فوتو: ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابىنان الىنعان
جاس قازاق جۋرناليست-زەرتتەۋشٸسٸ ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابى 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنىڭ بەلگٸسٸز بەتتەرٸن اشادى.
4 تاراۋ: «كازاكتاردىڭ 400 جىلدىق» جيىنى ٶتەتٸنٸ انىق بولدى
5 تاراۋ: ورال وبكومى ەرەكەت ەتۋدە
كٸرٸسپە جەنە 1 بٶلٸم: ورالداعى تەكەتٸرەس. 1991 جىل
ورالداعى تەكەتٸرەس. 1991 جىل ‒ 2,3 تاراۋ
4 تاراۋ. «كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ 400 جىلدىق» جيىنى ٶتەتٸنٸ انىق بولدى
ورالداعى قىركٷيەك وقيعالارى كەڭەس وداعى باسشىلىعىنىڭ ىقپالىمەن ورىن العانىنا وبلىس باسشىلىعىنىڭ ەشبٸر كٷمەنٸ بولماعان ەدٸ. ورال وبلىسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ بٸزگە 1991 جىلدىڭ 13-15 قىركٷيەگٸنە جوسپارلانعان كازاكتاردىڭ جيىنىن بارىنشا كەيٸنگە شەگەرمەك بولىپ, وعان سالماقتى سەبەپ, نەگٸز تابۋعا تىرىسقانىن ايتتى. كازاك دەپۋتاتتارى ٷستەم بولعان حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ورال قالالىق كەڭەسٸ وبلىس باسشىلىعىنا قارسى شىعىپ, «ورال كازاكتارىنىڭ پاتشاعا قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعىن» تويلاۋدان باس تارتپادى. ودان بۇرىن كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ ورال قالالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ۆالەريي دجۋنۋسوۆ ٶز ەركٸمەن جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتٸن بوساتىپ, قالانىڭ ەسكەري زاۋىتتارىندا مىڭداعان قولداۋشىسى بار «دەموكراتييالىق ورال ٶڭٸرٸ» قوزعالىسىن قۇرعان بولاتىن. ولار «ۆوزروجدەنيە» قوزعالىسىمەن بٸرٸگٸپ, وبلىستىق بيلٸكتٸڭ جاڭا مٷشەلەرٸن سايلاۋدى ماقسات ەتەدٸ.
كازاكتاردىڭ جەتەكشٸسٸ, سول كەزدەگٸ قازاقستان پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتى ۆيكتور ۆودولازوۆ 2011 جىلى «ازاتتىق» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا «مەسكەۋدەگٸ ەلدەبٸر ەكونوميكالىق كٷشتەر» ولاردىڭ قولىمەن قازاقستان تەرريتوريياسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن, ناقتى ايتقاندا, مۇناي مەن گاز قورى بار باتىس وبلىستارىن بٶلٸپ الۋدى جوسپارلاعانىن مويىندادى. الايدا بٸزدٸڭ كازاكتاردىڭ مەرەيتويىنىڭ ەشقانداي استىرتىن ساياسي ماقساتى بولماعان», - دەپ سەندٸرەدٸ ۆيكتور ۆودولازوۆ.بولات مولداشەۆ باسقارعان ورال قالالىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ اتقارۋ كوميتەتٸ 1991 جىلدىڭ 24 سەۋٸرٸندەگٸ شەشٸمٸندە وعان بٸرنەشە قايرەتكەرلەردەن, اتاپ ايتقاندا دەپۋتات ماركين, ۆودولازوۆ; جازۋشىلار كورسۋنوۆ, زوۆسكيي, سۆياتىنين; عىلىم كانديداتتارى فوكين, ششەلوكوۆ; كازاكتار اتامانى كاچاليننەن كازاكتاردىڭ مەرەيتويىن ٶتكٸزۋ تۋرالى ۇسىنىس تٷسكەنٸن تٸركەيدٸ. وسىلايشا ولار مەرەكەلەۋگە رەسمي تٷردە رۇقسات الادى. ورال كازاكتارىنىڭ كٶشباسشىلارى ورال قالالىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ اتقارۋ كوميتەتٸ 1991 جىلدىڭ 28 مامىر ايىنداعى شەشٸمٸندە 15 قىركٷيەكتە «ورال كازاكتارىنىڭ وتانعا قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعىن» مەرەكەلەۋگە رۇقسات بەرٸلگەنٸن جارييالادى. وسىلايشا, ورال ٶڭٸرٸندەگٸ كازاك قاۋىمداستىعىن جانداندىرۋدىڭ ەڭ بٸر درامالىق كەزەڭٸ باستالدى. 91-شٸ جىلدىڭ جازى بٸردەن قايناپ سالا بەردٸ.
«ازات» قازاق ۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ ۇيىمى «كازاكتاردىڭ مەرەيتويىنا» قارسى بولىپ, بٸرنەشە ٶتكٸر مەلٸمدەمە جاسايدى. سول جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ٸٸم مەن مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸ قىزمەتكەرلەرٸ الدىندا سٶز سٶيلەگەن وبلىس باسشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كازاكتاردىڭ تەك ەسكەري فورما كيٸپ قانا قويماي, قارۋلى وتريادتار قۇرۋ, تٸپتٸ ٶزدەرٸنە قاراستى بارلاۋ قىزمەتٸن قۇرۋ نيەتتەرٸ بار ەكەنٸن ايتىپ, الاڭداۋشىلىعىن بٸلدٸردٸ. سونىمەن قاتار ەسقاليەۆ «ورال كازاكتارىنىڭ 400 جىلدىعىن» اتاپ ٶتۋگە كەدەرگٸ بولعان جاعدايدا قاندى قاقتىعىس بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەسكەرتكەن كازاك اتامانى كاچاليننٸڭ قوقان-لوقىسىن دا ايتىپ ٶتتٸ.
كەڭەس زامانىندا 15 قىركٷيەك ورال قالاسىنىڭ «قالا كٷنٸ» رەتٸندە اتالىپ جٷردٸ, سول كەزدەگٸ قالىپتاسقان ٷلگٸ بويىنشا قالا كٷنٸندە پارتييا جينالىستارى, فولكلورلىق شارالار ٶتەتٸن. ورال كازاكتارىنىڭ اپولوگەتتەرٸ سول كەزدە كازاكتار پاتشاعا ەرٸپتەستٸك تۇرعىدان قىزمەتتٸ ەتتٸ دەپ ايتقاندى جاقسى كٶرەتٸن. بٸراق ورالداعى احۋال «تٸل مەسەلەسٸنە» قاتىستى ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان ەدٸ. كازاكتاردىڭ ٷلكەن جيىن ٶتكٸزۋ, وعان كەڭەس وداعىنىڭ وسىلاي قايتا جاندانعان كازاك قاۋىمداستىعىنان قوناقتار شاقىرتۋى ورالدىڭ ٶزٸندە جەنە سول كەزدەگٸ ەل استاناسى الماتى قالاسىندا دا قازاق دەموكراتييالىق قوعامىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. جانجال تۋىنداپ, ٸشتەن دە, سىرتتان دا تەز ۋشىعا تٷستٸ.
ورال كازاكتارىنىڭ قازٸرگٸ اتامانى, «جايىق-ورال كازاكتارى وداعىنىڭ» تٶراعاسى ۆياچەسلاۆ سولوديلوۆ سول مەرەكەنٸڭ اتاۋىن «ورال كازاكتارىنىڭ رەسەي پاتشاسىنا قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعى» دەپ اتالعانى سول ۋاقىتتاعى كازاك جەتەكشٸلەرٸنٸڭ قاتەلٸگٸ بولعانىن وسى كٸتاپ اۆتورىنا ايتقان. سونىمەن قاتار ول جەرگٸلٸكتٸ كازاكتاردىڭ باسقا دا بەلسەندٸلەرٸ سەكٸلدٸ كازاكتاردا ەشقانداي سەپاراتيستٸك پيعىلدىڭ, ورال وبلىسىن قازاقستاننان بٶلٸپ الۋ تۋرالى ٷندەۋدٸ جارييالاۋ جوسپارى بولماعانىن, تەك «100 جىلدا بٸر كەلەتٸن مەرەيتويلارىن اتاپ ٶتۋ» نيەتٸ عانا بولعانىن ايتىپ اقتالادى.
الايدا ورال قالاسى ەمەس, وبلىس باسشىلىعى بۇل جاعدايدى باسقاشا قابىلداعان بولاتىن. «قولىمىزدا كازاكتار مەرەيتويىندا ٶزدەرٸنٸڭ اۆتونومييا بولعانىن جارييالاۋ نەمەسە وبلىس باسشىلىعى قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرۋ ىقتيمالدىعى تۋرالى ناقتى دا بۇلتارتپاس دەلەلدەر بولدى, ال بۇل ورال وبلىسىنا ەسكەر كٸرگٸزۋگە جەتەرلٸك سىلتاۋ ەدٸ», - دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ اۆتورمەن ەڭگٸمەسٸندە:
- سول كٷندەردٸڭ رايى راسىمەن دە ٶتە قاۋٸپتٸ بولدى. كازاكتار, بەرٸ ەمەس, ٸشٸندەگٸ جاۋىنگەرلەرٸ جايىق ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاق جاعالاۋىن بٶلٸپ الىپ, كازاكتاردىڭ اۆتونومييالىق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ قاۋپٸن تٶندٸردٸ. بٸز دە ورال وبلىستىق كەڭەسٸندە كازاكتارعا مەرەكەسٸن ٶتكٸزۋگە رۇقسات بەرگەن جوقپىز. دەپۋتاتتاردىڭ قالالىق كەڭەسٸندە كازاكتاردى جاقتاۋشىلار كٶپ بولدى, ولار مەرەيتوي تۋرالى شەشٸمدٸ قالالىق كەڭەس ارقىلى الىپ شىقتى. الايدا حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ وبلىستىق كەڭەسٸ ول شەشٸمنٸڭ كٷشٸن جويىپ, 5 قازان جالپى مەرەكە – ورال ٶڭٸرٸ حالىقتارىنىڭ كٷنٸن بەلگٸلەدٸ. سول مەرەكە قارساڭىندا ەگٸن جيناۋ ناۋقانىنىڭ تابىستى اياقتالۋىن اتاپ ٶتۋ دە كٶزدەلدٸ.
بۇل «400 جىلدىققا» قاتىستى تۋىنداعان ٶتكٸر مەسەلەلەردٸ ۋشىقتىرماۋ جولىنداعى ەرەكەت بولاتىن. حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ وبلىستىق كەڭەسٸ 1991 جىلدىڭ 5 شٸلدەسٸندە «ورال ٶڭٸرٸ حالىقتارىنىڭ كٷنٸن ٶتكٸزۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. ونى رەسپۋبليكا كٷنٸنە سەيكەستەندٸرٸپ 1991 جىلدىڭ 5 قازانىنا بەلگٸلەدٸ. حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسٸنٸڭ بۇل شەشٸمٸن كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ ەلەگەن جوق. مەرەكەنٸ ٶتكٸزۋ مەرزٸمٸ مەسكەۋدە بەكٸتٸلٸپ قويدى دەپ مەلٸمدەگەن ولار ورال رەسەيدٸڭ بارلىق ايماقتارىنان كازاك اتاماندارىن كٷتٸپ وتىرعانىن, مەرەكەلٸك شارالارعا بٷكٸلوداقتىق مەرتەبە بەرٸلدٸ دەگەن ۋەجدەرٸن العا تارتتى.
وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ ىمىرالى شەشٸمٸ جەرگٸلٸكتٸ قازاق زييالىلارىنىڭ دا ٶتكٸر قارسىلىعىن تۋدىردى. كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ قايتا جاندانۋىنا, ولاردىڭ ٶز «مەرەيتويىن» اتاپ ٶتۋگە دەگەن قۇلشىنىسىنان سەزٸكتەنگەن ورالداعى قازاق زييالى قاۋىمى وبلىس جەنە قالا باسشىلىعىنان مەسكەۋ تاراپىنان باسقارىلىپ وتىرعان بۇل ناۋقاندى توقتاتۋدى تالاپ ەتەدٸ. 1990 جىلدىڭ جازىندا ورالدا جالپىۇلتتىق «ازات» قوزعالىسىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ ۇيىمى قۇرىلعان بولاتىن. ورال وقيعاسىنان كەيٸن پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا قورىتىندىسىندا ايتىلىپ كەلگەندەي, ورال ٶڭٸرٸندە كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ جاندانۋى ەكسترەميستٸك, شوۆينيستٸك جەنە سەپاراتيستٸك سيپاتقا يە بولا باستاعانىن ايتىپ, دابىل قاققانداردىڭ العاشقىسى «قازاق تٸلٸ» قوعامى وبلىستىق بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى, «ازات» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸسٸ, اقىن ايسۇلۋ قادىرباەۆا بولدى. ٶزٸمەن قاتار سەرٸكتەستەرٸ امانجول زينۋللين, ورىنباي جەكٸباەۆ, التاي زەينۋللين جەنە باسقا بەلسەندٸلەر ورال وبلىسى باسشىلىعىنا, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸنە, رەسپۋبليكا پروكۋراتۋراسىنا باس كٶتەرگەن كازاكتاردى توقتاتۋدى تالاپ ەتٸپ حات جولدادى. ايسۇلۋ قادىرباەۆا ورالدىڭ ورىس تٸلدٸ تۇرعىندارى اراسىندا سەپاراتيزم مەن شوۆينيزم ناسيحاتتالا باستادى دەپ مەلٸمدەدٸ.
قازاق ۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ ەلدٸڭ بارلىق ايماقتارىندا كازاك قاۋىمداستىقتارىن قايتا جانداندىرۋدى «ۇلتتىق ايماقتاردى» وتارلاۋ قۇرالىن قالپىنا كەلتٸرۋ دەپ قابىلدادى. سول سەبەپتٸ ولار پاراساتتىلىقپەن قازاقستاندا ۇلتارالىق كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋ ٷشٸن كازاك قۇرىلىمدارىنا تىيىم سالۋدى تالاپ ەتتٸ.
ورال وقيعالارىنىڭ كۋەگەرٸ بولعان قازاق بەلسەندٸلەرٸ ٶز ەستەلٸكتەرٸندە سول كٷندەرٸ كازاكتار ەسكەري دايىندىقتارىن اشىق كٶرسەتە باستاعاندا قالاداعى احۋال شيەلەنٸسە تٷسكەنٸن جازادى. جەرگٸلٸكتٸ «ازات» قوزعالىسى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ, ورال وقيعالارى تۋرالى تريلوگييا اۆتورى ورىنباي جەكٸباەۆ ٶز ەڭبەگٸندە قالا ٸشٸندە كازاكتاردىڭ جاسىرىن تٷردە قارۋلانا باستاعانى جەنە ەسكەري دايىندىقتارى ارتا تٷسكەنٸ جايلى حابار تاراعانىن جازعان.
«زەنيت», «مەتالليست», «ومەگا», «گيدروپريبور» زاۋىتتارى مەن تاكسوموتور پاركٸندە سول مەزەتتە قارۋلى كازاك توپتارى قۇرىلىپ ٷلگەرگەن ەدٸ. ولاردىڭ باسشىلارى ورالعا باسىپ كٸرۋگە دايىن تۇرعان پريۆولجسك-ورال ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ تانك پولكٸنەن حاباردار بولعانى انىق ەدٸ», - دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. بٸردە وعان جەرگٸلٸكتٸ قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمىنىڭ باسشىلارى وكرۋگ قولباسشىسى, گەنەرال البەرت ماكاشوۆتىڭ ٶزٸنە تاپسىرىلعان ايماقتى ەۋەدەن باقىلاۋ بارىسىندا ۇشاققا ماي قۇيۋ دەگەن سىلتاۋدى العا تارتىپ, ورال ەۋەجايىنا قونعانىن, سول جەردە ورال كازاكتارى اتامانىمەن كەزدەسٸپ, ەڭگٸمەلەسكەنٸ تۋرالى حابارلاعان بولاتىن.
ورال وقيعاسىنان كەيٸن جۇمىسقا كٸرٸسكەن پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا «كازاچيي ۆەستنيك» گازەتٸندە 1991 جىلى قازاقتاردىڭ ار-نامىسىن قورلايتىن ماتەريالدار بولعانىن جەنە دە ەگەر قازاقستاندا كازاكتارعا قارسىلىق بولسا, رەسەي ايماعىندا تۇراتىن قازاقتارعا قارسى گەنوتسيد بولاتىنىن اشىق ەسكەرتكەن كازاك قاۋىمداستىقتارىنىڭ نازارباەۆتىڭ اتىنا جازعان قوقان-لوقى سيپاتتاعى اقپاراتتاردىڭ جارييالانعانىن كٶرسەتتٸ.
ەڭگٸمە بارىسىندا نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ مەسكەۋدٸڭ جوسپارىنا ەشكٸم بٶگەت بولماۋى ٷشٸن ونى ورال وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى قىزمەتٸنەن شەتتەتۋ امالى قاراستىرىلعانىن تٸلگە تيەك ەتتٸ. بۇل باياعى سول «قايتا سايلاۋ» نومەنكلاتۋرالىق ەدٸسٸمەن ٸسكە اسىرىلۋى تيٸس بولاتىن. 1986 جىلى جەلتوقساندا كرەمل قازاقستاندى جىلدار بويى باسقارعان دٸنمۇحامەد قوناەۆتى ورنىنان الىپ, قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى لاۋازىمىنا رەسەيدەن گەنناديي كولبيندٸ ەكەلگەندە وسىلاي بولىپ ەدٸ. اۋىس-تٷيٸس فورمالدى تٷردە ورتالىق كوميتەتتٸڭ (وك) پلەنۋمىندا بولدى, وك مٷشەلەرٸ مەسكەۋ ۇسىنعان كانديداتقا بٸراۋىزدان جاقتاپ داۋىس بەرگەن بولىپ سانالدى. اۆتوريتارلىق جٷيەدە ەشكٸم قارسى شىعۋدى ويلامايتىن دا ەدٸ.
الايدا 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنداعى حالىقتى اياۋسىز باسىپ-جانشىپ, اقىر سوڭىندا قوناەۆتىڭ قۋدالانۋىنا سوقتىرعان گورباچەۆتىڭ ەرەكەتٸ باتىس ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمدارى تاراپىنان ايىپتالىپ, سىنعا ۇشىراعان بولاتىن. قايتا قۇرۋ كەزٸندەگٸ دەموكراتيزاتسييا دا كٷش الا باستادى, سول سەبەپتٸ ۇستانىمى بەرٸك قازاق باسشىسىن رەسەيدٸڭ ماريونەتكاسىنا اۋىستىرۋ تەسٸلٸ جارامايتىن ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ وبلىستا جەنە قازاقستان استاناسىندا بەدەلٸ دە ايتارلىقتاي جوعارى بولدى. مەسكەۋ ونى قوزعاۋعا اسقان ساقتىقپەن قارادى.
كرەمل رەسەيمەن شەكارالاس قازاقستان وبلىستارىنداعى وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى قىزمەتٸنە ەدەتتە, سول كەزدە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 70 پايىزىن قۇراعان سلاۆيان ۇلتى ٶكٸلدەرٸن تاعايىندايتىن. ٶز جوسپارىن ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەسكەۋ ورال وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسىن سلاۆيان ۇلتى ٶكٸلٸنە اۋىستىرۋدى, ورال وبلىسى ايماعىندا كازاك اۆتونوميياسىن قۇرۋدى قولداۋدى, ال قازاقستاننىڭ باتىس, شىعىس, سولتٷستٸك وبلىسىنىڭ جەرلەرٸن «ەرٸكتٸ تٷردە» رەسەي فەدەراتسيياسى قۇرامىنا قوسىلۋى تۋرالى پلەبيستسيت ويلاستىرعان ەدٸ. الايدا نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ «ويانا باستاعانى» تۋرالى العاشقى قوڭىراۋلار تٷسە باستاعان 1989 جىلدان باستاپ, ايرىقشا قوعامدىق بەلسەندٸلٸك تانىتتى, الماتى مەن مەسكەۋدٸڭ مٷمكٸن بولعان بارلىق كابينەتتەردٸڭ ەسٸگٸن دە قاقتى, سوندىقتان ونىڭ ورنىنا باسقا باسشىنى قويۋ كازاكتاردىڭ سەپاراتيستٸك ويىنىنا مەسكەۋدٸڭ تٸكەلەي قاتىسى بار دەپ قابىلدانۋى ىقتيمال ەدٸ.
وسى ورايدا ورال وبلىسى مەن كٶرشٸلەس رەسەي وبلىستارى اراسىنداعى دەستٷرلٸ ەكونوميكالىق تاتۋ قارىم-قاتىناستارىڭ ٷزٸلمەگەنٸ ستراتەگييالىق تۇرعىدان دۇرىس بولعانىن ەسكە الادى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ.
- وسىنداي قيىن جاعدايدا رەسەيدەن بٸزدٸ قولدايتىن باسشىلار دا تابىلدى, ولارمەن تۇراقتى ەرٸ ٶتە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىق. اناتوليي گۋجۆينمەن (استراحان), ۆلاديمير كالاشنيكوۆپەن (ۆولگوگراد), سەرگەي بەلىحپەن (ساراتوۆ), ەۆگەنيي مۋراۆەۆپەن, ال كەيٸن كونستانتين تيتوۆ (سامارا) جەنە ۆلاديمير ەلاگينمەن (ورىنبور) تۇراقتى دا ىقىلاستى بايلانىس ورناتتىق. بٸز ولارمەن ٸزگٸ نيەتتٸ كٶرشٸ ھەم دوس بولا بٸلدٸك. كەزدەسە قالعان سەتتەردە جولداستىق ەڭگٸمەلەر ٶربٸدٸ, ٶزارا بايلانىستى تەرەڭدەتۋ جولىندا ورتاق مٷددەلەر تالقىلاندى. سامارالىقتار ورال ٶزەنٸنەن ٶتەتٸن اۆتوكٶپٸر قۇرىلىسىن باستاسا, ورىنبورلىقتار قاراشىعاناق كەن ورنىندا ورىنبور گاز ٶڭدەۋ زاۋىتىنا قاراستى گازكوندەنساتىن قايتا ٶڭدەۋ مەن تاسىمالداۋ كەشەنٸن سالدى, ساراتوۆتىقتار بولسا ورال وبلىسىنىڭ تاسقالا اۋدانىندا تسەمەنت زاۋىتىن سالۋ نيەتٸن بٸلدٸردٸ. اراداعى ويدىڭ اشىقتىعىنان ولاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ قازاقستانمەن اراداعى جىلدار بويى شايقالماي كەلگەن تاتۋ قاتىناستى بۇزعىسى كەلمەيتٸنٸ انىق بايقالاتىن. شەكارانىڭ ەكٸ جاعىندا دا حالىقتىڭ تۋما-تۋىستارى مەن دوس-جولداستارى كٶپ بولدى. وسىنىڭ بارلىعىنان كازاك قاۋىمداستىقتارىنا قاتىستى ولاردىڭ ٶز مەسەلەلەرٸ بار ەكەنٸ سەزٸلەتٸن. بۇل ٶز كەزەگٸندە «400 جىلدىق مەرەيتوي» باستاماسى مەسكەۋ تاراپىنان بولعاندىعىن دەلەلدەيتٸن.
ورال وبلىستىق ميليتسيياسىنىڭ سول كەزدەگٸ باستىعى, كەيٸن قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ بولعان ۆلاديمير شۋموۆ رەسەيدٸڭ ٸٸم جۋرنالىندا جارييالاعان «قاتەرلٸ ٷش كٷن» ماقالاسىندا كازاكتاردىڭ قازاقستان ەگەمەندٸگٸنە قارسى ەرەكەتتەرٸ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ بولعانىن جان-جاقتى تالداپ كٶرسەتەدٸ. «ساياسي جەنە ەكونوميكالىق مەسەلەلەر ەتنيكاارالىق ايرىقشا قاۋٸپتٸ جاعدايدى تۋعىزدى, - دەپ جازادى شۋموۆ ٶزٸنٸڭ ماقالاسىندا. - كسرو-نىڭ جەكەلەگەن ايماقتارىندا بۇل قانتٶگٸس پەن ادام شىعىنىنا ەكەلدٸ. بٸراق وسىنداي قايعىلى وقيعالار بارلىق جەردە تٷسٸنٸستٸكپەن قابىلدانا قويعان جوق. 1990 جىلى كازاك تاريحي-مەدەني قاۋىمداستىعى پايدا بولدى. قازاق كسر جوعارى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى ۆ.ۆودولازوۆ پەن قالالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بۇرىنعى مٷشەسٸ, ەكسترەميستٸك توپ باسشىسى بولعان ا.كۋناكوۆسكيي «قايتا ٶركەندەۋ كوميتەتٸن» ۇيىمداستىردى. ولار اق كازاكتاردى رەابيليتاتسييالاۋ تۋرالى دەكلاراتسييا جارييالادى, رۇقسات ەتٸلمەگەن ميتينگٸلەر ٶتكٸزدٸ. سىرتتان كەلگەن ارانداتۋشىلاردىڭ ىقپالىمەن قازاق كسر قۇرامىندا كازاك اۆتونوميياسىن قۇرۋدى تالاپ ەتتٸ». وسى ەكپٸنمەن 15 قىركٷيەككە بەلگٸلەنگەن «كازاكتاردىڭ سالتاناتتى مەيرامى» دا جاقىندادى. وسى مەرەيتوي قارساڭىندا جايىقتىڭ وڭ جاق جاعالاۋىنداعى رەسەيمەن شەكارالاس ايماقتا كازاكتار رەسپۋبليكاسى قۇرىلعانىن جارييالاۋ جوسپارلانعان بولاتىن. ەسكە سالا كەتەيٸك, 1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنەن بۇرىن مەسكەۋدە تجمك بٷلٸگٸ باستالىپ, سەتسٸز اياقتالعان ەدٸ. قانشا دەگەنمەن م.گورباچەۆتٸڭ كسرو-نى رەفورمالاۋ ەرەكەتٸ بەرٸبٸر جٷزەگە اسپايتىنى انىق ەدٸ. تامىز بٷلٸگٸنەن كەيٸن كسرو-نىڭ ىدىراۋى تٸپتٸ جىلدامداي تٷستٸ. اياققا تۇرىپ العان كازاك قاۋىمداستىقتارى «ۇلتتىق شەتكٸ ايماقتاردا», كاۆكازدا, مولدوۆادا, رەسەيدٸڭ وڭتٷستٸگٸندە ورتالىقتان الىستاۋ ٷردٸسٸن توقتاتۋ ەرەكەتتەرٸ ورىن الدى. ورالداعى كازاك جەتەكشٸلەرٸنٸڭ سەپاراتيستٸك يدەيالارى دا اناعۇرلىم قاتتى ەستٸلە باستادى, ال «كازاكتار مەرەيتويىنىڭ» جاقسىلىق ەكەلمەيتٸنٸ انىق ەدٸ.
5 تاراۋ. ورال وبكومى ەرەكەت ەتۋدە
وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن عانا تىنىش جاتقان ورال قالاسى 1991 جىلدىڭ 15 قىركٷيەگٸنە قاراي قۇمىرسقانىڭ يلەۋٸندەي قايناپ جاتتى. زەۋلٸم كازاك عيماراتتارى سالىنعان ورتالىق كٶشەدەگٸ لەنيننٸڭ تاس مٷسٸنٸ ٶزٸ قۇرعان كەڭەس مەملەكەتٸندە نە بولىپ جاتقانىن تٷسٸنەر ەمەس. حالىقتار دوستىعى, وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ اعايىندىق قاتىناستارى, وسىلاردىڭ بارلىعى 1922 جىلى, ياعني كسرو قۇرىلعان ۋاقىتتا مەڭگٸلٸككە قالانعان سيياقتى ەدٸ عوي. الايدا, دەل قازٸر ەلەمدەگٸ تۇڭعىش سوتسياليستٸك مەملەكەت 70 جىلدىعىنا اياق باسار كەزدە قابىرعاسى ىدىراپ كەتۋگە شاق قالىپ, تەڭسەلٸپ تۇر.
كەڭەس كەزٸندە ورال مەكتەپتەرٸندە 20 عاسىردىڭ باسىنداعى ازاماتتىق سوعىستا قالا ٶزٸن اق كازاكتاردان قورعاعان قىزىل ەسكەرلەردٸڭ قولىندا بولعانىن دەرٸپتەيتٸن. كەڭەس مەملەكەتٸن قۇرعان لەنين چاپاەۆ ديۆيزيياسىنا ٶزٸنٸڭ ەيگٸلٸ تەلەگرامماسىن جٸبەردٸ: «ورالدىق جولداستارعا, قورشاۋدا قالعان ورالدى ەلۋ كٷن قورعاعان باتىرلارعا ىستىق سەلەمٸمدٸ جولداي وتىرىپ, رۋحتارىن تٷسٸرمەي, تاعى بٸرنەشە اپتا شىداي تۇرۋلارىن ٶتٸنٸپ سۇرايمىن. ورال قورعانىسىنىڭ قاھارماندارى سەتتٸلٸككە قول جەتكٸزەدٸ». ارادا جەتپٸس جىل ٶتكەندە, 1991 جىلى ورال اق كازاكتاردىڭ قولاستىندا قالعانداي بولىپ كٶرٸندٸ. قالادا كەڭەس كەزٸندە بولماعان تٷرلٸ-تٷستٸ قالىڭ ماتادان تٸگٸلگەن ەرەكشە مۋنديردەگٸ, تاڭبالى جەنە تاڭباسىز الۋان تٷرلٸ پوگون تاققان جاۋىنگەرلەر قاپتاپ كەتتٸ. قورشاۋدى بۇزىپ كٸرٸپ, قىزىل ارمييانى كازارما مەن شتابتارىنان قۋىپ شىعۋعا كٸرٸسٸپ كەتكەندەي ەسەر قالدىرعان كازاك پاپاحالارى قالا كٶشەلەرٸندە تولىپ جٷردٸ. ورالعا ٸرگەلەس رەسەي قالالارىنان, قازاقستانداعى كازاك قاۋىمداستىقتارىنان ونداعان, جٷزدەگەن قوناق كەلدٸ.
1991 جىلدىڭ 13 قىركٷيەگٸندە قالانىڭ ورتالىق الاڭىندا «ازات» قوزعالىسى جەنە باسقا دا قازاق ۇلتتىق ۇيىمدارىنىڭ جٷزدەگەن بەلسەندٸلەرٸ جينالىپ تۇردى. ميتينگٸگە جينالعاندار اراسىندا وبلىستىڭ كەيبٸر اۋداندارىنان كەلگەندەر, ٸرٸ كەسٸپورىن جۇمىسشىلارى مەن جەرگٸلٸكتٸ وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ دە بولدى.
وسى تۇستا ەكٸمشٸلٸك رەسۋرس ٸسكە قوسىلادى. وبلىس باسشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ مەرەيتويعا قارسى ميتينگتٸڭ جەرگٸلٸكتٸ قاتىسۋشىلارى ٶزٸنٸڭ جاسىرىن پەرمەنٸ ارقىلى جينالعانىن مويىندايدى. ال قازاقستاننىڭ ٶزگە ايماقتارىنان كەلگەن قازاق ۇيىمدارىنىڭ بەلسەندٸلەرٸ «ازات» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ ميحايل ەسەنەليەۆتٸڭ باستاماسىمەن كەلگەن ەدٸ.
- مەن جەنٸبەك پەن باسقا اۋدانداردىڭ بٸرٸنشٸ باسشىلارىنا مىقتى ادامداردان قۇرالعان توپپەن ورالعا اۆتوبۋستارمەن جەتۋدٸ تاپسىردىم جەنە بۇعان جاستاردى ارالاستىرماۋدى تاپسىردىم, ٶيتكەنٸ 1986 جىلعى الماتىدا بولعان جەلتوقسان تراگەديياسى ەلٸ ۇمىتىلماعان بولاتىن. اۋداندىق پارتييا كوميتەتتەرٸنٸڭ ەربٸر بٸرٸنشٸ حاتشىسىنا ورالعا بەس جٷز-التى جٷزدەي مىقتى جٸگٸتتەردٸ جٶنەلتۋدٸ تاپسىردىم. وبلىس اۋداندارىنان بارلىعى بەس مىڭعا جۋىق ادام جينالدى, ولارعا مىڭنان استام قالا تۇرعىندارى قوسىلدى, - دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كٸتاپ اۆتورىنا ايتقان ەڭگٸمەسٸندە.
ەكٸمشٸلٸك رەسۋرستى پايدالانۋ جايلى سول ۋاقىتتا جەنٸبەك اۋدانىندا مەملەكەتتٸك قىزمەتتە بولعان ماحامبەت يحسانعالي-مەتەنقوجا «ازات» قوزعالىسى بەلسەندٸسٸ ورىنباي جەكٸباەۆ شىعارعان «ازاتتىق» ەستەلٸكتەر جيناعىندا دا ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1991 جىلدىڭ 12 قىركٷيەگٸندە وعان ورالدان «ازاتشىلاردىڭ» جەتەكشٸسٸ امانجول زينۋللين تەلەفون سوققان. ول: «ورالدا كازاكتار باس كٶتەرٸپ جاتىر, ورال وبلىسىن رەسەي قۇرامىنا قوسپاقشى. وتاندى قورعاۋعا جٸگٸتتەر كەرەك», - دەپتٸ. يحسانعالي-مەتەنقوجا بۇل حاباردى جەنٸبەك اۋدانىنىڭ باسشىسى سامات وسپانوۆقا جەتكٸزەدٸ. وسىدان كەيٸن ٸسكە جەنٸبەك اۋداندىق اۆتوترانسپورتتىق ەكسپەديتسييالىق كەسٸپورىن ديرەكتورى ساميعوللا ورازوۆ قوسىلادى. وسى كەسٸپورىننىڭ «قىزىل بۇرىشىندا» يحسانعالي-مەتەنقوجا جينالعاندارعا جاعدايدى بايانداپ بەرەدٸ. «باسشى س.ورازوۆ وتان قورعاۋعا اتتانعان جٸگٸتتەردٸ جۇمىستان بوساتۋدى, ەكٸ پاز اۆتوبۋسىن تولىق بەنزينمەن جەنە جولعا قاجەت ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتەتٸنٸن ايتتى»,- دەپ جازادى ماحامبەت يحسانعالي-مەتەنقوجا. وسىلايشا, جەنٸبەك اۋدانىنان ورالعا 77 جٸگٸتتەن تۇراتىن توپ جۇمىلدىرا اتتاندى.
جەنٸبەك اۋداندىنداعى بٸر عانا كەسٸپورىننىڭ ٶزٸنەن ورالداعى نارازىلىق ميتينگٸسٸنە ەكٸ اۆتوبۋس ادامدى قالاي جٸبەرگەنٸ تۋرالى بٸزگە ساميعوللا ورازوۆتىڭ ٶزٸ دە ايتىپ بەردٸ. كەسٸپورىننىڭ قوسالقى شارۋاشىلىعى بار ەدٸ. ورازوۆ ٷش قوي سويعىزادى, قالاداعى شىعىنعا دەپ بٶلەك قارجى بەرگەن جەنە ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتكەن.
قالاعا كەلگەننەن كەيٸن جٸگٸتتەر بٸر جاتاقحاناعا ورنالاستى. قىركٷيەكتە ستۋدەنتتەر ەدەتتە اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىسىنا: كارتوپ, كٶكٶنٸس, جەمٸس-جيدەك جيناۋعا كەتەتٸن, جاتاقحانالار بوس بولدى, تاعى دا ورال وبكومىنىڭ ٶتٸنٸشٸمەن جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى ميتينگٸگە كەلگەن قازاق جٸگٸتتەرٸنٸڭ جاتاقحانالارعا ورنالاسۋىنا رۇقسات بەردٸ. ول كەزدە ورالدا بار-جوعى ەكٸ قوناق ٷي ەدٸ, ونىڭ ٶزٸ ەدەتتە بوس بولمايتىن.
- «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەگەن جٸگٸتتەر اراسىندا تەرتٸپ ساقتاۋدىڭ ماڭىزى جوعارى بولدى, ٶيتكەنٸ ارالارىندا قىزۋ قاندىلار دا بولعان ەدٸ. دەگەنمەن بەرٸ تىنىش ٶتتٸ. بٸزگە جٷكتەلگەن ەكٸ مٸندەت بولدى. بٸرٸنشٸسٸ, نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ سۇراۋى بويىنشا جٸگٸتتەر توبىمەن قامتاماسىز ەتۋ. ەكٸنشٸسٸ, بارلىعىمەن جەكە سٶيلەسۋ, ولاردان كازاكتارعا قارسى تۇرعان ميتينگٸ كەزٸندە قاتاڭ تٷردە ۇستامدىلىق تانىتۋلارىن سۇراۋ. پىشاقتاسىپ كەتۋدەن قۇداي ساقتاسىن, الدا-جالدا بٸرەۋ قارۋ قولدانسا, قۇداي ساقتاسىن, قان تٶگٸلەر ەدٸ. بٸز قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاي الدىق, - دەيدٸ كٸتاپ اۆتورىنا ساميعوللا ورازوۆ.
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ەڭبەگٸ مەن حالىقتىڭ تٶزٸمدٸلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا ورالداعى كازاكتار مەن قازاقتار قارسى تۇرعان 13-15 قىركٷيەك كٷندەرٸ ەشكٸمنٸڭ بٸر تال شاشىنا زارار كەلگەن جوق, ەشكٸمنٸڭ مۇرنى بۇزىلعان جوق.
ورال وقيعالارى جاس باسشىلارعا ناعىز مەكتەپ بولدى, ولاردىڭ مەنەدجەر رەتٸندە, مەملەكەتتٸك قىزمەت جٷيەسٸندە باسشى رەتٸندە ٶسۋٸنە سەرپٸن بەردٸ. مىسالى, ساميعوللا ورازوۆ ول كەزدە نەبەرٸ 34 جاستا ەدٸ. ورال وقيعاسىنان كەيٸن ورازوۆ جەنٸبەك اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ بولىپ تاعايىندالدى, كٶلٸك سالاسىندا باسشىلىق قىزمەتتەردە بولدى, كەيٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتكە قايتا شاقىرىلدى دا, تاسقالا اۋدانى ەكٸمشٸلٸگٸن باسقاردى, ورال قالاسىنىڭ مەرٸ بولدى.قالاداعى قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋ نەگٸزٸنەن جەرگٸلٸكتٸ ميليتسييا كٷشٸمەن, جاساقتاردىڭ جەكە توپتارىمەن مٷمكٸن بولدى جەنە بۇل ٸستە قالالىق ميليتسييا باستىعى ۆالەريي ماقاتوۆتىڭ, وبلىستىق ٸٸب باستىعىنىڭ ورىنباسارى بەكبولات مۇقىشوۆتىڭ جەنە وبلىستىق ەسكەري كوميسساردىڭ ورىنباسارى گەنناديي مۇقاتاەۆتىڭ رٶلدەرٸ ماڭىزدى بولدى. حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ وبلىستىق كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان تۇمانوۆ پەن قازاقستان جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ ورال وبلىسىنان دەپۋتاتى سەرٸك مۇقانوۆ سىرت كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن جۇمىستاردى جٷرگٸزٸپ وتىردى. وبلىستىق قۇقىقتىق قۇرىلىمدار ٸسٸ حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسٸنٸڭ اتقارۋ كوميتەتٸ جانىنداعى شتاب تاراپىنان قامتاماسىز ەتٸلدٸ. كٷشتٸك قۇرىلىمداردى ٷيلەستٸرۋ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى نيكولاي مورداسوۆقا تاپسىرىلدى. ولار وبلىستىق ميليتسييا باستىعى ۆلاديمير شۋموۆپەن بٸرگە ورال قالاسىنىڭ تەمٸرجول ۆوكزالىندا پويىز, اۆتوبۋسپەن جەتكەن رەسەي كازاكتارىن توسىپ الىپ, ەكسترەميزم مەن بۇزاقىلىق ەرەكەتتەر ورىن العان جاعدايداعى جاۋاپكەرشٸلٸك تۋرالى ەسكەرتۋلەر جاساپ, قىلىشتارىن ۋاقىتشا ساقتاۋعا ٶتكٸزۋگە مەجبٷرلەدٸ.
«مەرەيتويدىڭ» شارىقتايتىن كٷنٸندە وبلىستىق ەسكەري كوميسساردىڭ ورىنباسارى گەنناديي مۇقاتاەۆ پەن قالالىق ميليتسييا باستىعى ۆالەريي ماقاتوۆ سەنٸمدٸ قىزمەتكەرلەرٸمەن ەكٸ توپقا بٶلٸنٸپ, رەسەيلٸك كازاكتار مٸنگەن اۆتوبۋستاردى قارسى الۋ ماقساتىندا «ورال-سامارا», «ورال-ورىنبور» تاس جولدارىنا شىقتى. قىلىشپەن قارۋلانعان ونداعان كازاكتاردى ورالعا كٸرگٸزبەۋ ٷشٸن قالاۋسىز قوناقتارعا جول ٷستٸندە داستارقان جايىپ, اقجاردى تٸلەك ايتىپ, اششى سۋسىننان ۇسىنۋعا تۋرا كەلدٸ.
سوسىن پولكوۆنيكتەر مۇقاتاەۆ پەن ماقاتوۆ ولاردىڭ ٸشٸمدٸك ٸشٸپ, ماسايراعان حالدەرٸ مەن قولدارىندا سۋىق قارۋدىڭ بولعانىن جەلەۋ ەتٸپ, بٸر جاعدايعا ۇرىنار دەپ سىلتاۋراتا كٶرشٸلەس رەسەي وبلىستارىنداعى ەرٸپتەستەرٸمەن جاقسى قاتىناستارىن پايدالانىپ, كٶپتەگەن كازاكتى سامارا مەن ورىنبورعا قايتۋعا كٶندٸردٸ. وبلىستىق شتابتىڭ وسىنداي كٶزدەن تىس ەرەكەت ەتكەنٸنٸڭ ارقاسىندا ورالداعى مەرەيتويعا جينالعان كازاكتار سانى ەدەۋٸر قىسقاردى. تٷرلٸ اقپارات كٶزدەرٸنە سەيكەس, ورالعا جەتكەن كازاكتار سانى شامامەن 200-250 بولدى.
- بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ماعان كابينەتٸمدە ٶمٸر سٷرۋگە تۋرا كەلدٸ. قاسىمدا ەكٸ سەنٸمدٸ كٶمەكشٸم: بۇرىن كومسومول وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولعان امانگەلدٸ دەۋلەتجانوۆ پەن پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ كەڭەسشٸسٸ سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ ۇسىنعان بولات شەكٸموۆ بولدى, - دەپ ەسكە الادى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. – بولات شەكٸموۆ جوعارى پارتييا مەكتەبٸندە وقىعان كەزٸندە سەرٸك ەبدٸراحمانوۆپەن, التىنبەك سەرسەنباەۆپەن تاعى باسقا بەلگٸلٸ, ٸرٸ ساياساتكەرلەرمەن تىعىز ارالاسقان, «ازات» قوزعالىسى, «الاش» قوعامى جەنە باسقا دا بەيرەسمي بٸرلەستٸكتەردٸڭ جەتەكشٸلەرٸمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. ول العاشقى كەزدەسۋدە-اق اعىمداعى جاعدايلارعا قاتىستى ۇستانىمىمەن, بەيرەسمي بەلسەندٸلەردٸ جاقتاۋشىلارىمىزعا اينالدىرۋ تۋرالى ۇسىنىستارىمەن مەنٸ تاڭعالدىردى. سول كٷنٸ-اق مەن ونى كٶمەكشٸم رەتٸندە جۇمىسقا الۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىم. كەيٸن ونىڭ قىلقالامعا جاقىندىعى مەن رەسپۋبليكاداعى بەيرەسمي قوزعالىس جەتەكشٸلەرٸمەن تانىستىعى 91-جىلعى وقيعاعا دەيٸن دە, كەيٸن دە پايدالى بولدى. سول كٷندەرٸ مەنٸڭ كٶمەكشٸلەرٸم قابىلداۋ بٶلمەسٸندەگٸ ورىندىقتاردا ۇيىقتاپ جٷردٸ.
بولات شەكٸموۆ ول كەزدە 35 جاستا ەدٸ, پارتييالىق-كەڭەستٸك ٶلشەم بويىنشا «جاس كادرلار ساناتىنا» جاتاتىن, ال جوعارى لاۋازىمعا كٶتەرٸلۋدٸڭ اۋىلى ەلٸ الىستا ەدٸ. الايدا ورال وقيعالارى جاس كادردىڭ دەڭگەيٸنە ساي كەلمەيتٸن كٷش-قۋات پەن جانكەشتٸلٸكتٸ تالاپ ەتتٸ. پارتييالىق جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ جاس قىزمەتشٸلەرگە قارقىندى ساياسيلاندىرىلعان ٶمٸر الماتىداعى جوعارى پارتييا مەكتەبٸنەن كەم تٷسپەيتٸن بٸلٸم مەن تەجٸريبە بەردٸ.
ورال وقيعاسىنان ەكٸ جىلدان كەيٸن شەكٸموۆ بيزنەسكە كەتتٸ, بٸراق كەيٸن ٶمٸر ونى مەملەكەتتٸك قىزمەتكە قايتا الىپ كەلدٸ. ەكٸ جوعارى بٸلٸمٸ بار مىقتى ينتەللەكت يەسٸ, ەڭ باستىسى كٶپۇلتتى مەملەكەتتە قوعامدىق ۇيىمداردى باسقارۋ ٸسٸندە تەجٸريبەسٸ جەتەرلٸك مامان بۇل جەرگە ەلٸ دە قاجەت ەدٸ. 2004 پەن 2013 جىلدار ارالىعىندا بولات شەكٸموۆ ەكٸمشٸلٸكتەردٸ باسقاردى, ياعني باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاسقالا, بٶرلٸ اۋداندارىنىڭ ەكٸمٸ بولدى. قازٸرگٸ تاڭدا تاعى دا بيزنەسكە كەتكەن, بٸراق «ساتۋ-ساتىپ الۋ» ەمەس, نەمٸستٸڭ يننوۆاتسييالىق قۇرال-جابدىقتارىمەن جابدىقتالعان قۇرىلىس ماتەريالدارى زاۋىتىن سالدى.
بولات شەكٸموۆتٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ – قالامگەرلٸگٸ, ول قاراپايىم ادامدار تۋرالى, اينالاداعى قارقىندى ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ جاتقان كٸشكەنتاي ادامنىڭ ٶمٸرٸ جايلى جازادى. رەسەيدٸڭ ەدەبيەت سالاسىنداعى سىيلىق يەگەرٸ, ال بۇل سالادا قازاقستانعا قاراعاندا رەسەيدە تانىلۋ وڭاي ەمەس ەكەندٸگٸ ايان.
ورالداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋمەن قاتار, وبلىس باسشىلىعىنىڭ الدىندا كازاكتار مەن قازاق شەرۋشٸلەرٸنٸڭ قاقتىعىسىن بولدىرماۋ مٸندەتٸ تۇردى. تٸپتٸ, كٸشكەنە عانا كەلٸسپەۋشٸلٸكتٸڭ ٶزٸ بٸرنەشە جٷز كازاكتار مەن تٶرت-بەس مىڭداي «ازاتتىقتاردىڭ» قاقتىعىسىنا ۇلاسىپ كەتۋٸ بەك مٷمكٸن ەدٸ.
وسىلايشا ورال وقيعالارى جاس كادرلاردى شىنىقتىرعان مەكتەپ بولسا, ەسكٸ كادرلاردىڭ دا بەرٸكتٸگٸنە سىن بولدى. كەنەتتەن كەلگەن بۇل سىناققا ولاردىڭ بارلىعى دەرلٸك تٶتەپ بەرە العان جوق. وبلىس باسشىلىعىنىڭ كٶبٸ ەكٸ جاققا دا, ياعني, بٸر جاعىنان ەسقاليەۆ باستاعان وبكوم كومانداسىمەن جاقسى بولۋعا, ەكٸنشٸ جاعىنان «مەسكەۋگە» كازاكتاردىڭ جەتەكشٸسٸ ەرٸ ورال قالالىق دەپۋتاتتار كەڭەسٸندەگٸ قامقورشىسى بولىپ كٶرٸنۋگە تىرىسىپ باقتى. مىسالى, ەسقاليەۆتەن حالىق دەپۋتاتتارى قالالىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولات مولداشەۆ پەن قالالىق كوممۋنيستٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ۆالەريي دجۋنۋسوۆ سىرت اينالدى. ولار كازاكتاردىڭ تاراپىندا بولدى. ۆالەريي دجۋنۋسوۆ «دەموكراتييالىق ورال ٶڭٸرٸ» قوزعالىسىن ۇيىمداستىردى, ونى كازاك اۆتونوميياسىن قۇرۋدى قۇپتاعان مىڭداعان زاۋىت قىزمەتكەرلەرٸ قولدادى. ولار قالا جەنە وبلىس باسشىلارىنىڭ سايلانۋىن كٶزدەدٸ. بولات مولداشەۆ ٶتە ساۋاتتى ينجەنەر ەدٸ, حالىق دەپۋتاتتارى قالالىق كەڭەسٸ تٶراعاسى بولىپ سايلانعانعا دەيٸن 20 جىلداي وداقتاعى ەڭ ٸرٸ «ومەگا» ەسكەري زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى بولدى. زاۋىتتا جەتٸ مىڭنان استام ادام جۇمىس ٸستەدٸ, ياعني زاۋىت قالاداعى جاندانعان كازاكتاردىڭ سەنٸم ارتار قورعانى بولدى.
مەسكەۋدەگٸ تجمك-نىڭ تامىز بٷلٸگٸ كەزٸندەگٸدەي, 1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ورالداعى جەتەكشٸ اپپارات قىزمەتكەرلەرٸ تەكەتٸرەستە «مەسكەۋ» جەڭە مە, ەلدە «الماتى» جەڭە مە دەپ, ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ وتىردى. «سول كەزدە بۇعىپ قالعاندار قاتارىنا بٸرەۋلەر كەيدە نۇرسۇلتان نازارباەۆتى دا قوسىپ جٷر. بٸراق ولاي ەمەس. ول مەنٸڭ سۇراعانىمنىڭ بەرٸن جاسادى», - دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ.
ال وبلىس باسشىلىعىنىڭ الماتىداعى باسشى شەنەۋنٸكتەرمەن نە تىڭدىرعانىنا كەلەر بولساق, كٶپشٸلٸك ول تۋرالى جاق اشقىلارى كەلمەيدٸ, ٶيتكەنٸ جۇمىلا ٸستەلگەن ايتارلىقتاي جۇمىس بولمادى. 1991 جىلدىڭ تامىزىنداعى تجمك-نىڭ ٷش كٷندٸك بٷلٸگٸ كەزٸندەگٸدەي الماتىداعى جوعارعى كابينەت يەلەرٸنٸڭ كٶبٸ تاساعا كٸرٸپ كەتٸپ, داعدارىستىڭ نەگە اپارىپ, نەمەن اياقتالاتىنىن كٷتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە, 1991 جىلدىڭ مامىر ايىندا, دٷربەلەڭنەن تٶرت اي بۇرىن, الماتىدا ٶتكەن جيىندا گورباچەۆ ەسقاليەۆتىڭ ٶتٸنٸشٸن ٶرەسكەل تٷردە قايتارىپ, كازاك قاۋىمداستىعى ويىندارىنىڭ ارتىندا كرەملدٸڭ ٶزٸ تۇرعانىن كٶرسەتتٸ. 1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندەگٸ قاتەرلٸ كٷندەرٸ وقيعا قايعىلى جاعدايمەن اياقتالار بولسا تۋىندايتىن جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قاشقان الماتىداعى جوعارى شەندٸلەر سول كەزدە «جۇمىس ورىندارىندا بولماي قالدى», تٸپتٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ شتابىمەن بايلانىسقا شىقپاۋعا تىرىستى. ەگەر سەل قاتەلٸك كەتٸپ, ورالدا قانتٶگٸس باستالىپ, قالاعا ەسكەر كٸرگٸزٸلسە, جاۋاپتى ەسقاليەۆ بولىپ قالاتىن ەدٸ.
1991 جىلدىڭ قىركٷيەكتەگٸ قاۋٸپتٸ كٷندەرٸ, تٸپتٸ ورال وبلىسى قازاقستان قۇرامىندا قالا ما, ەلدە جوق پا دەگەن سۇراق قويىلعان كەزدە قازاقستاننىڭ جوعارى باسشىلىعىنان تەۋەكەلشٸل باتىل ادامدار تابىلمادى دەۋگە بولادى. مىڭداعان «ازاتتىقتاردىڭ» جٷزدەگەن كازاكتارمەن تەكەتٸرەسٸ شەگٸنە جەتكەن ەدٸ, پريۆولجسك-ورال ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ تانكتەرٸ ورالدان بٸرنەشە شاقىرىم جەردە دايىن تۇردى, ال قازاقستان باسشىلىعى ەشتەڭە بولىپ بولماعانداي سىڭاي تانىتتى.
قازاقستان بيلٸگٸ سوڭعى 30 جىلدان بەرٸ 1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ورال وبلىسى قۇردىمعا كەتۋدٸڭ شەگٸندە بولعانىن تٷسٸنگٸسٸ دە, مويىنداعىسى دا كەلمەيتٸن سەكٸلدٸ. كازاكتارمەن تەكەتٸرەس باستالعان كەزدەن-اق ەسقاليەۆپەن تەلەفون بايلانىسىندا بولعان قازاقستاننىڭ جوعارى بيلٸگٸنٸڭ جالعىز ٶكٸلٸ قازاق كسر جوعارى كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرٸكبولسىن ەبدٸلدين بولدى. 1991 جىلدىڭ 15 قىركٷيەگٸ كٷنٸ قانتٶگٸس قاۋپٸ ارتتا قالىپ, بٸرنەشە جٷز رەسەيلٸك كازاك پويىزدار مەن اۆتوبۋستارعا وتىرعىزىلىپ, رەسەيگە كەرٸ اتتاندىرىلعان سوڭ, ورال ۋاقىتىمەن 17:00-دە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ سەرٸكبولسىن ەبدٸلدينگە جاعداي قانتٶگٸسسٸز, بەيبٸت جولمەن شەشٸلگەنٸن باياندايدى.
الايدا 15 قىركٷيەكتٸڭ كەشٸندەگٸ سول مينۋتقا جەتكٸزەر جول تىم ۇزاق بولدى. 1990 جىلدىڭ باسىنان ۋشىقتىرىلعان داعدارىس عاسىرعا سوزىلعانداي ەدٸ. ەگەر قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىنان جينالعان «ازاتتىقتار» مەن ورال وبلىسىنىڭ بارلىق اۋدانىنان جينالعان ازاماتتارى, سونىمەن قاتار نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كومانداسىنىڭ جانكەشتٸ دە ەپتٸ ەرەكەتتەرٸ بولماعاندا, بەلكٸم ورالدا بولماشى ۇشقىننان ٶرت لاۋلاۋى ەبدەن مٷمكٸن ەدٸ.
جالعاسى بار...
