyń jazynda KSRO-nyń alǵashqy jáne sońǵy prezidenti Mihail Gorbachev jeńil-jelpi, ortalyqqa shoǵyrlanbaǵan federatsiia retindegi jańa odaq – Keńestik Táýelsiz Respýblikalar Odaǵyn qurý jobasyna kúsh saldy. Alaida jańa Keńestik Odaq kelisimine qol qoiý sharasy tamyz búligi men Mihail Gorbachevti KSRO prezidenti laýazymynan alyp tastaý áreketiniń saldarynan bolmai qaldy, al odan keiin barlyq qalǵan respýblikalar táýelsizdigin jariialady. Reseilik birinshi prezident Boris Eltsin bastaǵan Resei de táýelsizdikke umtyldy. Eltsinniń Gorbachevpen jeke teketiresi de KSRO-nyń qulaýyn tezdetti.
6 qyrkúiekte KSRO-nyń Memlekettik Keńesi Baltyq jaǵalaýy respýblikasynyń úsheýi (Litva, Latviia, Estoniia) KSRO quramynan shyqqanyn moiyndady. 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda Qazaqstanda alǵashqy jalpyhalyqtyq prezident sailaýy ótti. Nursultan Nazarbaev prezident bolyp alǵash ret 1990 jyly respýblika Joǵarǵy Keńesinde sailanǵan bolatyn, endi oǵan jalpyhalyqtyq legitimizatsiia qajet edi. Nazarbaev ádettegidei, Qazaqstan táýelsizdigin jariialaýǵa asyqpai, kútti. Ony tek 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda, KSRO resmi túrde ómirin toqtatqannan keiin biraq jariialady.
1 jeltoqsanda Ýkraina óz táýelsizdigin jariialady, al bul el 1922 jyly KSRO-ny qurǵan úsh resmi quryltaishy memlekettiń biri bolatyn. Bul Resei, Belarýs jáne Ýkraina prezidentterine Belarýs basshysynyń Belovejskaia pýshadaǵy saiajaiynda munai-gaz tasymalyn talqylaimyz dep jinalýǵa syltaý boldy. Olar Gorbachevtan qupiia túrde KSRO-ny resmi taratýdy aqyldasty. «Qastandyq jasaýshylar» Nazarbaevty da óz jaǵyna tartyp edi, ol «qosymsha janarmai quiyp alyp, ushyp kelemin», dedi de kelmei qaldy. Máskeýden ary ushpai Gorbachevtiń qasynda qaldy. KSRO-ny taratý týraly Belovejdik akt keńes halqyn ǵana emes, búkil álemdi tańǵaldyrdy. Búkil álem tarihi damýdyń jańa jolyna tústi. Sol kezde Eltsin óziniń 1999 jyly MQK-ni jaqtaýshylar toby bilikten alystatylyp, ornyna eshkim tanymaityn polkovnik Vladimir Pýtinniń keletinin, al onyń Keńes Odaǵyn qaita qurý maqsatynda sátsiz áreketter jasaitynyn eshkim boljai almaǵan edi.
1991 jyly jeltoqsan aiynyń sońynda Almatyda KSRO ornyna Táýelsiz memleketter dostastyǵyn qurý týraly shartqa qol qoiyldy, is júzinde bul qujattyń kúshi joq bolyp shyqty, ol kerisinshe burynǵy odaqtas respýblikalardyń bir-birinen alshaqtaýyn jyldamdatyp jiberdi. Tarih qoinaýyna ketken Keńes Odaǵynyń keibir aimaqtarynda ol kezde qan tógilip jatty, keibir shekaralar kúshpen qaita syzyldy, ondaǵan myń adam qaza tapty.
1991 jyly Moldova men Moldovadan bólingen reseishil Pridnestrove arasyndaǵy teketirestiń sońy qaqtyǵysqa ulasty. Olardyń qarýly quramalary bir-birimen shekaralas Dýbossary qalasynda shaiqasqa tústi. Pridnestrovedegi janjal 1989 jyldan beri órship turdy, óndiriske bai aimaqqa kezinde orys jumysshylary men injenerlerin qonystandyrǵan edi, bul jerde orys kazak qaýymdastyǵyn jandandyrý da izdegenge suraǵan boldy, soǵys ushqyny lap ete qaldy. Moldova áli kúnge deiin Pridnestroveni óz iýrisdiktsiiasyna qaitara alǵan joq, álem Pridnestroveni legetimdi memleket dep tanyǵan joq, aimaq sur ekonomikalyq zonaǵa, Ýkraina men Moldova arasynda Resei shekarasynan alysta jatsa da, onyń anklavyna ainaldy. Qaita jandanǵan Qarateńizdik kazak qaýymdastyǵy qýyrshaq rejimine ainalǵan Tiraspoldi baqylaýshy mindetin atqarýda.
1991 jyldyń qyrkúiegindegi «Oral kazak avtonomiialyq respýblikasyn» jariialaý isine beibit túrde qarsy turǵan «Azat» bastamasyn qoldaǵan myńdaǵan adamdar men Nájimeden Esqaliev qomandasynyń kúsh-jigeri arqasynda Qazaqstan táýelsizdigi qorǵalyp qalmaǵanda, osyǵan uqsas jaǵdai Batys Qazaqstanda da bolýy múmkin edi.
1991 jyldyń 20-21 qyrkúieginde Oralda oblystyq halyq depýtattary keńesiniń sessiiasy ótti, sessiia shielenisken jaǵdaidy turaqtandyrǵan oblys basshylyǵynyń jumysyna joǵary baǵa berdi. Qazan aiynyń sońynda Oralǵa Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaev keldi, ol óziniń qaita sailanýyna daiyndalý ústinde edi, ol da oblys basshysy Esqalievtyń oryndy áreketterine maqtaý aitty. «Halyqtyń kóńil-kúiin de túsinemin. Eger meniń kandidatýrama oraldyqtardyń eń bolmasa 60 paiyzy daýys berse, men riza bolar edim», - dep aitqan edi sol kezde Nursultan Nazarbaev.
Oral oqiǵalaryn tekserý bir ret, birden Prezidenttik komissiia deńgeiinde júrgizildi. Onyń ózi Almatyda, Jambyl men Oralda ashtyq jariialaǵan «Azat» pen «Ana tili» qozǵalysy belsendileriniń tiisti talaptary negizinde bastaldy. Tekseris shara qabyldaý deńgeiine deiin jetken joq, tipti el parlamentinde de qaralǵan joq, resmi jariialanym da bolǵan joq. Qorytyndy qujat mátini tek qazaq ultshyl-patriottary qozǵalysy janynda shyǵarylyp turǵan «Azat» gazetinde ǵana jariialandy.
Prezidenttik komissiia mynadai qorytyndyǵa keldi: «Oral oqiǵalary burynǵy KSRO-nyń túrli aimaqtarynda bolǵan jáne imperiiashyldyq sipattaǵy oqiǵalar tizbeginiń biri bolyp tabylady. 1990 jyldyń 20 qańtarynda Bakýde bolǵan qaiǵyly oqiǵa saldary men sebepterin tekserý maqsatynda qurylǵan Parlamenttik komissiia jumystarynyń «Izvestiia» gazetinde jariialanǵan nátijeleri buǵan dálel bola alady. Naqty aitqanda, derekter men faktilerge súiengen Ázerbaijandyq qomissiia «Bakýde «Orys kartasy» iske qosyldy» dep atap kórsetti. Baltyq elderi men Moldovada da orystardy ortalyqtyń imperiialyq saiasaty kepiline ainaldyrý, olarǵa respýblikalardyń memlekettik táýelsizdigi men shynaiy egemendikke qol jetkizý jolyna kedergi jasaý qajet bolǵan jerde osylai oiyn oinatty».
Prezidenttik komissiia mynany «atap aitý qajet dep sanady: Oral oqiǵalaryn burynǵy ortalyqtyń neoimperiialyq saiasatynyń jalpy konteksinen bólip qaraýǵa bolmaidy. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti, úkimeti, parlamenti osy mańyzdy máselege barynsha muqiiat nazar aýdarýy jáne separatistik kúshterdiń memleket táýelsizdigi men respýblikanyń territoriialyq tutastyǵyna qol suǵý, qaýip tóndirýi yqtimalynyń jańa tásilderine daiyn bolýy qajet. Bul aspektide Oral oqiǵalary bolashaqqa aiqyn sabaq jáne eskertpege ainalýy tiis», - dep eseptedi.
Alaida Prezidenttik komissiianyń bul eskertpesi joǵaryda bolsyn, qarapaiym halyq arasynda bolsyn, tiisti dárejede estildi me eken? Prezidenttik komissiia qorytyndysy resmi qabyldanǵan joq, qujat «tym úlken – 40 basylym paraǵy» dep ýáj aitqan komissiia tóraǵasy, Qazaqstan prezidentiniń keńesshisi Serik Ábdirahmanov qorytyndy qujatqa qol qoiǵan joq. Komissiianyń basqa eki múshesi de qol qoiýdan bas tartty.
Qujat mátinin Oral oqiǵasynyń basty qatysýshysynyń biri Jasaral Qýanyshálin daiyndaǵan edi, bul jerde múddeler qaishylyǵy bar. Osylaisha, qorytyndy qujatta Oral oblysy basshylyǵynyń orny men rólin kórsetken jerlerde onyń sol kezdegi kózqarasy basym. Komissiia oqiǵanyń izin sýytpai jumys istedi, kóptegen qujattar jinady jáne Oral oblysy basshylyǵyna usynylǵan alǵashqy jobasy múlde basqa boldy. Uzaqqa sozylǵan qoshtasý banketinde Nájimeden Esqaliev komandasyna aitylǵan marapat sózderdiń kóp bolǵany sonsha, tipti Almatyǵa ushatyn ushaqtyń keshki reisin kidirtýge týra keldi.
Alaida Almatynyń joǵary kabinetterinde komissiia qorytyndysynyń mátini aýqymdy ózgeristerge ushyrady, Oral oblysy basshylyǵynyń jumysyna berilgen baǵa endi jaǵymsyz sipatqa ie boldy. Jaýapkershilikti aýrý bastan saý basqa itere salýdyń úirenshikti daǵdysy iske qosyldy. «Oral oblysyndaǵy qyrkúiek oqiǵalaryna saiasi jáne quqyqtyq baǵa berý boiynsha Prezidenttik komissiia» anyqtamasynyń qorytyndy bóliminde oblys basshylyǵyn, iaǵni Nájimeden Esqaliev pen Vladimir Gartmandy jaýapqa tartý usynyldy. Esqaliev oblys basshysy retinde kazaktarmen bolǵan teketires úshin aiyptaldy, onyń jáne kómekshileriniń, Qazaqstannyń barlyq aimaqtarynan kelgen «myńdaǵan «Azat» qozǵalysy belsendileriniń qaqtyǵysty boldyrmaý úshin júrgizgen belsendi jumysy joqqa shyǵaryldy.
Solai bolsa da, búgingi kúni bul qujat birneshe belgili adamdar qoldaryn qoiǵan, anyq baǵasy berilgen jalǵyz resmi qujat bolyp tabylady: Oral oqiǵalary syrttan («KSRO arnaiy qyzmeti» dep oqýǵa bolady) josparlanyp daiyndaldy, Qazaqstan basshylyǵy aldaǵy onjyldyqtarǵa sabaq alýy kerek, al kazaktar men qazaqtar teketiresi tarihi baǵasyn alýy tiis.
Sońǵy másele áli oryndalǵan joq. Eger 1986 jylǵy Almatydaǵy Jeltoqsan oqiǵasy týraly ondaǵan án-óleńder, kitaptar jazylyp, dokýmentaldy filmder túsirilip, júzdegen gazet-jýrnal maqalalary jariialanǵan bolsa, 1991 jylǵy Oral oqiǵalary jańa tarihta aq tańdaq bolyp tur. Birneshe ǵana estelik kitaptardy aitýǵa bolady, olar oqiǵaǵa qatysýshylardyń memýary janrynda jazylǵan, iaǵni olarda obektivti kózqaras az. Oral oqiǵalary týraly qazaq tilinde jazylǵan on shaqty maqala bolsa, orys tilinde jalǵyz zertteý maqalasy «Azattyq» radiosynyń saitynda 2011 jyldyń qyrkúieginde jariialanǵan. Oral oqiǵalary jaily ǵylymi-saraptamalyq zertteýler múldem júrgizilgen joq.
Oral oqiǵalary jaily jaq ashpaý dástúri sol 1991 jyldyń kúzinde prezident Nursultan Nazarbaevtyń bul oqiǵalar «túkke turǵysyz» degen málimdemesinen bastalǵan edi. Qazaqstannyń jańa tarihynda, qazirgi ýaqytta, iaǵni elde bilik aýysqannan keiin de tasada qaldy. Jumbaqqa toly, al ol oqiǵanyń keibir ashy shyndyǵyn ashýdyń ózi ony odan ári tumshalai túsedi.
- Otyz jyldan astam ýaqyt boiy bul oqiǵalar týraly aitpai keldik, bilik óziniń jańa tarihynda bul oqiǵa bolmaǵandai keiip tanytyp ony eske almaýǵa, al Keńes Odaǵy kúiregennen keiin tipti, ony umyttyrýǵa tyrysty, - dedi Nájimeden Esqaliev kitap avtorymen áńgimesinde. – Múmkin, táýelsizdiktiń qalyptasý kezeńinde bul týraly sóz qozǵamaǵan durys ta bolǵan bolar, biraq kóp ýaqyt ótti jáne qazirgi urpaq 1991 jyly Oraldaǵy tragediianyń aldyn alǵany týraly shyndyqty bilýi tiis. Bizdiń urpaq saiasat sahnasynan ketti, sondyqtan da men Oral óńiriniń ǵana emes, búkil Qazaqstanǵa mańyzdy kezeń bolǵan reseilik kazaktarmen teketires týraly shyndyqty aitýǵa mindettimin dep sanaimyn. Bul jóninde áli de aralasyp turatyn, Oral oblysy basshylyǵynda birge qyzmet istegen burynǵy áriptesterim únemi aityp júr.
Eger Máskeýden qoldaý taýyp otyrǵan Oral kazak qaýymdastyǵyn qaita jandandyrý men ulyqtaýǵa óz komandasy men «Azat» jetekshileri qarsylyq kórsetpegen jaǵdaida oqiǵanyń qalai órbitinin Esqaliev jaqsy bildi. Qorqytý men bopsalaý, ultaralyq arazdyqty órshitý men eldiń batys aimaǵyn Qazaq KSR-inen bólip alýǵa baǵyttalǵan belsendi áreketter iske qosylar edi. Oral obkomynyń birinshi hatshysy bolǵan Esqaliev Kremldiń kóńil-kúiin jaqsy deńgeide biletin. Máskeýlik dostarymen, ózge respýbikalardaǵy áriptesterimen únemi bailanysta bolǵan ol kóńildegi kúdiginiń rastyǵyna kóz jetizdi. Esqalievtyń komandasyna odaqtyq basshylyq jaqtan arandatýshylyq kútýge týra keldi.
Kazak jetekshileri Oral oqiǵalarynan keiin ózderiniń sirek bildiretin áleýmettik pikirlerinde, tipti qazir de, iaǵni 32 jyl ótken soń, «Resei patshasyna qyzmettiń 400 jyldyǵyn» merekeleýde eshqandai jaman niet bolmaǵanyn aitýda. 2011 jyldyń qyrkúieginde «Azattyq» radiosyna bergen suhbatynda sol kezdegi oral kazaktarynyń jetekshileri Anatolii Avilov, Aleksei Sviatynin, Viktor Vodolazov barlyǵy «Úlken sheńberde Oral kazaktary respýblikasyn qurý, ásker kirgizý týraly KSRO men Resei basshylyǵyna ótinish berý týraly» oidyń bolmaǵanyn aitady. Qarsylastardyń osyndai derekterin kazak jetekshileri jalaǵa jatqyzyp otyr. Qazaq tiliniń memlekettik mártebesine qarsy bolǵan Oral qalalyq keńesiniń 1990-91 jyldardaǵy depýtaty retinde kazak qaýymdastyǵynyń qaita qalyptasýynda belgili orny bolǵan saiasatker Petr Svoik te «Azattyqqa» osyndai pikir bildirgen.
Oral kazaktarynyń qazirgi atamany, «Jaiyq-Oral kazaktary Odaǵynyń» tóraǵasy Viacheslav Solodilov ta osy oida. «Bári de meiramnyń sátsiz tańdalǵan ataýynan, iaǵni «Resei patshasyna qyzmettiń 400 jyldyǵy» dep atalýynan týyndady. Ony keńes kezinde atalyp júrgen «Qala kúni» dep ataý kerek edi, sonda eshteńe de bolmaityn edi». Onyń aitýynsha, Oral kazaktary Reseiden kelgen qonaqtaryn kútip alyp, meiramdy erkin toilaǵylary kelgen. Alaida ońtústikten adamdardy ne úshin alyp kelgeni belgisiz, jospardaǵy mereke esh negizsiz buzyldy, deidi Solodilov.
Ne bolsa da, teketires túbinde Oralda jáne tutas Keńes Odaǵynda bolýy kerek edi. 1991 jyldyń qyrkúieginde kazaktar men qazaq belsendileriniń teketiresi qashyp qutylmaityn jait edi. Keńestik imperiianyń kúireýi apatqa ushyraǵan poiyz sekildi joldaǵynyń bárin qiratyp, tapap, júitkip kele jatty.
Oraldyń Kýreni aýdanynda, Jaiyq qalashyǵynyń qaq ortasynda asqaqtap turǵan Mihailo-Arhangelskii shirkeýiniń basshysy Feodosii sol Oral oqiǵalarynyń kýágeri. Bizdiń kitapqa adam ómiri men onyń rýhani quraýshylary týraly bergen suhbatynda, sol kezde Oralda keibireýge shydam men óz keselderin aýyzdyqtaý jetpei qalǵany týraly aitty:
- Eltsin sol kezde «Táýelsizdik qansha kerek bolsa, sonsha alyńdar» dedi. Bailaýdaǵy it siiaqty adamdar bolady, keiin olardy buǵaýdan bosatady. Ondai adam erkindik deńgeiin, ne bolatynyn, ne bolmaitynyn bilmeidi. Qoǵamda bunyń bári kózge onsha baiqala bermeidi, jalpy sherý beibit te turaqty túrde ótti, árkimniń óz ýaiymy bar edi. Sol jerde, iaǵni Altyn shirkeý aldynda kazaktar men «azattyqtar» ózara qatynastaryn anyqtap jatty. Al qarapaiym adamdar qalai ómir súrdi, solai ómirlerin jalǵastyrdy, eńbek etti.
Bári beibit jolmen sheshildi, kazaktar men orys tildi turǵyndar jáne turǵylyqty qazaqtar arasynda qaishylyq bolǵan kezde din basylary men biliktiń osy qaishylyqtardy sheshýge parasaty jetkilikti bolǵanyn aitqan Feodosii sózin bylai jalǵady:
- Osy kezde tynyshtyq ornatýda bizdiń sol kezdegi obkomnyń birinshi hatshysy Esqaliev pen ákei Antoniidiń úlken yqpaly boldy. Olardyń kúsh salýynyń, jaraǵa tuz qaidan sebilgenin túsingeniniń arqasynda elde tynyshtyq saqtalyp qaldy. Prezident Nazarbaev aitqandai, Qazaqstanda dostyq pen beibitshiliktiń eki qanaty bar: pravoslavie men islam. Bular – beibitshilikti súietin dinder. Bizdiń uly kórshilerimiz – Resei men Qytai, biz olarmen tatý, kórshilik qatynasta bolýymyz kerek. Bizdiń biliktiń aqyldy saiasatynyń kúshimen sol kezde daý aiaqtaldy da, Qudaiǵa shúkir, keiin eshqandai másele týyndaǵan joq.
Mihailo-Arhangelskii soborynyń irgesi 1750 jyly qalanǵan, sobor Qazaqstandaǵy eń ejelgi shirkeý bolyp tabylady, tastan salynǵan kóne soborlardyń biri. Keńes kezinde ol eki ret uzaq merzimge jabyldy. Sol qudaisyz ómirde «tarihi-ólketaný mýzeii» mártebesi berilgen sobordyń ikonostasy men freskalarynyń saqtalyp qalýy da ǵajap. Oral oblysynyń basshylyǵy 1989 jyly sobordy pravoslavtarǵa qaitardy, sheshimdi obkomnyń birinshi hatshysy Nájimeden Esqaliev qabyldady.
Bizben áńgimesinde Nájimeden Esqaliev Resei kazaktar Odaǵy atamany Martynov bastaǵan júzdegen kazaktar men birneshe myń «azattyqtar» arasyndaǵy teketirestiń sońǵy kúninde óziniń eki jaqyn seriktesi, Ońtústik Qazaqstannyń týmasy, oblystyq IIB bastyǵy Vladimir Shýmov pen oblystyq qaýipsizdik komiteti basqarmasynyń bastyǵy Anatolii Drýjininniń sheshýshi ról atqarǵanyn aitty. Osy adal ofitserlerdiń, Qazaqstannyń patriottarynyń batyl áreketteri arqasynda Oralda qandy qaqtyǵysqa jol berilmegenin, bolashaq urpaq úshin Qazaqstannyń territoriialyq tutastyǵy saqtalyp qalǵanyn aitty.
- Militsiiadaǵy qyzmetin Shymkent oblysynda jedel qyzmetker bolyp bastaǵan Vladimir Georgievich Shýmovtyń qyzmettik joly aýyz toltyryp aitarlyqtai, ol bizge IIB bastyǵy bolyp aýysty, qazaq tilin jetik bildi. Drýjinin de bizde týǵan qazaqstandyq, ol da qazaqsha jaqsy bildi, bolmysy qazaqtarǵa jaqyn boldy. Qazir general Shýmov pen general Drýjinin ómirden ozyp ketti, biraq sol qaharly kúnderi Qazaqstannyń aimaqtyq tutastyǵyna qaýip tóngen sáttegi izgi nietterin, tarihi jeńistegi olardyń ornyn qazaqtar tiisinshe baǵalaýy kerek. Men Qazaqstannyń jańa basshysy olardyń el aldyndaǵy eńbegin eleýge múmkindik tabady dep úmittenemin.
1991 jyldyń qyrkúiegindegi dramalyq oqiǵalar osylai jaqsylyqpen aiaqtaldy. Oral oblysy basshylyǵy, IIB men MQK, qala kásiporyndarynyń kóptegen basshylary, halyq jasaqtary men oblys jurtshylyǵy óz aimaǵynda beibitshilik pen tynyshtyqty qorǵap qaldy, Qazaqstan táýelsizdigi men territoriialyq tutastyǵyn saqtap qaldy. Nájimeden aqsaqal bizben áńgimesin osyndai oimen túiindedi. Eki jylǵa sozylǵan Keńes Odaǵynyń kúireýi, 91-shi jyldyń qyrkúiek oqiǵasy onyń densaýlyǵyna áser etip, insýlt alyp qalady.
Bolmysynan berik, jigerli, ózine de, ózgege de talapshyl azamat Esqaliev ol kezde 50 jasta bolatyn. Alaida qyrkúiektiń shýaqty kúnderinde merei jas eleýsiz qaldy. Astrahan oblysynda týyp-ósken ol Qazaqstanda joǵary bilim alyp, Oraldaǵy basshylyq qyzmetine deiin Taldyqorǵan oblysynda basshylyq qyzmet atqardy.
Oral oqiǵasynan eki jyldan keiin Kókshetaý oblysyna aýystyrylyp, bir jyl sol oblysty basqardy. Ol kezeń eldegi ekonomikalyq daǵdarys kezi edi, Reseimen ortaq aqsha zonasy ydyrady, infliatsiia júzdegen paiyzǵa qarqyndap ketti, iri jáne orta kásiporyndar tólem júiesiniń quldyraýynan toqtap qaldy. 1994-98 jyldary Nájimeden Esqaliev diplomatiialyq qyzmette boldy, Ózbekstanda, Tájikstanda jáne Ýkrainada Qazaqstan elshisi qyzmetin atqardy.
1991 jylǵy Oraldaǵy qyrkúiek oqiǵalarynan biliktegilerdiń áli sabaq ala almai otyrǵany, al qarapaiym halyqtyń, ásirese jastardyń, tipti orta jastaǵy qazaqstandyqtardyń sol kezdegi marionettik kazak basshylary men keńestik arnaiy qyzmet tarapynan Qazaqstan táýelsizdigi men territoriialyq tutastyǵyna tóngen qaýip týraly eshteńe bilmeitini alańdatty. Ol oqiǵa munaiǵa bai Batys Qazaqstandy saiasi salmaǵy ósip kele jatqan Reseige qosyp alýdy josparlaǵan Kreml men Lýbiankanyń (MQK) jobasy edi.
- Bizdi jáne bizdiń Oral oblysyn sol kezeńde bizdiń ortaq bir uly eldiń azamaty bolǵanymyz da qutqardy, óitkeni bizde KSRO azamatynyń tólqujaty boldy. Máskeý keiinnen ózge anneksiialyq aktilerinde qoldanǵan reseilik tólqujattardy taratý siiaqty utymdy tetikterdi ol ýaqytta paidalana alǵan joq. Oral kazaktary avtonomiiasyn qurý áreketi sátsiz aiaqtalǵannan keiin Kreml osyǵan uqsas josparmen, tek reseilik tólqujattardy taratýdy paidalanyp, keibir maqsattaryna qol jetkizdi, grýzindik Abhaziia men Osetiia aimaǵyn, moldovalyq Pridnestroveni bólip aldy, - deidi Nájimeden Esqaliev. – Ol kezde shyńyraýdyń shetinde turǵan biz ultaralyq qaqtyǵys shyńyraýyna qulap ketýden aman qaldyq, dúrbeleń men soǵysqa jol bergen joqpyz, al ol Oral oblysynyń edáýir bóligin soltústiktegi kúshtirek kórshiniń tartyp alýyna ákeletin edi.
Oral oqiǵasynan bir ai ótken soń Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaev Nájimeden Esqalievty resmi saparmen Ulybritaniiaǵa baratyn úkimettik delegatsiia quramyna marapat retinde qosty. Daǵdarysty sheshý barysynda kózge túsken Esqalievtyń keibir seriktesteri laýazymdy, shendi qyzmetterge ie boldy. Vladimir Gartman Soltústik Qazaqstan oblystyq ákimshiliginiń basshysy bolyp taǵaiyndaldy, polkovnik Vladimir Shýmov Qazaqstannyń ishki ister ministri bolyp taǵaiyndalyp, general shenin aldy, Anatolii Drýjinin Ońtústik Qazaqstan oblystyq MQKB bastyǵy bolyp taǵaiyndalyp, general boldy, polkovnik Bekbolat Muqyshev Batys Qazaqstan oblystyq IIB bastyǵy bolyp taǵaiyndalyp, general shenin aldy, ákimshilik organdardyń oblystyq bólimi basshysy polkovnik Asylbek Jamanbaev Gýrev oblystyq IIB bastyǵy bolyp taǵaiyndalyp, general boldy, Drýjininniń orynbasary Nurahmet Eraliev Qyzylorda oblystyq MQKB bastyǵy bolyp taǵaiyndaldy.
Oblystyq jáne qalalyq halyq depýtattary keńesterdiń, uiymdardyń, quqyq qorǵaý organdarynyń ondaǵan qyzmetkeri orden jáne medaldarmen marapattaldy. Biraq eń basty marapat – Oral oblysyndaǵy qalpyna kelgen beibit ómir boldy, deidi Nájimeden Esqaliev. Qazaq jáne orys halqynyń ǵasyrlar boiy qalyptasqan dostyǵy aýyr synǵa tótep berdi, ortaq elimiz táýelsiz Qazaqstannyń igiligi úshin jańa izgi istermen, jetistiktermen jalǵasyn tapty.
1991 jyldyń sońyna qarai Kommýnistik partiianyń basshylyq qurylymynan eshteńe qalǵan joq edi, halyq depýtattary keńesiniń de kúni óte bastady. 1992 jyldyń basynda oblystar men aýdandarda Qazaqstan prezidenti Ákimshiligine tikelei baǵynyshty ákimshilikter paida boldy. Davos ekonomikalyq forýmynan qaityp kele jatqan prezident Nursultan Nazarbaevtyń qasynda keń quramdy úkimettik delegatsiia bar edi. Olar Oral áýejaiynda aialdady. El basshysy ádettegidei nan-tuzben qarsy alyndy, áýejaida shaǵyn keshki as uiymdastyryldy.
Sol kezde jinalǵandardy tańǵaldyrǵan oqiǵa oryn aldy. Nursultan Nazarbaev sol mezette Esqalievty Oral oblysy ákiminiń laýazymyna taǵaiyndaý týraly jarlyqqa qol qoidy. Bul 1992 jyldyń 2 aqpany edi, obkomnyń birinshi hatshysy laýazymy ornyna osyndai laýazym endi-endi engizile bastaǵan bolatyn. Esqaliev oblys basshylarynyń ishinde birinshi bolyp osy jańa laýazymǵa taǵaiyndaldy. Sol jerde Nájimeden Esqaliev Oral oblysyn Batys Qazaqstan oblysy dep ataý týraly kelisimdi de aldy. Aiqyn shekaralyq belgi retinde Qazaqstannyń shetki aimaqtaryndaǵy úsh oblys ataýy da kartada belgilendi: Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan jáne Ońtústik Qazaqstan. Keiin 2018 jyly basqa bir imidjdik eseppen Ońtústik Qazaqstan oblysy Túrkistan oblysy bolyp qaita atalyp, oblys ortalyǵy ejelgi Shymkentten kesenelerimen áigili kóne Túrkistan qalasyna kóshirildi.
- 1991-1993 jyldary meniń jeke ózime alǵys bildirgen eki júzden astam jedelhat pen hat keldi, BAQ-ta Oral oqiǵalary týraly maqalalar jazyldy, - dep eske aldy Nájimeden Esqaliev.
Sol qyrkúiek kúnderi týraly oraldyq jazýshy, kazak Aleksei Sviatyninniń jabasynan úzindi: «Bizdiń oblys halqyna jik salýdy, Reseidegi kórshilerimizben arazdastyrýdy tileýshiler kóp bolǵan sol 1991 jylǵy kúzdiń tolqynysqa toly kúnderi, meniń oiymsha, bárinen de bizdiń gýbernatorǵa qiyn bolǵany anyq. Halyqtyń qurmeti men mahabbatyna ie bolý syny - soǵystan da aýyr syn. Bul synaqqa ol shydady. Bizde bylai dep aitylady, mahabbatqa ie boldyń ba, kazak, endi shyda! Ol halyqpen jeke bailanysqa shyqty, al bul úlken is, úlken óner. Bir sózben aitqanda, qala kazaktary arasynda qazir aitylyp júrgen sóz – Esqaliev aýyr kezeńge tózdi jáne orystar men qazaqtar arasynda týyndaǵan shieleniste óziniń tynyshtyq pen kelisimge negizdelgen turaqty saiasatyn júrgize aldy. Osy oqiǵalardan keiin «Zenit» zaýytynyń ujymy atynan bizdiń Oral oblysyn bitimgershilik aimaǵy dep jariialaýdy usynamyn, basqalar bizden úlgi alsyn».
Belgili sýretshi Sáken Ǵumarov bylai dep jazdy: «Eń aýyr jyldary Esqalievtyń oblysta qaita qurýǵa uqsaǵan áreketi «ádemi kelisim» dep atalady. Titirkendiretin ashyq qyzyl tús birtindep qyzǵylt, qyzǵylt sary, sary túske aýysty. Bul - tabiǵattyń sulýlyǵy. Táńir – aspan kók tústi, tynyshtandyratyn jáne osy álemge, kelisimge bastaityn tús. Qudaidyń ámirimen qaiyrymdy er kelisimge kele alatyn edi jáne ol keldi de. Oral óńiri jerine ol der kezinde kelgen eken».
Priýralnyi aýdany Lenin atyndaǵy kolhoz brigadiri, Sotsialistik Eńbek Eri, kazak Ivan Shkilev: «Maǵan soǵys ardageri retinde zeinetke erte shyǵýǵa ruqsat berdi. Birde úige Esqaliev keldi, shai ishtik, ol maǵan «Neǵyp úide otyrsyń? Jumys isteiik, týǵan egistigińe bar» dedi. Al men qýana-qýana jumysqa oraldym. Byltyr osynda, qalada qiyn boldy. Ata-babam kazak bolǵandyqtan maǵan da aýyr boldy. Birge ósip, birge astyq jinaǵan, ómir boiy qýanyshta da, qiyndyqta da birge bolǵan adamdardyń bir-birine qarsy shyqqany túsiniksiz. Ashy sózderin aityp, bir-birine umtylǵan adamdardy aidap salǵan kimniń qara nieti eken? N.Esqaliev halyqty tynyshtandyrdy, burynǵydai bir-birin qurmetteýge, bir-birine senip ómir súrýge bastady. Bizdiń aimaq – bai aimaq, bul jerde molshylyqta ómir súrý úshin úrei týdyrmai, birge eńbek etý kerek. Qazaqtar úshin de, orystar úshin de Oral óńiri – ortaq otan. Biz ony birge saqtaýymyz kerek».
Nájimeden Esqaliev pen onyń seriktesteriniń týǵan ólkege turaqtylyq pen beibitshilikti qaitarý jolyndaǵy qajyrly eńbegi men jumsaǵan kúsh-jigerin Oral oblysyndaǵy bedeldi, belgili adamdar osylai riiasyz baǵalap, shynaiy da jyly sózderin arnap jatty. Árine, sol 91-jyldyń qyrkúieginde Qazaqstan shekarasynda Oralǵa, odan keiin Gýrevke kirýge daiyn Privoljsk-Oral áskeri okrýginiń tankileri turǵanyn halyq arasynda eshkim bilgen joq. Arada jyldar ótkennen keiin 1991 jyldyń kúzine deiin osy áskeri okrýg qolbasshysy bolǵan, basyp kirýge ásker daiyndaǵan general Albert Makashovtyń ózi ony Esqalievqa moiyndaǵan edi. Buryn qarsylas bolǵan, eki adamnyń kezdesýi de kezdeisoq boldy.
Artýt Nyǵmet
