فوتو كوللاج: ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابىنان فوتولار
جاس قازاق جۋرناليست-زەرتتەۋشٸسٸ ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابى 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنىڭ بەلگٸسٸز بەتتەرٸن اشادى.
8 تاراۋ: كازاكتار جيىنىنىڭ سوڭى
9 تاراۋ: اياقتالماعان تەكسەرۋلەر, دۇرىسى ۇمىتىلعان دەسە دە بولادى
8 تاراۋ. كازاكتار جيىنىنىڭ سوڭى
15 قىركٷيەك كٷنٸ ورالدا رەسەيدٸڭ بارلىق ون بٸر كازاك ەسكەري بٶلٸمٸنەن دەلەگاتتار جينالدى. 1991 جىلدىڭ 15 قىركٷيەگٸ جەكسەنبٸدە ورال بۇلتتى بولدى, كٷن كەيدە اشىلعانىمەن كٷزدٸڭ سالقىنى بايقالاتىن. ونىڭ الدىندا قازاق شەرۋشٸلەرٸ 15 قىركٷيەك كٷنٸن «قارالى كٷن» دەپ جارييالاۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعان ەدٸ. لەنين اتىنداعى ورتالىق الاڭعا جينالعان حالىق سانى ارتا تٷستٸ. الاڭدا مىڭداعان ادام تۇردى.
شەرۋشٸلەر قاتارىندا ستۋدەنتتەر كٶبەيە تٷستٸ, ولار اۋىلشارۋاشىلىق اۋداندارىندا استىق جيناپ جٷرگەن جەردەن جۇمىستارىن تاستاپ, قالاعا جەتكەن ەكەن. جينالعاندار اراسىندا ورالعا ٶزدەرٸ, جٷرەك قالاۋىمەن كەلگەندەر دە كٶپ بولدى. ونداعان جىلدان سوڭ العاش رەت كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىندا قازاقتار وتان تاعدىرى ٶز قولدارىندا ەكەنٸن سەزٸنگەندەي ەدٸ. ولاردىڭ بارلىعى جاعدايدىڭ ٶتە قاۋٸپتٸ ەكەنٸن, قارسىلىق تەك بەيبٸت سيپاتتا بولۋ كەرەكتٸگٸن تٷسٸنٸپ تۇردى.
قازاق بەلسەندٸلەرٸنٸڭ جۇمىلا باس كٶتەرۋٸنە مولداعالي رىسقاليەۆ باسشىلىق جاساپ وتىرعان وبلىستىق تەلەراديوكوميتەتٸ سالماقتى ٷلەس قوسقان, ولار جەرگٸلٸكتٸ راديو مەن تەلەارنادان ورال وقيعالارى تۋرالى جەدەل حابارلار ۇيىمداستىردى. ال راديودان ساعات سايىن الاڭداعى جاعدايدان حابار بەرٸلٸپ وتىردى. وبلىس اۋداندارىنداعى حالىق قالاعا قاراي اۆتوبۋسپەن, سىيماعاندارى جەڭٸل كٶلٸكپەن «كازاكتاردىڭ مەرەيتويىنا» اعىلىپ جاتتى. قالاعا اعىلعان ەل تاسقىنىن توقتاتۋ ٷشٸن ورالعا كٸرەر تۇستارعا ميليتسييا بەكەتٸن قويۋعا تۋرا كەلدٸ.
«كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ تۇسىندا ورال وسىنشاما كازاكتى بۇرىن-سوڭدى كٶرمەگەن ەدٸ. ولاردىڭ كيٸمدەرٸ دە تٷرلٸ-تٷستٸ بولاتىن: بٸرٸ تاۋلىقتاردىڭ ۇلتتىق كيٸمٸنە ۇقسايتىن مۋندير; بٸرٸ تٸپتٸ كەڭەس وفيتسەرلەرٸنٸڭ قايتا تٸگٸلگەن ۋنيفورماسىن كيگەنٸ انىق كٶرٸنٸپ تۇردى; ٷلكەنٸ دە كٸشٸسٸ دە وقا, جولاقتار, جۇلدىز, تٸپتٸ تسيفر تاعىلعان پوگوندارى بار فورما كيٸپ جٷردٸ. باس قوناق – رەسەي اتاماندار وداعىنىڭ تٶراعاسى الەكساندر مارتىنوۆ پوگون تاقپاي, قاراپايىم كيٸنگەنٸمەن, قاراكٶك مۋنديرٸنٸڭ ٷستٸنەن پورتۋپەيٸن تاعىپ العان, - دەپ جازادى «ازاتتىق» راديوسى 2011 جىلى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋٸندە.
«مەرەيتوي» تٷسكە تامان قۇتقارۋشى مەسٸح شٸركەۋٸندە قۇلشىلىقتان باستالدى. شٸركەۋ كٸرەبەرٸسٸندەگٸ گرانيت تۇعىردا وسى ورالداعى باس شٸركەۋدٸڭ قۇرىلىسى باستالعان ۋاقىتتى كٶرسەتەتٸن «1891» بەلگٸسٸ ورناتىلعان. ول كەزدە, ياعني 19 عاسىردىڭ اياعىندا ورال كازاكتارىنىڭ رەسەي يمپەريياسىنا قىزمەتٸنٸڭ 300 جىلدىعى تويلانعان ەدٸ. ال 20 عاسىردىڭ باسىندا پاتشالىق رەجيم قۇلاعاننان كەيٸن بولشەۆيكتەر كازاك قاۋىمداستىعىن قۇرتتى دەۋگە بولادى. الايدا دەموكرات بولىپ كٶرٸنگەن سول بولشەۆيكتەر كەڭەس وداعىنىڭ كٷنٸ باتار تۇستا يمپەرييانى ۇستاپ قالۋ ميسسيياسىمەن, كازاك قاۋىمداستىعىن قايتا جانداندىردى.
كازاكتار مەسەلەسٸ 15 قىركٷيەك كٷنٸ ورالداعى قۇتقارۋشى مەسٸح شٸركەۋٸنٸڭ الدىندا ٷش تٷستٸ رەسەي يمپەريياسىنىڭ تۋىن كٶتەرۋدەن باستالعانى تەگٸن ەمەس ەدٸ. جەردەن شىققانداي اتامانداردىڭ بايراقتارى مەن ٶزگە دە كازاك ەسكەرلەرٸنٸڭ اتريبۋتتارى پايدا بولا قالدى. ورال جەنە گۋرەۆ ەپيسكوپى انتونيي سالتاناتتى قۇلشىلىق رەسٸمٸن ٶتكٸزدٸ.
جاعداي شەگٸنەن شىعۋعا جاقىنداپ قالدى. قۇلشىلىق قىلىپ بولعان كازاكتار ساپ تٷزەگەن بويى مارش جاساپ قالا ورتاسىمەن جٷرۋگە جينالدى. ورالداعى شيەلەنٸستٸڭ ارتقانى سونشالىق, قازاق شەرۋشٸلەرٸنٸڭ باسشىلارى ورال وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ شتابىندا راديكالدى شارا قولدانۋدى تالاپ ەتە باستادى. ولار ٶزدەرٸنە حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ وبلىستىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى نەجٸمەددەن ەسقاليەۆتىڭ شىعىپ, نەگە ەلٸ كٷنگە دەيٸن كازاكتاردان پاپاحالار مەن لامپاستار الىنباعانىن, نەگە ولاردىڭ بەرٸ رەسەيدٸڭ ٶزگە قالالارىنان ورالعا كەلگەنٸن تٷسٸندٸرٸپ بەرۋٸن تالاپ ەتتٸ. حالىق دٷرلٸككەن ٷستٸنە دٷرلٸگە تٷستٸ.
وبلىس باسشىلىعى «ازات» جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بۇل تەگەۋرٸنٸن ەزەر ۇستاپ تۇردى. رەسەي شەكاراسىندا كەز كەلگەن سىلتاۋمەن, «جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸك پەن ونى توقتاتۋ قاجەتتٸلٸگٸن» نەمەسە «بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسيياسى» تۋرالى كازاكتاردىڭ ٶتٸنٸشٸمەن قوزعالۋعا دايىن تانكٸلەر تۇرعانىن ەسقاليەۆتىڭ اينالاسىندا تەك ساناۋلى ادامدار بٸلدٸ. كەڭەس ارميياسى وسىلاي 1956 جىلى ۆەنگريياعا, 1979 جىلى اۋعانستانعا كٸرگەن ەدٸ, «تٶمەننەن ٶتٸنٸش» نەمەسە «قاپتالدان كونتررەۆوليۋتسييا» بولعان جاعدايدا جەردٸڭ بەرٸن وسىنداي قيمىلمەن باسىپ وتىردى. وبلىس باسشىلىعى كازاكتار مەن قازاق بەلسەندٸلەرٸ اراسىندا قاقتىعىس بولماۋى ٷشٸن بارىن سالدى.
- ەلٸ ەسٸمدە, 15 قىركٷيەك, ساعات 13-تە مەنٸڭ جۇمىس كابينەتٸمە اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى سەرگەي جۇباەۆ پەن وبكومنىڭ يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ حاتشىسى راحمەتوللا سٷيەرباەۆ كەلدٸ. ولار الاڭدا بولىپ جاتقان ميتينگتٸڭ كەيبٸر دەتالدارىن جەتكٸزدٸ. «ازاتتىقتاردىڭ» ۇرانىمەن تولقىعان ميتينگ قاتىسۋشىلارى مەنٸمەن كەزدەسۋدٸ تالاپ ەتٸپ, مەنٸ قورقاق دەپ ايىپتاعانى جانىما قاتتى باتتى, - دەدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. - بۇل ەندٸ, تىم ارتىق بولاتىن! بٸزگە تٷرلٸ ايىپتاۋلار تاقتى, ٶمٸر سولاي عوي, ٶزٸ. بٸراق مەنٸ ەشكٸم, ەش ۋاقىتتا قورقاق دەگەن ايىپتاماعان. مەن الاڭعا بارىپ, شەرۋشٸ حالىقپەن كەزدەسۋدٸ ۇيعاردىم, بٸراق مەنٸڭ الدىما مقك باسقارماسى باستىعى اناتوليي ميحايلوۆيچ درۋجينين ەڭگەزەردەي دەنەسٸمەن تۇرا قالدى. ونىڭ باتىل قيمىلىنان, ۇيقىسىزدىقتان بوزاڭ تارتقان جٷزٸنەن مەنٸ كابينەتتەن شىعارمايتىنى تٷسٸنٸكتٸ بولدى.
«كەشٸرٸڭٸز, نەجٸمەدەن يحسانوۆيچ, سٸز مىنا كابينەتتەن مەنٸ ٶلتٸرٸپ بارىپ قانا شىعا الاسىز, - دەدٸ پولكوۆنيك درۋجينين, اقىرىن ەرٸ نىق داۋىسپەن.
مقك وبلىستىق باسقارماسى باستىعىنىڭ سول كەزدەگٸ ورىنباسارى نۇراحمەت ەراليەۆ وسى كٸتاپتىڭ اۆتورىنا, ەگەر سول سەتتە درۋجينين ەسقاليەۆتى توقتاتپاعاندا, الاڭدا ورنى تولماس وقيعا بولۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ايتتى.
كەيٸن مەسەلەنٸ قاراۋعا الماتىدان مقك مەن ٸٸم-نەن ارنايى كەلگەن ەكٸ گەنەرال مقكب باستىعى درۋجينين سول كەزدە دۇرىس شەشٸم قابىلداعان دەگەن قورىتىندى جاسادى. ولاردىڭ پٸكٸرٸنشە, وبلىس باسشىسىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە جاۋاپ بەرەتٸندەر ونىڭ جازالانۋىنا دا جول بەرە المايتىن ەدٸ. بٸراق, ەڭ باستىسى ول ەمەس, «ازاتتىقتاردىڭ» قالانىڭ ورتالىق الاڭىندا وبلىستىڭ بٸرٸنشٸ باسشىسىن, كسرو حالىق دەپۋتاتىن سوققىعا جىعىپ, ال «تەرتٸپسٸزدٸكتەردٸ باسۋ» ٷشٸن ورالعا ەسكەر كٸرگٸزۋگە كەرەمەت سىلتاۋ بولار ەدٸ. بۇل جورامال كەيٸن باسقا دا ايعاقتارمەن دەلەلدەندٸ.
رەسەي ايماقتارىنان كەلگەن كازاك دەلەگاتسييالارىندا, تٷرلٸ ساناقتار بويىنشا, شامامەن 300-500 ادام بولعان. شٸركەۋدەگٸ عيبادات, ۇزاق, شامامەن ەكٸ ساعاتقا سوزىلدى. ودان كەيٸن كازاكتار ٷش كٶشە ارقىلى «زەنيت» زاۋىتىنىڭ مەدەنيەت سارايىنداعى سالتاناتتى جيىنعا, ٷلكەن شەڭبەرگە بەتتەدٸ. شٸركەۋدەن جيىنعا بەت العان كازاكتار توپپەن جٷرٸپ كەلە جاتتى, كەيبٸرەۋلەرٸ اينالاداعى قالالىقتارعا سەلەم بەرٸپ, قول بۇلعادى. ولارعا جاۋاپ رەتٸندە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ نارازى ٷندەرٸ ەستٸلدٸ. الايدا سول كەزدە كازاك وتريادتارى ٶز جاقتاستارىنىڭ قولداۋىمەن ساپپەن جٷرٸپ ٶتۋٸ ٷشٸن ميليتسييا «ازاتتىقتار» سابىن ىعىستىرعان سەت بولدى. «1991-قىركٷيەك. ورال وقيعاسى» كٸتابىنىڭ اۆتورى نۇرلىباي سيسەنباي سول كەزدەگٸ «ازاتتىقتاردىڭ» ەموتسيياسىن بىلاي سيپاتتايدى:
«وسى كەزدە وسىنىڭ بەرٸن كٶرٸپ تۇرعان «ازاتتىق» ساقشىلارى نامىستان بويلارىن ىزا كەرنەپ, جانارلارى جاسقا تولدى. جانعا باتقانى, ميليتسييانىڭ ولاردى يتەرٸپ تاستاعانى بولدى. قان كٶتەرٸلٸپ, كٶز قاراۋىتىپ, ىزادان جۇدىرىق تٷيٸلدٸ. ۋەدە – قۇداي سٶزٸ, امال نە, بەرگەن سەرت بار, ٷندەمەي ىزاعا بۋلىققان ولار ەرەڭ تۇردى».
وسى ۋاقىتتا ەڭ قيىن كٷننٸڭ ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ دە كەلگەن ەدٸ. ساعات 14:30. «زەنيت» زاۋىتىنىڭ مەدەنيەت سارايىنا جاقىنداعان كازاكتاردى 113 قازاق بەلسەندٸلەرٸنٸڭ تٸزبەگٸ كٷتٸپ تۇردى. الايدا «دەكلاراتسييا جاۋىنگەرلەرٸنە» مەدەنيەت سارايىنىڭ بارلىق كٸرەر جولدارىن تولىق جاۋىپ تاستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلگەن جوق. اق ورمالدارىن بايلاعان «ازات» جٸگٸتتەرٸن ىعىستىرعان ميليتسييا كازاكتاردىڭ مەدەنيەت سارايىنا ٶتۋٸ ٷشٸن جاندى دەلٸز جاساپ بەردٸ. مەدەنيەت سارايى الدىنا جينالعان قازاق بەلسەندٸلەرٸ مەن كازاكتاردى قالقان, شوقپارمەن قارۋلانعان ومون وتريادى بٶلٸپ تۇرعان ەدٸ. جاقىن جەردە ٶرت سٶندٸرەتٸن كٶلٸكتەر مەن جەدەل جەردەم دە تۇردى.
قارسىلاستىق شيەلەنٸسە تٷسكەنٸنە قاراماستان كازاكتار ٷلكەن شەڭبەردٸ دٷرلٸكپەي, اسىپ-ساسپاي باستاۋعا تىرىستى. وقيعانىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «ازاتتىق» راديوسىنىڭ سايتىنداعى ماقالادا «مەدەنيەت سارايىنا كٸرەبەرٸستە بايان ويناپ تۇردى, تانىمال كازاك ەندەرٸ ايتىلا باستادى, بٸراق بۇل كٶڭٸلدٸ كٶتەرە قويعان جوق» دەپ جازىلعان. كازاك دەلەگاتتارىمەن تايسالماستان تٸكەلەي بايلانىسىپ, جاعدايدى باقىلاۋعا تىرىسقان وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەتەس يسماعۇلوۆا دا وسىندا بولدى. ول جاعدايدى ۋشىقتىرماۋ ٷشٸن الاڭداعى قازاق شەرۋشٸلەرٸ باسشىلارىمەن دە تٸكەلەي جۇمىس ٸستەدٸ.
كازاكتار مەيرامىن قازاقتار ۇلتتىڭ نامىسىنا تيەتٸن وتارشىلداردىڭ مازاعى رەتٸندە قابىلداعانىن جەتكٸزگەن 113 قازاق ەرٸكتٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ مۇڭايدار بالمولدا بىلاي دەپ ەسكە الادى:
«ولار سول كٷنٸ قازٸرگٸ دوستىق داڭعىلىمەن «حان توعايعا» دەيٸن بارىپ, جولاي ول جاقتاعى شٸركەۋدە دە مٸنەجات قىلىپ, قازاق ٷشٸن قاسيەتتٸ سانالاتىن, كەزٸندە بٶكەي سۇلتاندارىن اق كيٸزگە وتىرعىزىپ, حان سايلاعان كيەلٸ «حان توعايدا» توي-دۋماندارىن جالعاستىرماقشى ەكەن. بۇلارى مازاق قىلۋ ەمەس پە? دەسە دە, ونىڭ بٸرٸ دە ٸسكە اسپادى».
Expert Kazakhstan جۋرنالىنا بەرگەن سۇحباتىندا «ازات» جەتەكشٸسٸ جاسارال قۋانىشەلين سول كەزدەگٸ وقيعانى بىلاي باياندايدى:
«بٸز, 113 جٸگٸت ساپپەن كازاك كونتسەرتٸ جوسپارلانعان «زەنيت» مەدەنيەت سارايىنا قاراي جٷردٸك. الدا ايسۇلۋ قادىرباەۆا, «ازات» تۋىن ۇستاعان مەن جەنە الماتىدا «ازات» جانىنان قۇرىلعان «اتتانايىق اقجايىققا!» جەدەل شتابىنىڭ باسشىسى ورال سەۋلەباەۆ. بٸز «زەنيتكە» جاقىندادىق, وسى ارادا بٸزدٸ ميليتسييا توقتاتتى. ولار بٸزدٸڭ الدىمىزدا تٸزبەك بولىپ تۇرىپ الدى, بٸز بولساق ولاردىڭ الدىندا تۇرمىز. سەلدەن سوڭ اۆتوبۋستارمەن كازاكتار كەلدٸ, تٷرلٸ ەشەكەي بەلگٸلەرٸمەن, لامپاستارىمەن ەرەكشەلەنگەن ولار ساپپەن مەدەنيەت سارايىنا ٶتتٸ».
وسى كەزدە «زەنيت» الدىندا توسىن جاعداي ورىن الدى. قالا الاڭىندا تۇرعان جٷزدەگەن قازاق بەلسەندٸلەرٸنٸڭ بٸر توبى تٸزبەكتٸ بۇزىپ ٶتٸپ, «زەنيتكە» قاراي لاپ قويدى. ولار الاڭداعى ورىندارىنان قوزعالماۋى كەرەك بولاتىن. «كازاكتار ٶز اۆتونوميياسىن جارييالايىن دەپ جاتىر» دەگەن سٶز الاڭدا تاراعان كەزدە شىدامى تاۋسىلعان جٸگٸتتەر مەدەنيەت سارايىنا قاراي اتتاندى. بۇل جانجالدىڭ اپوفەوزى, شارىقتاۋ شەگٸ ەدٸ. سول كەزدە قولىندا سەبيٸ بار قاراپايىم قازاق ەيەلٸ تٸزبەكتٸ بۇزىپ ٶتكەن جٸگٸتتەردٸڭ الدىنا ەجەلگٸ قازاق سالتىمەن اق ورامال تاستادى. تەگەۋرٸندٸ تاسقىن توقتادى. اق ورامالدان اتتاۋعا بولمايدى دەگەن تٷسٸنٸك ەر قازاقتىڭ قانىندا بار ۇعىم بولاتىن».
سول قاتەرلٸ سەت جاسارال قۋانىشەلين سۇحباتىندا كەڭٸنەن باياندالعان:
«وسىلايشا, 15 قىركٷيەكتە 113 بەلسەندٸ «زەنيت» مەدەنيەت سارايىنا باردىق. بٸز بارىپ مەسەلەنٸ شەشەمٸز, ال قالالىق اتقارۋ كوميتەتٸ الدىنداعى الاڭدا قالعاندار ورىندارىندا بولسىن, ەشقايدا قوزعالماسىن دەپ قاتاڭ تاپسىردىق. كازاكتار ساپپەن مەدەنيەت سارايىنا ٶتتٸ دەگەندٸ ەستٸگەن كەزدە ولار بٸردەي سول جاققا قاراي لاپ بەرگەن. عيمارات اراسى جاقىن ەدٸ. ال بٸز, 113 بەلسەندٸ كٶشە بويىمەن قوزعالىپ كەلە جاتقان حالىقتى, الىپ تولقىندى كٶرگەندە, شىنىن ايتۋ كەرەك, قورقىپ كەتتٸك! بۇل بٸر ايتىپ جەتكٸزۋ قيىن كٶرٸنٸس ەدٸ! مىنا الىپ تولقىن قازٸر «زەنيت» مەدەنيەت سارايىن باسادى دەپ ويلاۋدىڭ ٶزٸ قورقىنىشتى ەدٸ! سوندىقتان, قاقتىعىستى بولدىرماۋ ٷشٸن بٸز ولاردىڭ الدىنا جاندى تٸزبەك بولىپ تۇرا قالدىق. بٸراق تۋلاعان توپتىڭ توقتايتىنىنا, تٸزبەكتٸ بۇزىپ ٶتپەيتٸنٸنە ەشقانداي كەپٸلدٸك جوق ەدٸ. وسى ارادا باعىمىزعا وراي, جامبىلدان كەلگەن حاديشا كەرٸباەۆا العا شىقتى دا, كەلٸپ قالعان توپ الدىنا اق ورامالىن تاستاپ: «توقتاڭدار!» دەپ ايقايلاپ جٸبەردٸ. جٸگٸتتەر قاققان قازىقتاي تۇرا قالدى!
بۇل دەستٷردٸ, ياعني قازاقتاردا مۇسىلمان ادام انانىڭ اق ورامالىنان اتتاپ ٶتۋگە بولمايتىنىن كٶبٸ بٸلمەيتٸن دە ەدٸ. بٸراق بۇل قازاقتىڭ قانىندا جاتتى! گەنەتيكالىق جادىندا بولدى! سىن ساعاتى سوققاندا ول ۇلتتىڭ ۇجىمدىق جادىنان شىقتى! شىقتى دا قانتٶگٸستٸڭ الدىن الدى!
سوسىن جٷگٸرٸپ جەتكەن مەشٸت يمامى زەينوللا «گازيك» ٷستٸنە شىعىپ الىپ دۇعا وقىدى. جينالعاندار تىنىشتالا باستادى. بۇل بٸزگە جاعدايدى بەيبٸت جولمەن شەشۋدٸ ويلاپ الۋعا ۋاقىت بەردٸ, مٷمكٸندٸك بەردٸ».
بٸرنەشە جىل ٶتكەن سوڭ, ٸٸب-نىڭ بۇرىنعى باستىعى, قازاقستان ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ۆلاديمير شۋموۆ ورالداعى تەكەتٸرەستٸڭ سوڭعى كٷنٸنٸڭ نەگٸزگٸ دەتالدارىن راستايتىن «مازاسىز ٷش كٷن» ماقالاسىن جازدى. «ەڭ قاۋٸپتٸ سەت 15 قىركٷيەك كٷنٸ, ساعات 15:00-دە «ازاتتىقتاردىڭ» ٷلكەن توبى ماشينا جاساۋشىلاردىڭ مەدەنيەت سارايىنا قاراي قوزعالعان كەزدە تۋدى. وندا بٸزدٸڭ تاراپىمىزدان كازاكتار جيىندارىن ٶتكٸزٸپ, تىنىش قانا تاراۋعا رۇقسات بەرٸلگەن ەدٸ. جٸگٸتتەردٸ ميليتسييا وتريادتارى مەن «ازات» قوزعالىسى مٷشەلەرٸنٸڭ ساناۋلى بٶلٸگٸ توقتاتتى. جارالانعاندار تۋرالى ەڭگٸمەلەر شىندىققا سەيكەس كەلمەيدٸ. بەرٸ تىنىش اياقتالدى». ول وقيعالارعا ۆلاديمير شۋموۆ وسىنداي قورىتىندى جاسايدى.
تەكەتٸرەس تٷيٸنٸنٸڭ شەشٸلەر سەتٸ, ياعني ٷلكەن شەڭبەردٸڭ باستالار كەزٸنە كەلدٸ. جٷزدەگەن قازاق جٸگٸتتەرٸ جيىن ٶتەتٸن زالعا كٸرۋگە ۇمتىلدى. قارييا-كازاكتار بولسا, جٸگٸتتەر شىنىمەن زالعا كٸرگەن جاعدايدا جاس كازاكتاردى تٶبەلەسپەۋگە زورعا كٶندٸرٸپ تۇردى. 2011 جىلى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ جۋرناليسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا وسى وقيعالاردىڭ كۋەگەرٸ, سول كەزدەگٸ ميليتسييا پودپولكوۆنيگٸ, كەيٸن «جايىق كازاك قوعامىنىڭ» اتامانى بولعان اناتوليي اۆيلوۆ جاپپاي تٶبەلەس تۋىنداعان جاعدايدا كازاكتار جاعىنا «زەنيت» زاۋىتىنىڭ ۇلتى ورىس تٶرت مىڭ جۇمىسشىسى شىعاتىن ەدٸ دەپ ايتتى. ول جاعدايدا قازاقتار مەن ورىستار اراسىندا ٷلكەن قاقتىعىس بولاتىن ەدٸ, بۇعان جاۋاپتى بولاتىن «ازات» جەتەكشٸلەرٸ دەدٸ اۆيلوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, كازاكتار «قازاقستان زاڭىن مٷلدە بۇزباي, جاي ٶزدەرٸنٸڭ دەستٷرلٸ مەرەكەسٸن ٶتكٸزدٸ».
كازاكتاردىڭ باس جيىنى كٶركەمٶنەرپازدار كونتسەرتٸ رەتٸندە باستالدى. «كونتسەرت» الدىندا رەسەي كازاكتار وداعىنىڭ اتامانى الەكساندر مارتىنوۆ باعدارلامالىق سٶز سٶيلەدٸ. مەدەنيەت سارايى قابىرعاسى ارتىنان جينالعان ادامداردىڭ شۋى قاتتىراق ەستٸلە باستادى. «كەت!», «كەتسٸن!» دەگەن ايقايلار جيىن ٶتٸپ جاتقان زالعا جەتتٸ. قاتتى تولقىعاننان كەيبٸرٸ كٶز جاستارىنا ەرٸك بەردٸ, ەڭٸرەگەن داۋىس تا شىعىپ جاتتى. مەدەنيەت سارايىنىڭ الدىنداعى الاڭدى تىعىز قورشاۋعا العان توپ ەندٸ-ەندٸ ٸشكە لاپ بەرۋگە جاقىن. جارىلىس ەنە-مٸنە باستالعالى تۇردى.
جاسارال قۋانىشەليننٸڭ Expert Kazakhstan جۋرناليسٸنە بەرگەن سۇحباتىنان:
«وبلىستىق ٸٸب باستىعى پولكوۆنيك ۆلاديمير شۋموۆ كازاكتاردا تەك كونتسەرت ٶتٸپ جاتىر دەپ جينالعانداردى تىنىشتىق ساقتاۋعا شاقىرۋعا تىرىستى. بٸراق ادامدار وعان سەنبەدٸ, ال ميليتسييا جاعداي قيىنداپ كەتسە, ادامداردى ۇستاپ تۇرا المايتىنىن تٷسٸندٸ. مەن شۋموۆتى كينوبۋدكا ارقىلى زالدا نە بولىپ جاتقانىن قاراۋعا شاقىردىم. دەل سول كەزدە مارتىنوۆ ساحنادا ورالدىق جەرلەر قازاقتارعا ەمەس, كازاكتارعا تيەسٸلٸ, سوندىقتان رەسەي قۇرامىنا كٸرۋ كەرەك دەگەن «جالىندى» سٶزدەرٸن ايتىپ جاتتى. مەن شۋموۆتان: «مىناۋ ما كونتسەرت?» دەپ سۇرادىم. ول وسىنداي «كونتسەرتتٸ» توقتاتۋ ٷشٸن بەس مينۋت ۋاقىت سۇرادى.
كازاكتار جيىنىنا قارسىلىق اكتسيياسى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ, «ازات» بەلسەندٸسٸ سەرٸك ەرعالي ٶزٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸندە كازاكتار «كونتسەرتٸن» دەرەۋ توقتاتۋ تۋرالى تالاپتى «ازاتتىقتار» وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى نەجٸمەددەن ەسقاليەۆقا جەتكٸزگەنٸن جازادى. جيىندى تاراتۋعا «ازات» جەتەكشٸلەرٸ ەڭ كٶبٸ 15 مينۋت ۋاقىت بەرۋگە كەلٸستٸ. باسقا جاعدايدا بيلٸك قانداي شارا قولدانسا دا, قارسىلىقتىڭ ودان ەرٸ قالاي بولارىنا جاۋاپ بەرمەيتٸندەرٸن ەسكەرتتٸ.
سول كەزدە دە, قازٸر دە كازاك جەتەكشٸلەرٸ كازاكتاردىڭ مەرەيتويلىق جيىنىندا دٷربەلەڭ تۋاتىنداي ەشتەڭە بولماعانىن, بۇل «زييانسىز, ەدەتتەگٸ قوعامدىق مەيرام» بولعانىن العا تارتۋدا. 2011 جىلى «ازاتتىق» راديوسى جۋرناليسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا كازاك ستارشيناسى بوريس مياسنيكوۆ مەرەيتويلىق جيىن زالىندا قازاقستان تەرريتوريياسىن بٶلٸپ الۋ تۋرالى ٷندەۋلەردٸڭ بولماعانىن, زالدا «تەك كونتسەرت» ٶتكەنٸن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, «بيلٸك ٶكٸلدەرٸ «بٸز ەندٸ «ازات» جٸگٸتتەرٸن ۇستاپ تۇرا المايمىز» دەگەن سٶزدەرمەن بٸرنەشە رەت جيىندى توقتاتقان. اقىرىندا, جيىن توقتادى. 700 ورىندىق زالدى لىق تولتىرعان كازاكتار, كٶپتەگەن باقىلاۋشى مەن رەسەيدەن كەلگەن جۋرناليستەر, جەرگٸلٸكتٸ شەنەۋنٸكتەر اپاتتى جاعداي ەسٸگٸ ارقىلى عيماراتتان شىقتى».
سەل بولماعاندا مەدەنيەت سارايىنىڭ ەسٸگٸنەن جٷزدەگەن, تٸپتٸ مىڭداعان قازاق شەرۋشٸلەرٸ ٸشكە كٸرەتٸن ەدٸ. پولكوۆنيك ۆلاديمير شۋموۆتىڭ بۇيرىعىمەن جيىن دەرەۋ توقتاتىلىپ, كازاكتار مەن باقىلاۋشىلار ارتقى ەسٸكتەن شىعارىلىپ, اۆتوبۋسقا وتىرعىزىلدى. وسى كەزدە كازاكتاردى ەۆاكۋاتسييالاۋعا ارنالعان اۆتوبۋستار مەدەنيەت سارايىنىڭ ٸشكٸ اۋلاسىندا دايىن تۇردى.
كازاكتار ورال ۆوكزالىنا جەتكٸزٸلگەن جوق, ميليتسييا كٶلٸگٸ جول باستاعان اۆتوبۋستار ورالعا جاقىن روستوشينسكيي (قازٸرگٸ بەلەس) مەن شيپوۆو (قازٸرگٸ تاسقالا) ستانسالارىنا بەت الدى. «سامارا دەلەگاتسيياسى ٶزدەرٸنٸڭ پازيكتەرٸمەن كەتسە, ورىنبورلىقتار دا ٶز كٶلٸكتەرٸمەن كەتتٸ, قالعاندارى روستوشينسكيي ستانساسىندا رەسەيگە جٷرەتٸن پويىزدارعا وتىردى, ەيتەۋٸر, پويىزدا ورىن بولدى»,- دەيدٸ بوريس مياسنيكوۆ.
كەيٸن قازاقستان ۇقك تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان, مقك وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى اناتوليي درۋجينين ٶزٸنٸڭ «جولداس گەنەرال» كٸتابىندا 1991 جىلدىڭ درامالىق سيپاتتاعى اۋىر كٷنٸ, ياعني 15 قىركٷيەكتٸڭ نەگٸزگٸ دەتالدارىن بەردٸ, سونىمەن بٸرگە بۇل شيەلەنٸس قاراپايىم حالىقتىڭ, قازاقتاردىڭ دا, ورىستاردىڭ دا دانالىعى ارقاسىندا شەشٸلگەنٸن اتاپ ٶتەدٸ.
«ەگەر بٸز قارسى جاقتىڭ اشىق قاقتىعىسىنا, قان تٶگٸلۋگە جول بەرسەك, وندا ەشقانداي تەۋەلسٸز قازاقستان دا, ونىڭ بۇۇ-دا مويىندالۋى دا بولمايتىن ەدٸ. ورالعا جەنە رەسپۋبليكا تەرريتوريياسىنىڭ باتىس بٶلٸگٸنە بٸتٸمگەرشٸلٸك كٷشتەر دەپ اتالاتىن ەسكەر كٸرەر ەدٸ دە پروتسەسس جايلاپ كٷشٸنە ەنەر ەدٸ. مەن ورال اتامانى كاچالينمەن تٸل تابىسىپ, كەلٸسە الدىم. قۇدايعا شٷكٸر, ول زاڭ بٸلەتٸن ساۋاتتى, تەكاپپار, بٸراق كەلەسٸمگە كەلۋدٸ بٸلەتٸن ادام بولىپ شىقتى. كازاكتارعا بٸرنەشە اۆتوبۋستار جەتكٸزٸلدٸ, مەدەنيەت سارايىنىڭ ارت جاعىنان توپ-توبىمەن شىعارىلعان ولار تەمٸر جول ۆوكزالدارىنا جەتكٸزٸلٸپ, ۆاگوندارعا وتىرعىزىلدى. قالعان حالىق حان توعايىنا قاراي قوزعالدى, كٶڭٸلدەرٸن ورنىنا تٷسٸرۋ ٷشٸن ولارعا جاقسىلاپ وتىرۋ قاجەت بولدى.
وسى كەزدە تٸزبەكتٸ بۇزعان «ازاتتىقتار» اشىق تٷردە ٷيلەرٸنە قاراي كەتكەن ٷش كازاكتىڭ ارتىنان جٷگٸرە جٶنەلدٸ. جاستاردىڭ جانى تٸزبەكتٸڭ شەشٸلۋٸن قالاعان ەدٸ, اينالانى اشۋ كەرنەي كەتتٸ. بٸزدە سوڭعى جاساق, تابەلدٸ قارۋلارى بار اتقا مٸنگەن 10 ميليتسيونەر قالعان ەدٸ. ولار جاستاردى قۋىپ جەتٸپ, كەرٸ قايتارىپ, جانجال تەز باسىلدى. ٶتە قيىن جاعدايدا ٶزگە وبلىستاردان قوسىمشا كٷشتەر تارتپاي-اق, جەرگٸلٸكتٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن قوعامدىق كٷشتەردٸڭ, پارتييا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كٷشٸمەن بٸز قانتٶگٸسكە جول بەرمەدٸك. 1991 جىلدىڭ 20-21 قىركٷيەگٸندە وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ سەسسيياسى ٶتتٸ. ورال وقيعالارى تۋرالى ن. ەسقاليەۆ پەن ن. مورداسوۆتىڭ باياندامالارىن تىڭداعان سەسسييا وبلىس باسشىلىعىنىڭ قىزمەتٸنە بٸراۋىزدان قولداۋ بٸلدٸردٸ جەنە كازاك قاۋىمداستىقتارىنىڭ زاڭسىز اكتسييالارى نەتيجەسٸندە قالىپتاسقان تٶتەنشە جاعدايدىڭ بەيبٸت جولمەن اياقتالۋىن قامتاماسىز ەتكەن شارانى قۇپتادى. ورال ٶڭٸرٸ مەن بارلىق قازاقستان حالقىنىڭ سانعاسىرلىق دوستىعى قاتاڭ سىناققا تٶتەپ بەردٸ. وسى وقيعالاردان كەيٸن ورالعا بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ كەلگەن كٶپتەگەن رەسپۋبليكالىق ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸ دە بۇل ب». ٶز ەستەلٸگٸن اناتوليي درۋجينين وسىلاي تٷيٸندەيدٸ.
كازاكتاردىڭ شۇعىل ەۆاكۋاتسيياسىنان كەيٸن دە شەرۋشٸ قازاقتار تاراۋدى ويلامادى. حالىقتىڭ مازاسى كەتكەن, ەموتسيياسى باسىلار ەمەس, قازٸر تەمٸر تاياقتارمەن, سىمدارمەن قارۋلانعان كازاكتار كەلەدٸ دەگەن سىبىس جەلدەي ەسٸپ تۇر. بٸراق بۇل بوس سٶز ەدٸ جەنە «ازات» قوزعالىسى شتابىنىڭ مٷشەلەرٸ شەرۋشٸلەرگە تاراۋعا بۇيرىق بەردٸ. 16 قىركٷيەككە قاراعان تٷنٸ ورال قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭى مازاسىز كٷندەر مەن تٷندەردەن كەيٸن العاش رەت تىنىشتالدى, بٸراق «ازاتتىقتار» ميتينگٸسٸ تاعى بٸرنەشە كٷنگە سوزىلدى.
«ازات», «اتتانايىق اقجايىققا!», «قازاق تٸلٸ» ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ, ٷش كٷنگە سوزىلعان تەكەتٸرەس نەتيجەسٸن قورىتىندىلاۋ ٷشٸن «فورۋم» عيماراتىنداعى ٶز شتابىنا جينالدى. «ازات» پارتيياسى 1991 جىلدىڭ 17 قىركٷيەگٸندە جاساعان مەلٸمدەمەسٸندە «كازاكتار مەرەيتويى» دەپ اتالعان شارانىڭ ٶتۋٸن ايىپتاپ قانا قويماي, قازاقستاندا كٷش كٶرسەتۋشٸلەر دەپ تانىلعان كازاكتار ۇيىمىنا تىيىم سالۋدى, كازاك فورماسىنداعى كيٸمدەردٸ, شەرۋلٸك كيٸمدٸ دە كييۋگە, قانداي بولماسىن قارۋ الىپ جٷرۋگە تىيىم سالىنۋىن تالاپ ەتتٸ.
1992 جىلعى پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا قورىتىندىسىندا «وسى كەزدە «ازاتتىقتار» ميتينگٸگە شىعۋشىلاردىڭ ەرەكەتتەرٸن تولىقتاي باقىلاۋدا ۇستادى, قاقتىعىسقا جول بەرمەۋمەن قاتار, قۇقىقتىق تەرتٸپ كٷشتەرٸنٸڭ ارالاسۋىنا قاجەتتٸلٸكتٸ دە تۋدىرعان جوق» دەپ اتاپ كٶرسەتٸلدٸ.
9 تاراۋ. اياقتالماعان تەكسەرٸس.
دۇرىسى ۇمىتىلعان دەسە دە بولادى
1991 جىلعى ورال وقيعالارىنان كەيٸن ٷش اي ٶتكەن سوڭ كەڭەس وداعى رەسمي تٷردە تارادى. 1991 جىلعى تامىز بٷلٸگٸنٸڭ سالدارى بوسقا بولعان جوق. 1991 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە ٶتكەن رەفەرەندۋم كسرو-نىڭ ساقتالۋىنا داۋىس بەرسە دە, كەڭەستٸك يمپەرييانىڭ ىدىراۋىن ەشتەڭە قۇتقارا المايتىنى انىق ەدٸ. 1991 جىلدىڭ جازىندا كسرو-نىڭ العاشقى جەنە سوڭعى پرەزيدەنتٸ ميحايل گورباچەۆ جەڭٸل-جەلپٸ, ورتالىققا شوعىرلانباعان فەدەراتسييا رەتٸندەگٸ جاڭا وداق – كەڭەستٸك تەۋەلسٸز رەسپۋبليكالار وداعىن قۇرۋ جوباسىنا كٷش سالدى. الايدا جاڭا كەڭەستٸك وداق كەلٸسٸمٸنە قول قويۋ شاراسى تامىز بٷلٸگٸ مەن ميحايل گورباچەۆتٸ كسرو پرەزيدەنتٸ لاۋازىمىنان الىپ تاستاۋ ەرەكەتٸنٸڭ سالدارىنان بولماي قالدى, ال ودان كەيٸن بارلىق قالعان رەسپۋبليكالار تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالادى. رەسەيلٸك بٸرٸنشٸ پرەزيدەنت بوريس ەلتسين باستاعان رەسەي دە تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلدى. ەلتسيننٸڭ گورباچەۆپەن جەكە تەكەتٸرەسٸ دە كسرو-نىڭ قۇلاۋىن تەزدەتتٸ.
6 قىركٷيەكتە كسرو-نىڭ مەملەكەتتٸك كەڭەسٸ بالتىق جاعالاۋى رەسپۋبليكاسىنىڭ ٷشەۋٸ (ليتۆا, لاتۆييا, ەستونييا) كسرو قۇرامىنان شىققانىن مويىندادى. 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قازاقستاندا العاشقى جالپىحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋى ٶتتٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت بولىپ العاش رەت 1990 جىلى رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسٸندە سايلانعان بولاتىن, ەندٸ وعان جالپىحالىقتىق لەگيتيميزاتسييا قاجەت ەدٸ. نازارباەۆ ەدەتتەگٸدەي, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاۋعا اسىقپاي, كٷتتٸ. ونى تەك 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا, كسرو رەسمي تٷردە ٶمٸرٸن توقتاتقاننان كەيٸن بٸراق جارييالادى.
1 جەلتوقساندا ۋكراينا ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالادى, ال بۇل ەل 1922 جىلى كسرو-نى قۇرعان ٷش رەسمي قۇرىلتايشى مەملەكەتتٸڭ بٸرٸ بولاتىن. بۇل رەسەي, بەلارۋس جەنە ۋكراينا پرەزيدەنتتەرٸنە بەلارۋس باسشىسىنىڭ بەلوۆەجسكايا پۋششاداعى ساياجايىندا مۇناي-گاز تاسىمالىن تالقىلايمىز دەپ جينالۋعا سىلتاۋ بولدى. ولار گورباچەۆتان قۇپييا تٷردە كسرو-نى رەسمي تاراتۋدى اقىلداستى. «قاستاندىق جاساۋشىلار» نازارباەۆتى دا ٶز جاعىنا تارتىپ ەدٸ, ول «قوسىمشا جانارماي قۇيىپ الىپ, ۇشىپ كەلەمٸن», دەدٸ دە كەلمەي قالدى. مەسكەۋدەن ارى ۇشپاي گورباچەۆتٸڭ قاسىندا قالدى. كسرو-نى تاراتۋ تۋرالى بەلوۆەجدٸك اكت كەڭەس حالقىن عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمدٸ تاڭعالدىردى. بٷكٸل ەلەم تاريحي دامۋدىڭ جاڭا جولىنا تٷستٸ. سول كەزدە ەلتسين ٶزٸنٸڭ 1999 جىلى مقك-نٸ جاقتاۋشىلار توبى بيلٸكتەن الىستاتىلىپ, ورنىنا ەشكٸم تانىمايتىن پولكوۆنيك ۆلاديمير پۋتيننٸڭ كەلەتٸنٸن, ال ونىڭ كەڭەس وداعىن قايتا قۇرۋ ماقساتىندا سەتسٸز ەرەكەتتەر جاسايتىنىن ەشكٸم بولجاي الماعان ەدٸ.
1991 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا الماتىدا كسرو ورنىنا تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى, ٸس جٷزٸندە بۇل قۇجاتتىڭ كٷشٸ جوق بولىپ شىقتى, ول كەرٸسٸنشە بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بٸر-بٸرٸنەن الشاقتاۋىن جىلدامداتىپ جٸبەردٸ. تاريح قويناۋىنا كەتكەن كەڭەس وداعىنىڭ كەيبٸر ايماقتارىندا ول كەزدە قان تٶگٸلٸپ جاتتى, كەيبٸر شەكارالار كٷشپەن قايتا سىزىلدى, ونداعان مىڭ ادام قازا تاپتى.
1991 جىلى مولدوۆا مەن مولدوۆادان بٶلٸنگەن رەسەيشٸل پريدنەستروۆە اراسىنداعى تەكەتٸرەستٸڭ سوڭى قاقتىعىسقا ۇلاستى. ولاردىڭ قارۋلى قۇرامالارى بٸر-بٸرٸمەن شەكارالاس دۋبوسسارى قالاسىندا شايقاسقا تٷستٸ. پريدنەستروۆەدەگٸ جانجال 1989 جىلدان بەرٸ ٶرشٸپ تۇردى, ٶندٸرٸسكە باي ايماققا كەزٸندە ورىس جۇمىسشىلارى مەن ينجەنەرلەرٸن قونىستاندىرعان ەدٸ, بۇل جەردە ورىس كازاك قاۋىمداستىعىن جانداندىرۋ دا ٸزدەگەنگە سۇراعان بولدى, سوعىس ۇشقىنى لاپ ەتە قالدى. مولدوۆا ەلٸ كٷنگە دەيٸن پريدنەستروۆەنٸ ٶز يۋريسديكتسيياسىنا قايتارا العان جوق, ەلەم پريدنەستروۆەنٸ لەگەتيمدٸ مەملەكەت دەپ تانىعان جوق, ايماق سۇر ەكونوميكالىق زوناعا, ۋكراينا مەن مولدوۆا اراسىندا رەسەي شەكاراسىنان الىستا جاتسا دا, ونىڭ انكلاۆىنا اينالدى. قايتا جاندانعان قاراتەڭٸزدٸك كازاك قاۋىمداستىعى قۋىرشاق رەجيمٸنە اينالعان تيراسپولدٸ باقىلاۋشى مٸندەتٸن اتقارۋدا.
1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندەگٸ «ورال كازاك اۆتونومييالىق رەسپۋبليكاسىن» جارييالاۋ ٸسٸنە بەيبٸت تٷردە قارسى تۇرعان «ازات» باستاماسىن قولداعان مىڭداعان ادامدار مەن نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ قومانداسىنىڭ كٷش-جٸگەرٸ ارقاسىندا قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ قورعالىپ قالماعاندا, وسىعان ۇقساس جاعداي باتىس قازاقستاندا دا بولۋى مٷمكٸن ەدٸ.
1991 جىلدىڭ 20-21 قىركٷيەگٸندە ورالدا وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ سەسسيياسى ٶتتٸ, سەسسييا شيەلەنٸسكەن جاعدايدى تۇراقتاندىرعان وبلىس باسشىلىعىنىڭ جۇمىسىنا جوعارى باعا بەردٸ. قازان ايىنىڭ سوڭىندا ورالعا قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلدٸ, ول ٶزٸنٸڭ قايتا سايلانۋىنا دايىندالۋ ٷستٸندە ەدٸ, ول دا وبلىس باسشىسى ەسقاليەۆتىڭ ورىندى ەرەكەتتەرٸنە ماقتاۋ ايتتى. «حالىقتىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن دە تٷسٸنەمٸن. ەگەر مەنٸڭ كانديداتۋراما ورالدىقتاردىڭ ەڭ بولماسا 60 پايىزى داۋىس بەرسە, مەن ريزا بولار ەدٸم», - دەپ ايتقان ەدٸ سول كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ورال وقيعالارىن تەكسەرۋ بٸر رەت, بٸردەن پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا دەڭگەيٸندە جٷرگٸزٸلدٸ. ونىڭ ٶزٸ الماتىدا, جامبىل مەن ورالدا اشتىق جارييالاعان «ازات» پەن «انا تٸلٸ» قوزعالىسى بەلسەندٸلەرٸنٸڭ تيٸستٸ تالاپتارى نەگٸزٸندە باستالدى. تەكسەرٸس شارا قابىلداۋ دەڭگەيٸنە دەيٸن جەتكەن جوق, تٸپتٸ ەل پارلامەنتٸندە دە قارالعان جوق, رەسمي جارييالانىم دا بولعان جوق. قورىتىندى قۇجات مەتٸنٸ تەك قازاق ۇلتشىل-پاتريوتتارى قوزعالىسى جانىندا شىعارىلىپ تۇرعان «ازات» گازەتٸندە عانا جارييالاندى.
پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا مىناداي قورىتىندىعا كەلدٸ: «ورال وقيعالارى بۇرىنعى كسرو-نىڭ تٷرلٸ ايماقتارىندا بولعان جەنە يمپەريياشىلدىق سيپاتتاعى وقيعالار تٸزبەگٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. 1990 جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا باكۋدە بولعان قايعىلى وقيعا سالدارى مەن سەبەپتەرٸن تەكسەرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان پارلامەنتتٸك كوميسسييا جۇمىستارىنىڭ «يزۆەستييا» گازەتٸندە جارييالانعان نەتيجەلەرٸ بۇعان دەلەل بولا الادى. ناقتى ايتقاندا, دەرەكتەر مەن فاكتٸلەرگە سٷيەنگەن ەزەربايجاندىق قوميسسييا «باكۋدە «ورىس كارتاسى» ٸسكە قوسىلدى» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. بالتىق ەلدەرٸ مەن مولدوۆادا دا ورىستاردى ورتالىقتىڭ يمپەرييالىق ساياساتى كەپٸلٸنە اينالدىرۋ, ولارعا رەسپۋبليكالاردىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن شىنايى ەگەمەندٸككە قول جەتكٸزۋ جولىنا كەدەرگٸ جاساۋ قاجەت بولعان جەردە وسىلاي ويىن ويناتتى».
پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا مىنانى «اتاپ ايتۋ قاجەت دەپ سانادى: ورال وقيعالارىن بۇرىنعى ورتالىقتىڭ نەويمپەرييالىق ساياساتىنىڭ جالپى كونتەكسٸنەن بٶلٸپ قاراۋعا بولمايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, ٷكٸمەتٸ, پارلامەنتٸ وسى ماڭىزدى مەسەلەگە بارىنشا مۇقييات نازار اۋدارۋى جەنە سەپاراتيستٸك كٷشتەردٸڭ مەملەكەت تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن رەسپۋبليكانىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىنا قول سۇعۋ, قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ ىقتيمالىنىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸنە دايىن بولۋى قاجەت. بۇل اسپەكتٸدە ورال وقيعالارى بولاشاققا ايقىن ساباق جەنە ەسكەرتپەگە اينالۋى تيٸس», - دەپ ەسەپتەدٸ.
الايدا پرەزيدەنتتٸك كوميسسييانىڭ بۇل ەسكەرتپەسٸ جوعارىدا بولسىن, قاراپايىم حالىق اراسىندا بولسىن, تيٸستٸ دەرەجەدە ەستٸلدٸ مە ەكەن? پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا قورىتىندىسى رەسمي قابىلدانعان جوق, قۇجات «تىم ٷلكەن – 40 باسىلىم پاراعى» دەپ ۋەج ايتقان كوميسسييا تٶراعاسى, قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ قورىتىندى قۇجاتقا قول قويعان جوق. كوميسسييانىڭ باسقا ەكٸ مٷشەسٸ دە قول قويۋدان باس تارتتى.
قۇجات مەتٸنٸن ورال وقيعاسىنىڭ باستى قاتىسۋشىسىنىڭ بٸرٸ جاسارال قۋانىشەلين دايىنداعان ەدٸ, بۇل جەردە مٷددەلەر قايشىلىعى بار. وسىلايشا, قورىتىندى قۇجاتتا ورال وبلىسى باسشىلىعىنىڭ ورنى مەن رٶلٸن كٶرسەتكەن جەرلەردە ونىڭ سول كەزدەگٸ كٶزقاراسى باسىم. كوميسسييا وقيعانىڭ ٸزٸن سۋىتپاي جۇمىس ٸستەدٸ, كٶپتەگەن قۇجاتتار جينادى جەنە ورال وبلىسى باسشىلىعىنا ۇسىنىلعان العاشقى جوباسى مٷلدە باسقا بولدى. ۇزاققا سوزىلعان قوشتاسۋ بانكەتٸندە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كومانداسىنا ايتىلعان ماراپات سٶزدەردٸڭ كٶپ بولعانى سونشا, تٸپتٸ الماتىعا ۇشاتىن ۇشاقتىڭ كەشكٸ رەيسٸن كٸدٸرتۋگە تۋرا كەلدٸ.
الايدا الماتىنىڭ جوعارى كابينەتتەرٸندە كوميسسييا قورىتىندىسىنىڭ مەتٸنٸ اۋقىمدى ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى, ورال وبلىسى باسشىلىعىنىڭ جۇمىسىنا بەرٸلگەن باعا ەندٸ جاعىمسىز سيپاتقا يە بولدى. جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ اۋرۋ باستان ساۋ باسقا يتەرە سالۋدىڭ ٷيرەنشٸكتٸ داعدىسى ٸسكە قوسىلدى. «ورال وبلىسىنداعى قىركٷيەك وقيعالارىنا ساياسي جەنە قۇقىقتىق باعا بەرۋ بويىنشا پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا» انىقتاماسىنىڭ قورىتىندى بٶلٸمٸندە وبلىس باسشىلىعىن, ياعني نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ پەن ۆلاديمير گارتماندى جاۋاپقا تارتۋ ۇسىنىلدى. ەسقاليەۆ وبلىس باسشىسى رەتٸندە كازاكتارمەن بولعان تەكەتٸرەس ٷشٸن ايىپتالدى, ونىڭ جەنە كٶمەكشٸلەرٸنٸڭ, قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنان كەلگەن «مىڭداعان «ازات» قوزعالىسى بەلسەندٸلەرٸنٸڭ قاقتىعىستى بولدىرماۋ ٷشٸن جٷرگٸزگەن بەلسەندٸ جۇمىسى جوققا شىعارىلدى.
سولاي بولسا دا, بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇل قۇجات بٸرنەشە بەلگٸلٸ ادامدار قولدارىن قويعان, انىق باعاسى بەرٸلگەن جالعىز رەسمي قۇجات بولىپ تابىلادى: ورال وقيعالارى سىرتتان («كسرو ارنايى قىزمەتٸ» دەپ وقۋعا بولادى) جوسپارلانىپ دايىندالدى, قازاقستان باسشىلىعى الداعى ونجىلدىقتارعا ساباق الۋى كەرەك, ال كازاكتار مەن قازاقتار تەكەتٸرەسٸ تاريحي باعاسىن الۋى تيٸس.
سوڭعى مەسەلە ەلٸ ورىندالعان جوق. ەگەر 1986 جىلعى الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى ونداعان ەن-ٶلەڭدەر, كٸتاپتار جازىلىپ, دوكۋمەنتالدى فيلمدەر تٷسٸرٸلٸپ, جٷزدەگەن گازەت-جۋرنال ماقالالارى جارييالانعان بولسا, 1991 جىلعى ورال وقيعالارى جاڭا تاريحتا اق تاڭداق بولىپ تۇر. بٸرنەشە عانا ەستەلٸك كٸتاپتاردى ايتۋعا بولادى, ولار وقيعاعا قاتىسۋشىلاردىڭ مەمۋارى جانرىندا جازىلعان, ياعني ولاردا وبەكتيۆتٸ كٶزقاراس از. ورال وقيعالارى تۋرالى قازاق تٸلٸندە جازىلعان ون شاقتى ماقالا بولسا, ورىس تٸلٸندە جالعىز زەرتتەۋ ماقالاسى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ سايتىندا 2011 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە جارييالانعان. ورال وقيعالارى جايلى عىلىمي-ساراپتامالىق زەرتتەۋلەر مٷلدەم جٷرگٸزٸلگەن جوق.
ورال وقيعالارى جايلى جاق اشپاۋ دەستٷرٸ سول 1991 جىلدىڭ كٷزٸندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل وقيعالار «تٷككە تۇرعىسىز» دەگەن مەلٸمدەمەسٸنەن باستالعان ەدٸ. قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا, قازٸرگٸ ۋاقىتتا, ياعني ەلدە بيلٸك اۋىسقاننان كەيٸن دە تاسادا قالدى. جۇمباققا تولى, ال ول وقيعانىڭ كەيبٸر اششى شىندىعىن اشۋدىڭ ٶزٸ ونى ودان ەرٸ تۇمشالاي تٷسەدٸ.
- وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى بۇل وقيعالار تۋرالى ايتپاي كەلدٸك, بيلٸك ٶزٸنٸڭ جاڭا تاريحىندا بۇل وقيعا بولماعانداي كەيٸپ تانىتىپ ونى ەسكە الماۋعا, ال كەڭەس وداعى كٷيرەگەننەن كەيٸن تٸپتٸ, ونى ۇمىتتىرۋعا تىرىستى, - دەدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كٸتاپ اۆتورىمەن ەڭگٸمەسٸندە. – مٷمكٸن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قالىپتاسۋ كەزەڭٸندە بۇل تۋرالى سٶز قوزعاماعان دۇرىس تا بولعان بولار, بٸراق كٶپ ۋاقىت ٶتتٸ جەنە قازٸرگٸ ۇرپاق 1991 جىلى ورالداعى تراگەدييانىڭ الدىن العانى تۋرالى شىندىقتى بٸلۋٸ تيٸس. بٸزدٸڭ ۇرپاق ساياسات ساحناسىنان كەتتٸ, سوندىقتان دا مەن ورال ٶڭٸرٸنٸڭ عانا ەمەس, بٷكٸل قازاقستانعا ماڭىزدى كەزەڭ بولعان رەسەيلٸك كازاكتارمەن تەكەتٸرەس تۋرالى شىندىقتى ايتۋعا مٸندەتتٸمٸن دەپ سانايمىن. بۇل جٶنٸندە ەلٸ دە ارالاسىپ تۇراتىن, ورال وبلىسى باسشىلىعىندا بٸرگە قىزمەت ٸستەگەن بۇرىنعى ەرٸپتەستەرٸم ٷنەمٸ ايتىپ جٷر.
ەگەر مەسكەۋدەن قولداۋ تاۋىپ وتىرعان ورال كازاك قاۋىمداستىعىن قايتا جانداندىرۋ مەن ۇلىقتاۋعا ٶز كومانداسى مەن «ازات» جەتەكشٸلەرٸ قارسىلىق كٶرسەتپەگەن جاعدايدا وقيعانىڭ قالاي ٶربيتٸنٸن ەسقاليەۆ جاقسى بٸلدٸ. قورقىتۋ مەن بوپسالاۋ, ۇلتارالىق ارازدىقتى ٶرشٸتۋ مەن ەلدٸڭ باتىس ايماعىن قازاق كسر-ٸنەن بٶلٸپ الۋعا باعىتتالعان بەلسەندٸ ەرەكەتتەر ٸسكە قوسىلار ەدٸ. ورال وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولعان ەسقاليەۆ كرەملدٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸن جاقسى دەڭگەيدە بٸلەتٸن. مەسكەۋلٸك دوستارىمەن, ٶزگە رەسپۋبيكالارداعى ەرٸپتەستەرٸمەن ٷنەمٸ بايلانىستا بولعان ول كٶڭٸلدەگٸ كٷدٸگٸنٸڭ راستىعىنا كٶز جەتٸزدٸ. ەسقاليەۆتىڭ كومانداسىنا وداقتىق باسشىلىق جاقتان ارانداتۋشىلىق كٷتۋگە تۋرا كەلدٸ.
كازاك جەتەكشٸلەرٸ ورال وقيعالارىنان كەيٸن ٶزدەرٸنٸڭ سيرەك بٸلدٸرەتٸن ەلەۋمەتتٸك پٸكٸرلەرٸندە, تٸپتٸ قازٸر دە, ياعني 32 جىل ٶتكەن سوڭ, «رەسەي پاتشاسىنا قىزمەتتٸڭ 400 جىلدىعىن» مەرەكەلەۋدە ەشقانداي جامان نيەت بولماعانىن ايتۋدا. 2011 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە «ازاتتىق» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا سول كەزدەگٸ ورال كازاكتارىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ اناتوليي اۆيلوۆ, الەكسەي سۆياتىنين, ۆيكتور ۆودولازوۆ بارلىعى «ٷلكەن شەڭبەردە ورال كازاكتارى رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ, ەسكەر كٸرگٸزۋ تۋرالى كسرو مەن رەسەي باسشىلىعىنا ٶتٸنٸش بەرۋ تۋرالى» ويدىڭ بولماعانىن ايتادى. قارسىلاستاردىڭ وسىنداي دەرەكتەرٸن كازاك جەتەكشٸلەرٸ جالاعا جاتقىزىپ وتىر. قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸنە قارسى بولعان ورال قالالىق كەڭەسٸنٸڭ 1990-91 جىلدارداعى دەپۋتاتى رەتٸندە كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ قايتا قالىپتاسۋىندا بەلگٸلٸ ورنى بولعان ساياساتكەر پەتر سۆويك تە «ازاتتىققا» وسىنداي پٸكٸر بٸلدٸرگەن.
ورال كازاكتارىنىڭ قازٸرگٸ اتامانى, «جايىق-ورال كازاكتارى وداعىنىڭ» تٶراعاسى ۆياچەسلاۆ سولوديلوۆ تا وسى ويدا. «بەرٸ دە مەيرامنىڭ سەتسٸز تاڭدالعان اتاۋىنان, ياعني «رەسەي پاتشاسىنا قىزمەتتٸڭ 400 جىلدىعى» دەپ اتالۋىنان تۋىندادى. ونى كەڭەس كەزٸندە اتالىپ جٷرگەن «قالا كٷنٸ» دەپ اتاۋ كەرەك ەدٸ, سوندا ەشتەڭە دە بولمايتىن ەدٸ». ونىڭ ايتۋىنشا, ورال كازاكتارى رەسەيدەن كەلگەن قوناقتارىن كٷتٸپ الىپ, مەيرامدى ەركٸن تويلاعىلارى كەلگەن. الايدا وڭتٷستٸكتەن ادامداردى نە ٷشٸن الىپ كەلگەنٸ بەلگٸسٸز, جوسپارداعى مەرەكە ەش نەگٸزسٸز بۇزىلدى, دەيدٸ سولوديلوۆ.
نە بولسا دا, تەكەتٸرەس تٷبٸندە ورالدا جەنە تۇتاس كەڭەس وداعىندا بولۋى كەرەك ەدٸ. 1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە كازاكتار مەن قازاق بەلسەندٸلەرٸنٸڭ تەكەتٸرەسٸ قاشىپ قۇتىلمايتىن جايت ەدٸ. كەڭەستٸك يمپەرييانىڭ كٷيرەۋٸ اپاتقا ۇشىراعان پويىز سەكٸلدٸ جولداعىنىڭ بەرٸن قيراتىپ, تاپاپ, جٷيتكٸپ كەلە جاتتى.
ورالدىڭ كۋرەني اۋدانىندا, جايىق قالاشىعىنىڭ قاق ورتاسىندا اسقاقتاپ تۇرعان ميحايلو-ارحانگەلسكيي شٸركەۋٸنٸڭ باسشىسى فەودوسيي سول ورال وقيعالارىنىڭ كۋەگەرٸ. بٸزدٸڭ كٸتاپقا ادام ٶمٸرٸ مەن ونىڭ رۋحاني قۇراۋشىلارى تۋرالى بەرگەن سۇحباتىندا, سول كەزدە ورالدا كەيبٸرەۋگە شىدام مەن ٶز كەسەلدەرٸن اۋىزدىقتاۋ جەتپەي قالعانى تۋرالى ايتتى:
- ەلتسين سول كەزدە «تەۋەلسٸزدٸك قانشا كەرەك بولسا, سونشا الىڭدار» دەدٸ. بايلاۋداعى يت سيياقتى ادامدار بولادى, كەيٸن ولاردى بۇعاۋدان بوساتادى. ونداي ادام ەركٸندٸك دەڭگەيٸن, نە بولاتىنىن, نە بولمايتىنىن بٸلمەيدٸ. قوعامدا بۇنىڭ بەرٸ كٶزگە ونشا بايقالا بەرمەيدٸ, جالپى شەرۋ بەيبٸت تە تۇراقتى تٷردە ٶتتٸ, ەركٸمنٸڭ ٶز ۋايىمى بار ەدٸ. سول جەردە, ياعني التىن شٸركەۋ الدىندا كازاكتار مەن «ازاتتىقتار» ٶزارا قاتىناستارىن انىقتاپ جاتتى. ال قاراپايىم ادامدار قالاي ٶمٸر سٷردٸ, سولاي ٶمٸرلەرٸن جالعاستىردى, ەڭبەك ەتتٸ.
بەرٸ بەيبٸت جولمەن شەشٸلدٸ, كازاكتار مەن ورىس تٸلدٸ تۇرعىندار جەنە تۇرعىلىقتى قازاقتار اراسىندا قايشىلىق بولعان كەزدە دٸن باسىلارى مەن بيلٸكتٸڭ وسى قايشىلىقتاردى شەشۋگە پاراساتى جەتكٸلٸكتٸ بولعانىن ايتقان فەودوسيي سٶزٸن بىلاي جالعادى:
- وسى كەزدە تىنىشتىق ورناتۋدا بٸزدٸڭ سول كەزدەگٸ وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ەسقاليەۆ پەن ەكەي انتونييدٸڭ ٷلكەن ىقپالى بولدى. ولاردىڭ كٷش سالۋىنىڭ, جاراعا تۇز قايدان سەبٸلگەنٸن تٷسٸنگەنٸنٸڭ ارقاسىندا ەلدە تىنىشتىق ساقتالىپ قالدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ايتقانداي, قازاقستاندا دوستىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ ەكٸ قاناتى بار: پراۆوسلاۆيە مەن يسلام. بۇلار – بەيبٸتشٸلٸكتٸ سٷيەتٸن دٸندەر. بٸزدٸڭ ۇلى كٶرشٸلەرٸمٸز – رەسەي مەن قىتاي, بٸز ولارمەن تاتۋ, كٶرشٸلٸك قاتىناستا بولۋىمىز كەرەك. بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ اقىلدى ساياساتىنىڭ كٷشٸمەن سول كەزدە داۋ اياقتالدى دا, قۇدايعا شٷكٸر, كەيٸن ەشقانداي مەسەلە تۋىنداعان جوق.
ميحايلو-ارحانگەلسكيي سوبورىنىڭ ٸرگەسٸ 1750 جىلى قالانعان, سوبور قازاقستانداعى ەڭ ەجەلگٸ شٸركەۋ بولىپ تابىلادى, تاستان سالىنعان كٶنە سوبورلاردىڭ بٸرٸ. كەڭەس كەزٸندە ول ەكٸ رەت ۇزاق مەرزٸمگە جابىلدى. سول قۇدايسىز ٶمٸردە «تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸ» مەرتەبەسٸ بەرٸلگەن سوبوردىڭ يكونوستاسى مەن فرەسكالارىنىڭ ساقتالىپ قالۋى دا عاجاپ. ورال وبلىسىنىڭ باسشىلىعى 1989 جىلى سوبوردى پراۆوسلاۆتارعا قايتاردى, شەشٸمدٸ وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ قابىلدادى.
بٸزبەن ەڭگٸمەسٸندە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ رەسەي كازاكتار وداعى اتامانى مارتىنوۆ باستاعان جٷزدەگەن كازاكتار مەن بٸرنەشە مىڭ «ازاتتىقتار» اراسىنداعى تەكەتٸرەستٸڭ سوڭعى كٷنٸندە ٶزٸنٸڭ ەكٸ جاقىن سەرٸكتەسٸ, وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ تۋماسى, وبلىستىق ٸٸب باستىعى ۆلاديمير شۋموۆ پەن وبلىستىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ باسقارماسىنىڭ باستىعى اناتوليي درۋجينيننٸڭ شەشۋشٸ رٶل اتقارعانىن ايتتى. وسى ادال وفيتسەرلەردٸڭ, قازاقستاننىڭ پاتريوتتارىنىڭ باتىل ەرەكەتتەرٸ ارقاسىندا ورالدا قاندى قاقتىعىسقا جول بەرٸلمەگەنٸن, بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن قازاقستاننىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعى ساقتالىپ قالعانىن ايتتى.
- ميليتسيياداعى قىزمەتٸن شىمكەنت وبلىسىندا جەدەل قىزمەتكەر بولىپ باستاعان ۆلاديمير گەورگيەۆيچ شۋموۆتىڭ قىزمەتتٸك جولى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي, ول بٸزگە ٸٸب باستىعى بولىپ اۋىستى, قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلدٸ. درۋجينين دە بٸزدە تۋعان قازاقستاندىق, ول دا قازاقشا جاقسى بٸلدٸ, بولمىسى قازاقتارعا جاقىن بولدى. قازٸر گەنەرال شۋموۆ پەن گەنەرال درۋجينين ٶمٸردەن وزىپ كەتتٸ, بٸراق سول قاھارلى كٷندەرٸ قازاقستاننىڭ ايماقتىق تۇتاستىعىنا قاۋٸپ تٶنگەن سەتتەگٸ ٸزگٸ نيەتتەرٸن, تاريحي جەڭٸستەگٸ ولاردىڭ ورنىن قازاقتار تيٸسٸنشە باعالاۋى كەرەك. مەن قازاقستاننىڭ جاڭا باسشىسى ولاردىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگٸن ەلەۋگە مٷمكٸندٸك تابادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸن.
1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندەگٸ درامالىق وقيعالار وسىلاي جاقسىلىقپەن اياقتالدى. ورال وبلىسى باسشىلىعى, ٸٸب مەن مقك, قالا كەسٸپورىندارىنىڭ كٶپتەگەن باسشىلارى, حالىق جاساقتارى مەن وبلىس جۇرتشىلىعى ٶز ايماعىندا بەيبٸتشٸلٸك پەن تىنىشتىقتى قورعاپ قالدى, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن ساقتاپ قالدى. نەجٸمەدەن اقساقال بٸزبەن ەڭگٸمەسٸن وسىنداي ويمەن تٷيٸندەدٸ. ەكٸ جىلعا سوزىلعان كەڭەس وداعىنىڭ كٷيرەۋٸ, 91-شٸ جىلدىڭ قىركٷيەك وقيعاسى ونىڭ دەنساۋلىعىنا ەسەر ەتٸپ, ينسۋلت الىپ قالادى.
بولمىسىنان بەرٸك, جٸگەرلٸ, ٶزٸنە دە, ٶزگەگە دە تالاپشىل ازامات ەسقاليەۆ ول كەزدە 50 جاستا بولاتىن. الايدا قىركٷيەكتٸڭ شۋاقتى كٷندەرٸندە مەرەي جاس ەلەۋسٸز قالدى. استراحان وبلىسىندا تۋىپ-ٶسكەن ول قازاقستاندا جوعارى بٸلٸم الىپ, ورالداعى باسشىلىق قىزمەتٸنە دەيٸن تالدىقورعان وبلىسىندا باسشىلىق قىزمەت اتقاردى.
ورال وقيعاسىنان ەكٸ جىلدان كەيٸن كٶكشەتاۋ وبلىسىنا اۋىستىرىلىپ, بٸر جىل سول وبلىستى باسقاردى. ول كەزەڭ ەلدەگٸ ەكونوميكالىق داعدارىس كەزٸ ەدٸ, رەسەيمەن ورتاق اقشا زوناسى ىدىرادى, ينفلياتسييا جٷزدەگەن پايىزعا قارقىنداپ كەتتٸ, ٸرٸ جەنە ورتا كەسٸپورىندار تٶلەم جٷيەسٸنٸڭ قۇلدىراۋىنان توقتاپ قالدى. 1994-98 جىلدارى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ديپلوماتييالىق قىزمەتتە بولدى, ٶزبەكستاندا, تەجٸكستاندا جەنە ۋكراينادا قازاقستان ەلشٸسٸ قىزمەتٸن اتقاردى.
1991 جىلعى ورالداعى قىركٷيەك وقيعالارىنان بيلٸكتەگٸلەردٸڭ ەلٸ ساباق الا الماي وتىرعانى, ال قاراپايىم حالىقتىڭ, ەسٸرەسە جاستاردىڭ, تٸپتٸ ورتا جاستاعى قازاقستاندىقتاردىڭ سول كەزدەگٸ ماريونەتتٸك كازاك باسشىلارى مەن كەڭەستٸك ارنايى قىزمەت تاراپىنان قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن تەرريتورييالىق تۇتاستىعىنا تٶنگەن قاۋٸپ تۋرالى ەشتەڭە بٸلمەيتٸنٸ الاڭداتتى. ول وقيعا مۇنايعا باي باتىس قازاقستاندى ساياسي سالماعى ٶسٸپ كەلە جاتقان رەسەيگە قوسىپ الۋدى جوسپارلاعان كرەمل مەن لۋبيانكانىڭ (مقك) جوباسى ەدٸ.
- بٸزدٸ جەنە بٸزدٸڭ ورال وبلىسىن سول كەزەڭدە بٸزدٸڭ ورتاق بٸر ۇلى ەلدٸڭ ازاماتى بولعانىمىز دا قۇتقاردى, ٶيتكەنٸ بٸزدە كسرو ازاماتىنىڭ تٶلقۇجاتى بولدى. مەسكەۋ كەيٸننەن ٶزگە اننەكسييالىق اكتٸلەرٸندە قولدانعان رەسەيلٸك تٶلقۇجاتتاردى تاراتۋ سيياقتى ۇتىمدى تەتٸكتەردٸ ول ۋاقىتتا پايدالانا العان جوق. ورال كازاكتارى اۆتونوميياسىن قۇرۋ ەرەكەتٸ سەتسٸز اياقتالعاننان كەيٸن كرەمل وسىعان ۇقساس جوسپارمەن, تەك رەسەيلٸك تٶلقۇجاتتاردى تاراتۋدى پايدالانىپ, كەيبٸر ماقساتتارىنا قول جەتكٸزدٸ, گرۋزيندٸك ابحازييا مەن وسەتييا ايماعىن, مولدوۆالىق پريدنەستروۆەنٸ بٶلٸپ الدى, - دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. – ول كەزدە شىڭىراۋدىڭ شەتٸندە تۇرعان بٸز ۇلتارالىق قاقتىعىس شىڭىراۋىنا قۇلاپ كەتۋدەن امان قالدىق, دٷربەلەڭ مەن سوعىسقا جول بەرگەن جوقپىز, ال ول ورال وبلىسىنىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن سولتٷستٸكتەگٸ كٷشتٸرەك كٶرشٸنٸڭ تارتىپ الۋىنا ەكەلەتٸن ەدٸ.
ورال وقيعاسىنان بٸر اي ٶتكەن سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتى رەسمي ساپارمەن ۇلىبريتانيياعا باراتىن ٷكٸمەتتٸك دەلەگاتسييا قۇرامىنا ماراپات رەتٸندە قوستى. داعدارىستى شەشۋ بارىسىندا كٶزگە تٷسكەن ەسقاليەۆتىڭ كەيبٸر سەرٸكتەستەرٸ لاۋازىمدى, شەندٸ قىزمەتتەرگە يە بولدى. ۆلاديمير گارتمان سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى, پولكوۆنيك ۆلاديمير شۋموۆ قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالىپ, گەنەرال شەنٸن الدى, اناتوليي درۋجينين وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق مقكب باستىعى بولىپ تاعايىندالىپ, گەنەرال بولدى, پولكوۆنيك بەكبولات مۇقىشەۆ باتىس قازاقستان وبلىستىق ٸٸب باستىعى بولىپ تاعايىندالىپ, گەنەرال شەنٸن الدى, ەكٸمشٸلٸك ورگانداردىڭ وبلىستىق بٶلٸمٸ باسشىسى پولكوۆنيك اسىلبەك جامانباەۆ گۋرەۆ وبلىستىق ٸٸب باستىعى بولىپ تاعايىندالىپ, گەنەرال بولدى, درۋجينيننٸڭ ورىنباسارى نۇراحمەت ەراليەۆ قىزىلوردا وبلىستىق مقكب باستىعى بولىپ تاعايىندالدى.
وبلىستىق جەنە قالالىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەستەردٸڭ, ۇيىمداردىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ونداعان قىزمەتكەرٸ وردەن جەنە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. بٸراق ەڭ باستى ماراپات – ورال وبلىسىنداعى قالپىنا كەلگەن بەيبٸت ٶمٸر بولدى, دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. قازاق جەنە ورىس حالقىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان دوستىعى اۋىر سىنعا تٶتەپ بەردٸ, ورتاق ەلٸمٸز تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن جاڭا ٸزگٸ ٸستەرمەن, جەتٸستٸكتەرمەن جالعاسىن تاپتى.
1991 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ باسشىلىق قۇرىلىمىنان ەشتەڭە قالعان جوق ەدٸ, حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ دە كٷنٸ ٶتە باستادى. 1992 جىلدىڭ باسىندا وبلىستار مەن اۋدانداردا قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸنە تٸكەلەي باعىنىشتى ەكٸمشٸلٸكتەر پايدا بولدى. داۆوس ەكونوميكالىق فورۋمىنان قايتىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاسىندا كەڭ قۇرامدى ٷكٸمەتتٸك دەلەگاتسييا بار ەدٸ. ولار ورال ەۋەجايىندا ايالدادى. ەل باسشىسى ەدەتتەگٸدەي نان-تۇزبەن قارسى الىندى, ەۋەجايدا شاعىن كەشكٸ اس ۇيىمداستىرىلدى.
سول كەزدە جينالعانداردى تاڭعالدىرعان وقيعا ورىن الدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول مەزەتتە ەسقاليەۆتى ورال وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ لاۋازىمىنا تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل 1992 جىلدىڭ 2 اقپانى ەدٸ, وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى لاۋازىمى ورنىنا وسىنداي لاۋازىم ەندٸ-ەندٸ ەنگٸزٸلە باستاعان بولاتىن. ەسقاليەۆ وبلىس باسشىلارىنىڭ ٸشٸندە بٸرٸنشٸ بولىپ وسى جاڭا لاۋازىمعا تاعايىندالدى. سول جەردە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ورال وبلىسىن باتىس قازاقستان وبلىسى دەپ اتاۋ تۋرالى كەلٸسٸمدٸ دە الدى. ايقىن شەكارالىق بەلگٸ رەتٸندە قازاقستاننىڭ شەتكٸ ايماقتارىنداعى ٷش وبلىس اتاۋى دا كارتادا بەلگٸلەندٸ: سولتٷستٸك قازاقستان, شىعىس قازاقستان جەنە وڭتٷستٸك قازاقستان. كەيٸن 2018 جىلى باسقا بٸر يميدجدٸك ەسەپپەن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى تٷركٸستان وبلىسى بولىپ قايتا اتالىپ, وبلىس ورتالىعى ەجەلگٸ شىمكەنتتەن كەسەنەلەرٸمەن ەيگٸلٸ كٶنە تٷركٸستان قالاسىنا كٶشٸرٸلدٸ.
- 1991-1993 جىلدارى مەنٸڭ جەكە ٶزٸمە العىس بٸلدٸرگەن ەكٸ جٷزدەن استام جەدەلحات پەن حات كەلدٸ, باق-تا ورال وقيعالارى تۋرالى ماقالالار جازىلدى, - دەپ ەسكە الدى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ.
سول قىركٷيەك كٷندەرٸ تۋرالى ورالدىق جازۋشى, كازاك الەكسەي سۆياتىنيننٸڭ جاباسىنان ٷزٸندٸ: «بٸزدٸڭ وبلىس حالقىنا جٸك سالۋدى, رەسەيدەگٸ كٶرشٸلەرٸمٸزبەن ارازداستىرۋدى تٸلەۋشٸلەر كٶپ بولعان سول 1991 جىلعى كٷزدٸڭ تولقىنىسقا تولى كٷندەرٸ, مەنٸڭ ويىمشا, بەرٸنەن دە بٸزدٸڭ گۋبەرناتورعا قيىن بولعانى انىق. حالىقتىڭ قۇرمەتٸ مەن ماحابباتىنا يە بولۋ سىنى - سوعىستان دا اۋىر سىن. بۇل سىناققا ول شىدادى. بٸزدە بىلاي دەپ ايتىلادى, ماحابباتقا يە بولدىڭ با, كازاك, ەندٸ شىدا! ول حالىقپەن جەكە بايلانىسقا شىقتى, ال بۇل ٷلكەن ٸس, ٷلكەن ٶنەر. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قالا كازاكتارى اراسىندا قازٸر ايتىلىپ جٷرگەن سٶز – ەسقاليەۆ اۋىر كەزەڭگە تٶزدٸ جەنە ورىستار مەن قازاقتار اراسىندا تۋىنداعان شيەلەنٸستە ٶزٸنٸڭ تىنىشتىق پەن كەلٸسٸمگە نەگٸزدەلگەن تۇراقتى ساياساتىن جٷرگٸزە الدى. وسى وقيعالاردان كەيٸن «زەنيت» زاۋىتىنىڭ ۇجىمى اتىنان بٸزدٸڭ ورال وبلىسىن بٸتٸمگەرشٸلٸك ايماعى دەپ جارييالاۋدى ۇسىنامىن, باسقالار بٸزدەن ٷلگٸ السىن».
بەلگٸلٸ سۋرەتشٸ سەكەن عۇماروۆ بىلاي دەپ جازدى: «ەڭ اۋىر جىلدارى ەسقاليەۆتىڭ وبلىستا قايتا قۇرۋعا ۇقساعان ەرەكەتٸ «ەدەمٸ كەلٸسٸم» دەپ اتالادى. تٸتٸركەندٸرەتٸن اشىق قىزىل تٷس بٸرتٸندەپ قىزعىلت, قىزعىلت سارى, سارى تٷسكە اۋىستى. بۇل - تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعى. تەڭٸر – اسپان كٶك تٷستٸ, تىنىشتاندىراتىن جەنە وسى ەلەمگە, كەلٸسٸمگە باستايتىن تٷس. قۇدايدىڭ ەمٸرٸمەن قايىرىمدى ەر كەلٸسٸمگە كەلە الاتىن ەدٸ جەنە ول كەلدٸ دە. ورال ٶڭٸرٸ جەرٸنە ول دەر كەزٸندە كەلگەن ەكەن».
پريۋرالنىي اۋدانى لەنين اتىنداعى كولحوز بريگاديرٸ, سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ, كازاك يۆان شكيلەۆ: «ماعان سوعىس ارداگەرٸ رەتٸندە زەينەتكە ەرتە شىعۋعا رۇقسات بەردٸ. بٸردە ٷيگە ەسقاليەۆ كەلدٸ, شاي ٸشتٸك, ول ماعان «نەعىپ ٷيدە وتىرسىڭ? جۇمىس ٸستەيٸك, تۋعان ەگٸستٸگٸڭە بار» دەدٸ. ال مەن قۋانا-قۋانا جۇمىسقا ورالدىم. بىلتىر وسىندا, قالادا قيىن بولدى. اتا-بابام كازاك بولعاندىقتان ماعان دا اۋىر بولدى. بٸرگە ٶسٸپ, بٸرگە استىق جيناعان, ٶمٸر بويى قۋانىشتا دا, قيىندىقتا دا بٸرگە بولعان ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنە قارسى شىققانى تٷسٸنٸكسٸز. اششى سٶزدەرٸن ايتىپ, بٸر-بٸرٸنە ۇمتىلعان ادامداردى ايداپ سالعان كٸمنٸڭ قارا نيەتٸ ەكەن? ن.ەسقاليەۆ حالىقتى تىنىشتاندىردى, بۇرىنعىداي بٸر-بٸرٸن قۇرمەتتەۋگە, بٸر-بٸرٸنە سەنٸپ ٶمٸر سٷرۋگە باستادى. بٸزدٸڭ ايماق – باي ايماق, بۇل جەردە مولشىلىقتا ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن ٷرەي تۋدىرماي, بٸرگە ەڭبەك ەتۋ كەرەك. قازاقتار ٷشٸن دە, ورىستار ٷشٸن دە ورال ٶڭٸرٸ – ورتاق وتان. بٸز ونى بٸرگە ساقتاۋىمىز كەرەك».
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ پەن ونىڭ سەرٸكتەستەرٸنٸڭ تۋعان ٶلكەگە تۇراقتىلىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ قايتارۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگٸ مەن جۇمساعان كٷش-جٸگەرٸن ورال وبلىسىنداعى بەدەلدٸ, بەلگٸلٸ ادامدار وسىلاي ريياسىز باعالاپ, شىنايى دا جىلى سٶزدەرٸن ارناپ جاتتى. ەرينە, سول 91-جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە قازاقستان شەكاراسىندا ورالعا, ودان كەيٸن گۋرەۆكە كٸرۋگە دايىن پريۆولجسك-ورال ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ تانكٸلەرٸ تۇرعانىن حالىق اراسىندا ەشكٸم بٸلگەن جوق. ارادا جىلدار ٶتكەننەن كەيٸن 1991 جىلدىڭ كٷزٸنە دەيٸن وسى ەسكەري وكرۋگ قولباسشىسى بولعان, باسىپ كٸرۋگە ەسكەر دايىنداعان گەنەرال البەرت ماكاشوۆتىڭ ٶزٸ ونى ەسقاليەۆقا مويىنداعان ەدٸ. بۇرىن قارسىلاس بولعان, ەكٸ ادامنىڭ كەزدەسۋٸ دە كەزدەيسوق بولدى.
ارتۋت نىعمەت
