Foto: Artýr Nyǵmettiń kitabynan alynǵan
Jas qazaq jýrnalist-zertteýshisi Artýr Nyǵmettiń kitaby 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynyń belgisiz betterin ashady.
4 taraý: «Kazaktardyń 400 jyldyq» jiyny ótetini anyq boldy
5 taraý: Oral obkomy áreket etýde
Kirispe jáne 1 bólim: ORALDAǴY TEKETIRES. 1991 JYL
ORALDAǴY TEKETIRES. 1991 JYL ‒ 2,3 TARAÝ
4 TARAÝ. «KAZAK QAÝYMDASTYǴYNYŃ 400 JYLDYQ» JIYNY ÓTETINI ANYQ BOLDY
Oraldaǵy qyrkúiek oqiǵalary Keńes Odaǵy basshylyǵynyń yqpalymen oryn alǵanyna oblys basshylyǵynyń eshbir kúmáni bolmaǵan edi. Oral oblysynyń burynǵy basshysy Nájimeden Esqaliev bizge 1991 jyldyń 13-15 qyrkúiegine josparlanǵan kazaktardyń jiynyn barynsha keiinge shegermek bolyp, oǵan salmaqty sebep, negiz tabýǵa tyrysqanyn aitty. Kazak depýtattary ústem bolǵan halyq depýtattarynyń Oral qalalyq keńesi oblys basshylyǵyna qarsy shyǵyp, «Oral kazaktarynyń patshaǵa qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn» toilaýdan bas tartpady. Odan buryn Kommýnistik partiianyń Oral qalalyq komitetiniń birinshi hatshysy Valerii Djýnýsov óz erkimen joǵary laýazymdy qyzmetin bosatyp, qalanyń áskeri zaýyttarynda myńdaǵan qoldaýshysy bar «Demokratiialyq Oral óńiri» qozǵalysyn qurǵan bolatyn. Olar «Vozrojdenie» qozǵalysymen birigip, oblystyq biliktiń jańa múshelerin sailaýdy maqsat etedi.
Kazaktardyń jetekshisi, sol kezdegi Qazaqstan parlamentiniń depýtaty Viktor Vodolazov 2011 jyly «Azattyq» radiosyna bergen suhbatynda «Máskeýdegi áldebir ekonomikalyq kúshter» olardyń qolymen Qazaqstan territoriiasynyń bir bóligin, naqty aitqanda, munai men gaz qory bar batys oblystaryn bólip alýdy josparlaǵanyn moiyndady. Alaida bizdiń kazaktardyń mereitoiynyń eshqandai astyrtyn saiasi maqsaty bolmaǵan», - dep sendiredi Viktor Vodolazov.Bolat Moldashev basqarǵan Oral qalalyq halyq depýtattary keńesiniń atqarý komiteti 1991 jyldyń 24 sáýirindegi sheshiminde oǵan birneshe qairetkerlerden, atap aitqanda depýtat Markin, Vodolazov; jazýshylar Korsýnov, Zovskii, Sviatynin; ǵylym kandidattary Fokin, Shelokov; kazaktar atamany Kachalinnen kazaktardyń mereitoiyn ótkizý týraly usynys túskenin tirkeidi. Osylaisha olar merekeleýge resmi túrde ruqsat alady. Oral kazaktarynyń kóshbasshylary Oral qalalyq halyq depýtattary keńesiniń atqarý komiteti 1991 jyldyń 28 mamyr aiyndaǵy sheshiminde 15 qyrkúiekte «Oral kazaktarynyń Otanǵa qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn» merekeleýge ruqsat berilgenin jariialady. Osylaisha, Oral óńirindegi kazak qaýymdastyǵyn jandandyrýdyń eń bir dramalyq kezeńi bastaldy. 91-shi jyldyń jazy birden qainap sala berdi.
«Azat» qazaq ulttyq qozǵalysynyń jergilikti uiymy «kazaktardyń mereitoiyna» qarsy bolyp, birneshe ótkir málimdeme jasaidy. Sol jyldyń maýsym aiynda IIM men Memlekettik qaýipsizdik qyzmeti qyzmetkerleri aldynda sóz sóilegen oblys basshysy Nájimeden Esqaliev kazaktardyń tek áskeri forma kiip qana qoimai, qarýly otriadtar qurý, tipti ózderine qarasty barlaý qyzmetin qurý nietteri bar ekenin aityp, alańdaýshylyǵyn bildirdi. Sonymen qatar Esqaliev «Oral kazaktarynyń 400 jyldyǵyn» atap ótýge kedergi bolǵan jaǵdaida qandy qaqtyǵys bolýy múmkin ekenin eskertken kazak atamany Kachalinniń qoqan-loqysyn da aityp ótti.
Keńes zamanynda 15 qyrkúiek Oral qalasynyń «Qala kúni» retinde atalyp júrdi, sol kezdegi qalyptasqan úlgi boiynsha qala kúninde partiia jinalystary, folklorlyq sharalar ótetin. Oral kazaktarynyń apologetteri sol kezde kazaktar patshaǵa áriptestik turǵydan qyzmetti etti dep aitqandy jaqsy kóretin. Biraq Oraldaǵy ahýal «til máselesine» qatysty onsyz da ýshyǵyp turǵan edi. Kazaktardyń úlken jiyn ótkizý, oǵan Keńes Odaǵynyń osylai qaita jandanǵan kazak qaýymdastyǵynan qonaqtar shaqyrtýy Oraldyń ózinde jáne sol kezdegi el astanasy Almaty qalasynda da qazaq demokratiialyq qoǵamynyń narazylyǵyn týdyrdy. Janjal týyndap, ishten de, syrttan da tez ýshyǵa tústi.
Oral kazaktarynyń qazirgi atamany, «Jaiyq-Oral kazaktary Odaǵynyń» tóraǵasy Viacheslav Solodilov sol merekeniń ataýyn «Oral kazaktarynyń Resei patshasyna qyzmet etýiniń 400 jyldyǵy» dep atalǵany sol ýaqyttaǵy kazak jetekshileriniń qateligi bolǵanyn osy kitap avtoryna aitqan. Sonymen qatar ol jergilikti kazaktardyń basqa da belsendileri sekildi kazaktarda eshqandai separatistik piǵyldyń, Oral oblysyn Qazaqstannan bólip alý týraly úndeýdi jariialaý jospary bolmaǵanyn, tek «100 jylda bir keletin mereitoilaryn atap ótý» nieti ǵana bolǵanyn aityp aqtalady.
Alaida Oral qalasy emes, oblys basshylyǵy bul jaǵdaidy basqasha qabyldaǵan bolatyn. «Qolymyzda kazaktar mereitoiynda ózderiniń avtonomiia bolǵanyn jariialaý nemese oblys basshylyǵy qaýipsizdigine qater tóndirý yqtimaldyǵy týraly naqty da bultartpas dálelder boldy, al bul Oral oblysyna ásker kirgizýge jeterlik syltaý edi», - deidi Nájimeden Esqaliev avtormen áńgimesinde:
- Sol kúnderdiń raiy rasymen de óte qaýipti boldy. Kazaktar, bári emes, ishindegi jaýyngerleri Jaiyq ózeniniń oń jaq jaǵalaýyn bólip alyp, kazaktardyń avtonomiialyq respýblikasyn qurý qaýpin tóndirdi. Biz de Oral oblystyq keńesinde kazaktarǵa merekesin ótkizýge ruqsat bergen joqpyz. Depýtattardyń qalalyq keńesinde kazaktardy jaqtaýshylar kóp boldy, olar mereitoi týraly sheshimdi qalalyq keńes arqyly alyp shyqty. Alaida halyq depýtattarynyń oblystyq keńesi ol sheshimniń kúshin joiyp, 5 qazan jalpy mereke – Oral óńiri halyqtarynyń Kúnin belgiledi. Sol mereke qarsańynda egin jinaý naýqanynyń tabysty aiaqtalýyn atap ótý de kózdeldi.
Bul «400 jyldyqqa» qatysty týyndaǵan ótkir máselelerdi ýshyqtyrmaý jolyndaǵy áreket bolatyn. Halyq depýtattarynyń oblystyq keńesi 1991 jyldyń 5 shildesinde «Oral óńiri halyqtarynyń Kúnin ótkizý týraly» qaýly qabyldady. Ony Respýblika kúnine sáikestendirip 1991 jyldyń 5 qazanyna belgiledi. Halyq depýtattary oblystyq keńesiniń bul sheshimin kazak qaýymdastyǵynyń jetekshileri elegen joq. Merekeni ótkizý merzimi Máskeýde bekitilip qoidy dep málimdegen olar Oral Reseidiń barlyq aimaqtarynan kazak atamandaryn kútip otyrǵanyn, merekelik sharalarǵa búkilodaqtyq mártebe berildi degen ýájderin alǵa tartty.
Oblystyq atqarý komitetiniń ymyraly sheshimi jergilikti qazaq ziialylarynyń da ótkir qarsylyǵyn týdyrdy. Kazak qaýymdastyǵynyń qaita jandanýyna, olardyń óz «mereitoiyn» atap ótýge degen qulshynysynan seziktengen Oraldaǵy qazaq ziialy qaýymy oblys jáne qala basshylyǵynan Máskeý tarapynan basqarylyp otyrǵan bul naýqandy toqtatýdy talap etedi. 1990 jyldyń jazynda Oralda jalpyulttyq «Azat» qozǵalysynyń jergilikti uiymy qurylǵan bolatyn. Oral oqiǵasynan keiin Prezidenttik komissiia qorytyndysynda aitylyp kelgendei, Oral óńirinde kazak qaýymdastyǵynyń jandanýy ekstremistik, shovinistik jáne separatistik sipatqa ie bola bastaǵanyn aityp, dabyl qaqqandardyń alǵashqysy «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq bóliminiń basshysy, «Azat» qozǵalysynyń belsendisi, aqyn Aisulý Qadyrbaeva boldy. Ózimen qatar seriktesteri Amanjol Zinýllin, Orynbai Jákibaev, Altai Zeinýllin jáne basqa belsendiler Oral oblysy basshylyǵyna, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine, Respýblika prokýratýrasyna bas kótergen kazaktardy toqtatýdy talap etip hat joldady. Aisulý Qadyrbaeva Oraldyń orys tildi turǵyndary arasynda separatizm men shovinizm nasihattala bastady dep málimdedi.
Qazaq ulttyq qozǵalysynyń jetekshileri eldiń barlyq aimaqtarynda kazak qaýymdastyqtaryn qaita jandandyrýdy «ulttyq aimaqtardy» otarlaý quralyn qalpyna keltirý dep qabyldady. Sol sebepti olar parasattylyqpen Qazaqstanda ultaralyq kelisimdi saqtaý úshin kazak qurylymdaryna tyiym salýdy talap etti.
Oral oqiǵalarynyń kýágeri bolǵan qazaq belsendileri óz estelikterinde sol kúnderi kazaktar áskeri daiyndyqtaryn ashyq kórsete bastaǵanda qaladaǵy ahýal shielenise túskenin jazady. Jergilikti «Azat» qozǵalysy jetekshileriniń biri, Oral oqiǵalary týraly trilogiia avtory Orynbai Jákibaev óz eńbeginde qala ishinde kazaktardyń jasyryn túrde qarýlana bastaǵany jáne áskeri daiyndyqtary arta túskeni jaily habar taraǵanyn jazǵan.
«Zenit», «Metallist», «Omega», «Gidropribor» zaýyttary men taksomotor parkinde sol mezette qarýly kazak toptary qurylyp úlgergen edi. Olardyń basshylary Oralǵa basyp kirýge daiyn turǵan Privoljsk-Oral áskeri okrýginiń tank polkinen habardar bolǵany anyq edi», - deidi Nájimeden Esqaliev. Birde oǵan jergilikti quqyq qorǵaý qurylymynyń basshylary okrýg qolbasshysy, general Albert Makashovtyń ózine tapsyrylǵan aimaqty áýeden baqylaý barysynda ushaqqa mai quiý degen syltaýdy alǵa tartyp, Oral áýejaiyna qonǵanyn, sol jerde Oral kazaktary atamanymen kezdesip, áńgimeleskeni týraly habarlaǵan bolatyn.
Oral oqiǵasynan keiin jumysqa kirisken Prezidenttik komissiia «Kazachii vestnik» gazetinde 1991 jyly qazaqtardyń ar-namysyn qorlaityn materialdar bolǵanyn jáne de eger Qazaqstanda kazaktarǵa qarsylyq bolsa, Resei aimaǵynda turatyn qazaqtarǵa qarsy genotsid bolatynyn ashyq eskertken kazak qaýymdastyqtarynyń Nazarbaevtyń atyna jazǵan qoqan-loqy sipattaǵy aqparattardyń jariialanǵanyn kórsetti.
Áńgime barysynda Nájimeden Esqaliev Máskeýdiń josparyna eshkim bóget bolmaýy úshin ony Oral oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy qyzmetinen shettetý amaly qarastyrylǵanyn tilge tiek etti. Bul baiaǵy sol «qaita sailaý» nomenklatýralyq ádisimen iske asyrylýy tiis bolatyn. 1986 jyly jeltoqsanda Kreml Qazaqstandy jyldar boiy basqarǵan Dinmuhamed Qonaevty ornynan alyp, Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy laýazymyna Reseiden Gennadii Kolbindi ákelgende osylai bolyp edi. Aýys-túiis formaldy túrde Ortalyq komitettiń (OK) plenýmynda boldy, OK músheleri Máskeý usynǵan kandidatqa biraýyzdan jaqtap daýys bergen bolyp sanaldy. Avtoritarlyq júiede eshkim qarsy shyǵýdy oilamaityn da edi.
Alaida 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasyndaǵy halyqty aiaýsyz basyp-janshyp, aqyr sońynda Qonaevtyń qýdalanýyna soqtyrǵan Gorbachevtyń áreketi Batys adam quqyǵyn qorǵaý uiymdary tarapynan aiyptalyp, synǵa ushyraǵan bolatyn. Qaita qurý kezindegi demokratizatsiia da kúsh ala bastady, sol sebepti ustanymy berik qazaq basshysyn Reseidiń marionetkasyna aýystyrý tásili jaramaityn edi. Onyń ústine Nájimeden Esqalievtyń oblysta jáne Qazaqstan astanasynda bedeli de aitarlyqtai joǵary boldy. Máskeý ony qozǵaýǵa asqan saqtyqpen qarady.
Kreml Reseimen shekaralas Qazaqstan oblystaryndaǵy obkomnyń birinshi hatshysy qyzmetine ádette, sol kezde respýblika halqynyń 70 paiyzyn quraǵan slavian ulty ókilderin taǵaiyndaityn. Óz josparyn iske asyrý maqsatynda Máskeý Oral oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysyn slavian ulty ókiline aýystyrýdy, Oral oblysy aimaǵynda kazak avtonomiiasyn qurýdy qoldaýdy, al Qazaqstannyń batys, shyǵys, soltústik oblysynyń jerlerin «erikti túrde» Resei Federatsiiasy quramyna qosylýy týraly plebistsit oilastyrǵan edi. Alaida Nájimeden Esqaliev kazak qaýymdastyǵynyń «oiana bastaǵany» týraly alǵashqy qońyraýlar túse bastaǵan 1989 jyldan bastap, airyqsha qoǵamdyq belsendilik tanytty, Almaty men Máskeýdiń múmkin bolǵan barlyq kabinetterdiń esigin de qaqty, sondyqtan onyń ornyna basqa basshyny qoiý kazaktardyń separatistik oiynyna Máskeýdiń tikelei qatysy bar dep qabyldanýy yqtimal edi.
Osy oraida Oral oblysy men kórshiles Resei oblystary arasyndaǵy dástúrli ekonomikalyq tatý qarym-qatynastaryń úzilmegeni strategiialyq turǵydan durys bolǵanyn eske alady Nájimeden Esqaliev.
- Osyndai qiyn jaǵdaida Reseiden bizdi qoldaityn basshylar da tabyldy, olarmen turaqty ári óte jaqsy qarym-qatynasta boldyq. Anatolii Gýjvinmen (Astrahan), Vladimir Kalashnikovpen (Volgograd), Sergei Belyhpen (Saratov), Evgenii Mýravevpen, al keiin Konstantin Titov (Samara) jáne Vladimir Elaginmen (Orynbor) turaqty da yqylasty bailanys ornattyq. Biz olarmen izgi nietti kórshi hám dos bola bildik. Kezdese qalǵan sátterde joldastyq áńgimeler órbidi, ózara bailanysty tereńdetý jolynda ortaq múddeler talqylandy. Samaralyqtar Oral ózeninen ótetin avtokópir qurylysyn bastasa, orynborlyqtar Qarashyǵanaq ken ornynda Orynbor gaz óńdeý zaýytyna qarasty gazkondensatyn qaita óńdeý men tasymaldaý keshenin saldy, saratovtyqtar bolsa Oral oblysynyń Tasqala aýdanynda tsement zaýytyn salý nietin bildirdi. Aradaǵy oidyń ashyqtyǵynan olardyń eshqaisysynyń Qazaqstanmen aradaǵy jyldar boiy shaiqalmai kelgen tatý qatynasty buzǵysy kelmeitini anyq baiqalatyn. Shekaranyń eki jaǵynda da halyqtyń týma-týystary men dos-joldastary kóp boldy. Osynyń barlyǵynan kazak qaýymdastyqtaryna qatysty olardyń óz máseleleri bar ekeni seziletin. Bul óz kezeginde «400 jyldyq mereitoi» bastamasy Máskeý tarapynan bolǵandyǵyn dáleldeitin.
Oral oblystyq militsiiasynyń sol kezdegi bastyǵy, keiin Qazaqstannyń ishki ister ministri bolǵan Vladimir Shýmov Reseidiń IIM jýrnalynda jariialaǵan «Qaterli úsh kún» maqalasynda kazaktardyń Qazaqstan egemendigine qarsy áreketteri qanshalyqty qaýipti bolǵanyn jan-jaqty taldap kórsetedi. «Saiasi jáne ekonomikalyq máseleler etnikaaralyq airyqsha qaýipti jaǵdaidy týǵyzdy, - dep jazady Shýmov óziniń maqalasynda. - KSRO-nyń jekelegen aimaqtarynda bul qantógis pen adam shyǵynyna ákeldi. Biraq osyndai qaiǵyly oqiǵalar barlyq jerde túsinistikpen qabyldana qoiǵan joq. 1990 jyly kazak tarihi-mádeni qaýymdastyǵy paida boldy. Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń depýtaty V.Vodolazov pen qalalyq partiia komitetiniń burynǵy múshesi, ekstremistik top basshysy bolǵan A.Kýnakovskii «Qaita órkendeý komitetin» uiymdastyrdy. Olar aq kazaktardy reabilitatsiialaý týraly deklaratsiia jariialady, ruqsat etilmegen mitingiler ótkizdi. Syrttan kelgen arandatýshylardyń yqpalymen Qazaq KSR quramynda kazak avtonomiiasyn qurýdy talap etti». Osy ekpinmen 15 qyrkúiekke belgilengen «kazaktardyń saltanatty meiramy» da jaqyndady. Osy mereitoi qarsańynda Jaiyqtyń oń jaq jaǵalaýyndaǵy Reseimen shekaralas aimaqta kazaktar respýblikasy qurylǵanyn jariialaý josparlanǵan bolatyn. Eske sala keteiik, 1991 jyldyń qyrkúieginen buryn Máskeýde TJMK búligi bastalyp, sátsiz aiaqtalǵan edi. Qansha degenmen M.Gorbachevtiń KSRO-ny reformalaý áreketi báribir júzege aspaityny anyq edi. Tamyz búliginen keiin KSRO-nyń ydyraýy tipti jyldamdai tústi. Aiaqqa turyp alǵan kazak qaýymdastyqtary «ulttyq shetki aimaqtarda», Kavkazda, Moldovada, Reseidiń ońtústiginde ortalyqtan alystaý úrdisin toqtatý áreketteri oryn aldy. Oraldaǵy kazak jetekshileriniń separatistik ideialary da anaǵurlym qatty estile bastady, al «kazaktar mereitoiynyń» jaqsylyq ákelmeitini anyq edi.
5 TARAÝ. ORAL OBKOMY ÁREKET ETÝDE
Osydan eki jyl buryn ǵana tynysh jatqan Oral qalasy 1991 jyldyń 15 qyrkúiegine qarai qumyrsqanyń ileýindei qainap jatty. Záýlim kazak ǵimarattary salynǵan ortalyq kóshedegi Leninniń tas músini ózi qurǵan Keńes memleketinde ne bolyp jatqanyn túsiner emes. Halyqtar dostyǵy, odaqtas respýblikalardyń aǵaiyndyq qatynastary, osylardyń barlyǵy 1922 jyly, iaǵni KSRO qurylǵan ýaqytta máńgilikke qalanǵan siiaqty edi ǵoi. Alaida, dál qazir álemdegi tuńǵysh sotsialistik memleket 70 jyldyǵyna aiaq basar kezde qabyrǵasy ydyrap ketýge shaq qalyp, teńselip tur.
Keńes kezinde Oral mektepterinde 20 ǵasyrdyń basyndaǵy Azamattyq soǵysta qala ózin aq kazaktardan qorǵaǵan Qyzyl Áskerlerdiń qolynda bolǵanyn dáripteitin. Keńes memleketin qurǵan Lenin Chapaev diviziiasyna óziniń áigili telegrammasyn jiberdi: «Oraldyq joldastarǵa, qorshaýda qalǵan Oraldy elý kún qorǵaǵan batyrlarǵa ystyq sálemimdi joldai otyryp, rýhtaryn túsirmei, taǵy birneshe apta shydai turýlaryn ótinip suraimyn. Oral qorǵanysynyń qaharmandary sáttilikke qol jetkizedi». Arada jetpis jyl ótkende, 1991 jyly Oral aq kazaktardyń qolastynda qalǵandai bolyp kórindi. Qalada keńes kezinde bolmaǵan túrli-tústi qalyń matadan tigilgen erekshe mýndirdegi, tańbaly jáne tańbasyz alýan túrli pogon taqqan jaýyngerler qaptap ketti. Qorshaýdy buzyp kirip, Qyzyl Armiiany kazarma men shtabtarynan qýyp shyǵýǵa kirisip ketkendei áser qaldyrǵan kazak papahalary qala kóshelerinde tolyp júrdi. Oralǵa irgeles Resei qalalarynan, Qazaqstandaǵy kazak qaýymdastyqtarynan ondaǵan, júzdegen qonaq keldi.
1991 jyldyń 13 qyrkúieginde qalanyń ortalyq alańynda «Azat» qozǵalysy jáne basqa da qazaq ulttyq uiymdarynyń júzdegen belsendileri jinalyp turdy. Mitingige jinalǵandar arasynda oblystyń keibir aýdandarynan kelgender, iri kásiporyn jumysshylary men jergilikti oqý oryndarynyń stýdentteri de boldy.
Osy tusta ákimshilik resýrs iske qosylady. Oblys basshysy Nájimeden Esqaliev mereitoiǵa qarsy mitingtiń jergilikti qatysýshylary óziniń jasyryn pármeni arqyly jinalǵanyn moiyndaidy. Al Qazaqstannyń ózge aimaqtarynan kelgen qazaq uiymdarynyń belsendileri «Azat» qozǵalysynyń jetekshisi Mihail Esenálievtiń bastamasymen kelgen edi.
- Men Jánibek pen basqa aýdandardyń birinshi basshylaryna myqty adamdardan quralǵan toppen Oralǵa avtobýstarmen jetýdi tapsyrdym jáne buǵan jastardy aralastyrmaýdy tapsyrdym, óitkeni 1986 jylǵy Almatyda bolǵan Jeltoqsan tragediiasy áli umytylmaǵan bolatyn. Aýdandyq partiia komitetteriniń árbir birinshi hatshysyna Oralǵa bes júz-alty júzdei myqty jigitterdi jóneltýdi tapsyrdym. Oblys aýdandarynan barlyǵy bes myńǵa jýyq adam jinaldy, olarǵa myńnan astam qala turǵyndary qosyldy, - deidi Nájimeden Esqaliev kitap avtoryna aitqan áńgimesinde.
Ákimshilik resýrsty paidalaný jaily sol ýaqytta Jánibek aýdanynda memlekettik qyzmette bolǵan Mahambet Ihsanǵali-Mátenqoja «Azat» qozǵalysy belsendisi Orynbai Jákibaev shyǵarǵan «Azattyq» estelikter jinaǵynda da aitady. Onyń aitýynsha, 1991 jyldyń 12 qyrkúieginde oǵan Oraldan «Azatshylardyń» jetekshisi Amanjol Zinýllin telefon soqqan. Ol: «Oralda kazaktar bas kóterip jatyr, Oral oblysyn Resei quramyna qospaqshy. Otandy qorǵaýǵa jigitter kerek», - depti. Ihsanǵali-Mátenqoja bul habardy Jánibek aýdanynyń basshysy Samat Ospanovqa jetkizedi. Osydan keiin iske Jánibek aýdandyq avtotransporttyq ekspeditsiialyq kásiporyn direktory Samiǵolla Orazov qosylady. Osy kásiporynnyń «qyzyl buryshynda» Ihsanǵali-Mátenqoja jinalǵandarǵa jaǵdaidy baiandap beredi. «Basshy S.Orazov Otan qorǵaýǵa attanǵan jigitterdi jumystan bosatýdy, eki PAZ avtobýsyn tolyq benzinmen jáne jolǵa qajet azyq-túlikpen qamtamasyz etetinin aitty»,- dep jazady Mahambet Ihsanǵali-Mátenqoja. Osylaisha, Jánibek aýdanynan Oralǵa 77 jigitten turatyn top jumyldyra attandy.
Jánibek aýdandyndaǵy bir ǵana kásiporynnyń ózinen Oraldaǵy narazylyq mitingisine eki avtobýs adamdy qalai jibergeni týraly bizge Samiǵolla Orazovtyń ózi de aityp berdi. Kásiporynnyń qosalqy sharýashylyǵy bar edi. Orazov úsh qoi soiǵyzady, qaladaǵy shyǵynǵa dep bólek qarjy bergen jáne azyq-túlikpen qamtamasyz etken.
Qalaǵa kelgennen keiin jigitter bir jataqhanaǵa ornalasty. Qyrkúiekte stýdentter ádette aýyl sharýashylyq jumysyna: kartop, kókónis, jemis-jidek jinaýǵa ketetin, jataqhanalar bos boldy, taǵy da Oral obkomynyń ótinishimen joǵarǵy oqý oryndarynyń rektorlary mitingige kelgen qazaq jigitteriniń jataqhanalarǵa ornalasýyna ruqsat berdi. Ol kezde Oralda bar-joǵy eki qonaq úi edi, onyń ózi ádette bos bolmaityn.
- «Sen tur, men ataiyn» degen jigitter arasynda tártip saqtaýdyń mańyzy joǵary boldy, óitkeni aralarynda qyzý qandylar da bolǵan edi. Degenmen bári tynysh ótti. Bizge júktelgen eki mindet boldy. Birinshisi, Nájimeden Esqalievtyń suraýy boiynsha jigitter tobymen qamtamasyz etý. Ekinshisi, barlyǵymen jeke sóilesý, olardan kazaktarǵa qarsy turǵan mitingi kezinde qatań túrde ustamdylyq tanytýlaryn suraý. Pyshaqtasyp ketýden Qudai saqtasyn, alda-jalda bireý qarý qoldansa, Qudai saqtasyn, qan tógiler edi. Biz qoǵamdyq tártipti saqtai aldyq, - deidi kitap avtoryna Samiǵolla Orazov.
Uiymdastyrýshylardyń eńbegi men halyqtyń tózimdiliginiń arqasynda Oraldaǵy kazaktar men qazaqtar qarsy turǵan 13-15 qyrkúiek kúnderi eshkimniń bir tal shashyna zarar kelgen joq, eshkimniń murny buzylǵan joq.
Oral oqiǵalary jas basshylarǵa naǵyz mektep boldy, olardyń menedjer retinde, memlekettik qyzmet júiesinde basshy retinde ósýine serpin berdi. Mysaly, Samiǵolla Orazov ol kezde nebári 34 jasta edi. Oral oqiǵasynan keiin Orazov Jánibek aýdanynyń ákimi bolyp taǵaiyndaldy, kólik salasynda basshylyq qyzmetterde boldy, keiin memlekettik qyzmetke qaita shaqyryldy da, Tasqala aýdany ákimshiligin basqardy, Oral qalasynyń meri boldy.Qaladaǵy qoǵamdyq tártipti saqtaý negizinen jergilikti militsiia kúshimen, jasaqtardyń jeke toptarymen múmkin boldy jáne bul iste qalalyq militsiia bastyǵy Valerii Maqatovtyń, oblystyq IIB bastyǵynyń orynbasary Bekbolat Muqyshovtyń jáne oblystyq áskeri komissardyń orynbasary Gennadii Muqataevtyń rólderi mańyzdy boldy. Halyq depýtattarynyń oblystyq keńesi tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Tumanov pen Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń Oral oblysynan depýtaty Serik Muqanov syrt kózge kórinbeitin jumystardy júrgizip otyrdy. Oblystyq quqyqtyq qurylymdar isi halyq depýtattary oblystyq keńesiniń atqarý komiteti janyndaǵy shtab tarapynan qamtamasyz etildi. Kúshtik qurylymdardy úilestirý oblystyq atqarý komiteti tóraǵasynyń orynbasary Nikolai Mordasovqa tapsyryldy. Olar oblystyq militsiia bastyǵy Vladimir Shýmovpen birge Oral qalasynyń temirjol vokzalynda poiyz, avtobýspen jetken Resei kazaktaryn tosyp alyp, ekstremizm men buzaqylyq áreketter oryn alǵan jaǵdaidaǵy jaýapkershilik týraly eskertýler jasap, qylyshtaryn ýaqytsha saqtaýǵa ótkizýge májbúrledi.
«Mereitoidyń» sharyqtaityn kúninde oblystyq áskeri komissardyń orynbasary Gennadii Muqataev pen qalalyq militsiia bastyǵy Valerii Maqatov senimdi qyzmetkerlerimen eki topqa bólinip, reseilik kazaktar mingen avtobýstardy qarsy alý maqsatynda «Oral-Samara», «Oral-Orynbor» tas joldaryna shyqty. Qylyshpen qarýlanǵan ondaǵan kazaktardy Oralǵa kirgizbeý úshin qalaýsyz qonaqtarǵa jol ústinde dastarqan jaiyp, aqjardy tilek aityp, ashy sýsynnan usynýǵa týra keldi.
Sosyn polkovnikter Muqataev pen Maqatov olardyń ishimdik iship, masairaǵan halderi men qoldarynda sýyq qarýdyń bolǵanyn jeleý etip, bir jaǵdaiǵa urynar dep syltaýrata kórshiles Resei oblystaryndaǵy áriptesterimen jaqsy qatynastaryn paidalanyp, kóptegen kazakty Samara men Orynborǵa qaitýǵa kóndirdi. Oblystyq shtabtyń osyndai kózden tys áreket etkeniniń arqasynda Oraldaǵy mereitoiǵa jinalǵan kazaktar sany edáýir qysqardy. Túrli aqparat kózderine sáikes, Oralǵa jetken kazaktar sany shamamen 200-250 boldy.
- Bir sózben aitqanda, maǵan kabinetimde ómir súrýge týra keldi. Qasymda eki senimdi kómekshim: buryn komsomol obkomynyń birinshi hatshysy bolǵan Amangeldi Dáýletjanov pen prezident Nazarbaevtyń keńesshisi Serik Ábdirahmanov usynǵan Bolat Shákimov boldy, - dep eske alady Nájimeden Esqaliev. – Bolat Shákimov Joǵary partiia mektebinde oqyǵan kezinde Serik Ábdirahmanovpen, Altynbek Sársenbaevpen taǵy basqa belgili, iri saiasatkerlermen tyǵyz aralasqan, «Azat» qozǵalysy, «Alash» qoǵamy jáne basqa da beiresmi birlestikterdiń jetekshilerimen tyǵyz bailanysta bolǵan. Ol alǵashqy kezdesýde-aq aǵymdaǵy jaǵdailarǵa qatysty ustanymymen, beiresmi belsendilerdi jaqtaýshylarymyzǵa ainaldyrý týraly usynystarymen meni tańǵaldyrdy. Sol kúni-aq men ony kómekshim retinde jumysqa alý týraly sheshim qabyldadym. Keiin onyń qylqalamǵa jaqyndyǵy men respýblikadaǵy beiresmi qozǵalys jetekshilerimen tanystyǵy 91-jylǵy oqiǵaǵa deiin de, keiin de paidaly boldy. Sol kúnderi meniń kómekshilerim qabyldaý bólmesindegi oryndyqtarda uiyqtap júrdi.
Bolat Shákimov ol kezde 35 jasta edi, partiialyq-keńestik ólshem boiynsha «jas kadrlar sanatyna» jatatyn, al joǵary laýazymǵa kóterilýdiń aýyly áli alysta edi. Alaida Oral oqiǵalary jas kadrdyń deńgeiine sai kelmeitin kúsh-qýat pen jankeshtilikti talap etti. Partiialyq jáne memlekettik basqarý júiesindegi jas qyzmetshilerge qarqyndy saiasilandyrylǵan ómir Almatydaǵy Joǵary partiia mektebinen kem túspeitin bilim men tájiribe berdi.
Oral oqiǵasynan eki jyldan keiin Shákimov bizneske ketti, biraq keiin ómir ony memlekettik qyzmetke qaita alyp keldi. Eki joǵary bilimi bar myqty intellekt iesi, eń bastysy kópultty memlekette qoǵamdyq uiymdardy basqarý isinde tájiribesi jeterlik maman bul jerge áli de qajet edi. 2004 pen 2013 jyldar aralyǵynda Bolat Shákimov ákimshilikterdi basqardy, iaǵni Batys Qazaqstan oblysynyń Tasqala, Bórli aýdandarynyń ákimi boldy. Qazirgi tańda taǵy da bizneske ketken, biraq «satý-satyp alý» emes, nemistiń innovatsiialyq qural-jabdyqtarymen jabdyqtalǵan qurylys materialdary zaýytyn saldy.
Bolat Shákimovtiń taǵy bir ereksheligi – qalamgerligi, ol qarapaiym adamdar týraly, ainaladaǵy qarqyndy ózgeriske ushyrap jatqan kishkentai adamnyń ómiri jaily jazady. Reseidiń ádebiet salasyndaǵy syilyq iegeri, al bul salada Qazaqstanǵa qaraǵanda Reseide tanylý ońai emes ekendigi aian.
Oraldaǵy jaǵdaidy turaqtandyrýmen qatar, oblys basshylyǵynyń aldynda kazaktar men qazaq sherýshileriniń qaqtyǵysyn boldyrmaý mindeti turdy. Tipti, kishkene ǵana kelispeýshiliktiń ózi birneshe júz kazaktar men tórt-bes myńdai «azattyqtardyń» qaqtyǵysyna ulasyp ketýi bek múmkin edi.
Osylaisha Oral oqiǵalary jas kadrlardy shynyqtyrǵan mektep bolsa, eski kadrlardyń da beriktigine syn boldy. Kenetten kelgen bul synaqqa olardyń barlyǵy derlik tótep bere alǵan joq. Oblys basshylyǵynyń kóbi eki jaqqa da, iaǵni, bir jaǵynan Esqaliev bastaǵan obkom komandasymen jaqsy bolýǵa, ekinshi jaǵynan «Máskeýge» kazaktardyń jetekshisi ári Oral qalalyq depýtattar keńesindegi qamqorshysy bolyp kórinýge tyrysyp baqty. Mysaly, Esqalievten halyq depýtattary qalalyq keńesiniń tóraǵasy Bolat Moldashev pen qalalyq Kommýnistik partiia komitetiniń birinshi hatshysy Valerii Djýnýsov syrt ainaldy. Olar kazaktardyń tarapynda boldy. Valerii Djýnýsov «Demokratiialyq Oral óńiri» qozǵalysyn uiymdastyrdy, ony kazak avtonomiiasyn qurýdy quptaǵan myńdaǵan zaýyt qyzmetkerleri qoldady. Olar qala jáne oblys basshylarynyń sailanýyn kózdedi. Bolat Moldashev óte saýatty injener edi, halyq depýtattary qalalyq keńesi tóraǵasy bolyp sailanǵanǵa deiin 20 jyldai odaqtaǵy eń iri «Omega» áskeri zaýytynyń direktory boldy. Zaýytta jeti myńnan astam adam jumys istedi, iaǵni zaýyt qaladaǵy jandanǵan kazaktardyń senim artar qorǵany boldy.
Máskeýdegi TJMK-nyń tamyz búligi kezindegidei, 1991 jyldyń qyrkúieginde Oraldaǵy jetekshi apparat qyzmetkerleri teketireste «Máskeý» jeńe me, álde «Almaty» jeńe me dep, áliptiń artyn baǵyp otyrdy. «Sol kezde buǵyp qalǵandar qataryna bireýler keide Nursultan Nazarbaevty da qosyp júr. Biraq olai emes. Ol meniń suraǵanymnyń bárin jasady», - deidi Nájimeden Esqaliev.
Al oblys basshylyǵynyń Almatydaǵy basshy sheneýniktermen ne tyńdyrǵanyna keler bolsaq, kópshilik ol týraly jaq ashqylary kelmeidi, óitkeni jumyla istelgen aitarlyqtai jumys bolmady. 1991 jyldyń tamyzyndaǵy TJMK-nyń úsh kúndik búligi kezindegidei Almatydaǵy joǵarǵy kabinet ieleriniń kóbi tasaǵa kirip ketip, daǵdarystyń nege aparyp, nemen aiaqtalatynyn kútti. Onyń ústine, 1991 jyldyń mamyr aiynda, dúrbeleńnen tórt ai buryn, Almatyda ótken jiynda Gorbachev Esqalievtyń ótinishin óreskel túrde qaitaryp, kazak qaýymdastyǵy oiyndarynyń artynda Kremldiń ózi turǵanyn kórsetti. 1991 jyldyń qyrkúiegindegi qaterli kúnderi oqiǵa qaiǵyly jaǵdaimen aiaqtalar bolsa týyndaityn jaýapkershilikten qashqan Almatydaǵy joǵary shendiler sol kezde «jumys oryndarynda bolmai qaldy», tipti Nájimeden Esqaliev shtabymen bailanysqa shyqpaýǵa tyrysty. Eger sál qatelik ketip, Oralda qantógis bastalyp, qalaǵa ásker kirgizilse, jaýapty Esqaliev bolyp qalatyn edi.
1991 jyldyń qyrkúiektegi qaýipti kúnderi, tipti Oral oblysy Qazaqstan quramynda qala ma, álde joq pa degen suraq qoiylǵan kezde Qazaqstannyń joǵary basshylyǵynan táýekelshil batyl adamdar tabylmady deýge bolady. Myńdaǵan «azattyqtardyń» júzdegen kazaktarmen teketiresi shegine jetken edi, Privoljsk-Oral áskeri okrýginiń tankteri Oraldan birneshe shaqyrym jerde daiyn turdy, al Qazaqstan basshylyǵy eshteńe bolyp bolmaǵandai syńai tanytty.
Qazaqstan biligi sońǵy 30 jyldan beri 1991 jyldyń qyrkúieginde Oral oblysy qurdymǵa ketýdiń sheginde bolǵanyn túsingisi de, moiyndaǵysy da kelmeitin sekildi. Kazaktarmen teketires bastalǵan kezden-aq Esqalievpen telefon bailanysynda bolǵan Qazaqstannyń joǵary biliginiń jalǵyz ókili Qazaq KSR Joǵary Keńesi tóraǵasynyń orynbasary Serikbolsyn Ábdildin boldy. 1991 jyldyń 15 qyrkúiegi kúni qantógis qaýpi artta qalyp, birneshe júz reseilik kazak poiyzdar men avtobýstarǵa otyrǵyzylyp, Reseige keri attandyrylǵan soń, Oral ýaqytymen 17:00-de Nájimeden Esqaliev Serikbolsyn Ábdildinge jaǵdai qantógissiz, beibit jolmen sheshilgenin baiandaidy.
Alaida 15 qyrkúiektiń keshindegi sol minýtqa jetkizer jol tym uzaq boldy. 1990 jyldyń basynan ýshyqtyrylǵan daǵdarys ǵasyrǵa sozylǵandai edi. Eger Qazaqstannyń barlyq aimaǵynan jinalǵan «azattyqtar» men Oral oblysynyń barlyq aýdanynan jinalǵan azamattary, sonymen qatar Nájimeden Esqaliev komandasynyń jankeshti de epti áreketteri bolmaǵanda, bálkim Oralda bolmashy ushqynnan órt laýlaýy ábden múmkin edi.
Jalǵasy bar...
