Foto: Artýr Nyǵmettiń kitabynan alyndy
Jas qazaq jýrnalist-zertteýshisi Artýr Nyǵmettiń kitaby 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynyń belgisiz betterin ashady.
2 taraý: Gorbachev kazaktarǵa kóz juma qarap otyr
3 taraý: MQK polkovnigi Cherviakov kazaktardy arandatýda
Kirispe jáne 1 bólim: ORALDAǴY TEKETIRES. 1991 JYL
2 TARAÝ. GORBAChEV KAZAKTARǴA KÓZ JUMA QARAP OTYR
1990-1991 jyldar túiisken tusta Keńes Odaǵy irgetasynyń shaiqalýymen birge Kommýnistik partiia da álsirep, ydyrai bastady. 1990 jyldyń 15 naýryzynda KSRO prezidenti bolǵan Mihail Gorbachev KOKP Ortalyq komitetiniń bas hatshysy da bolyp qalǵan edi. Gorbachev pen onyń ortasy birinshi kezekte ekinshi Dúniejúzilik soǵys kezinde anneksiialanǵan Baltyq jaǵalaýyndaǵy úsh respýblikany qolastynan shyǵarmaýǵa tyrysty. Biraq Latviia, Litva jáne Estoniia bólindi de táýelsiz bolyp ketti. Bul aimaqta kazak qaýymdastyǵyn jandandyrýǵa qandai da bir sebep bolsa, Máskeý ony qalt jibermei paidalanatyn edi. Bizdiń túsingenimiz, Máskeý arnaiy qyzmet qolymen Resei imperiiasynyń burynǵy aimaqtarynda kazak qaýymdaryn qaita jandandyrýǵa bar kúshin salǵan eken.
Oral kazaktary men Don kazaktary burynǵy Resei imperiiasyndaǵy eki baiyrǵy kazak qaýymdastyǵy bolatyn. Ony jandandyrý birden Oral kazaktarynyń bólinýi týraly ashyq uranmen ortaǵa shyqty. Jaiyq kazaktary degen ataýǵa ie bolǵan Oral kazaktary qazaqtardyń Kishi júzinen kúshpen tartyp alǵan jáne kartalaryna «ejelden óz jerleri» dep belgi salǵan jerlermen birge bólinýi kerek dedi.
Qaita jandana bastaǵan kazaktarǵa qarsy Almaty tarapynan aitarlyqtai qoldaý bolmaitynyn sezgen Oral oblysynyń basshysy Nájimeden Esqaliev qolaily sátti utymdy paidalanyp, eń bolmaǵanda prezident-bas hatshy beitarap ustanymda bolady degen úmitpen Mihail Gorbachevqa kópshilik aldynda júginýdi oilady. Alaida úmit aqtalmady. 1991 jyldyń mamyr aiynda Almatyda partiia-sharýashylyq aktivi, iaǵni respýblikalyq konferentsiia ótti. Konferentsiiaǵa KSRO prezidenti Mihail Gorbachev qatysyp, sóz sóiledi. Osy oraida, 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasy kúshpen basylǵannan keiin Gorbachevtiń Almatyǵa kelmegenin aita ketken jón. Ózi ashyq túrde unatpaityn Dinmuhamed Qonaev basshylyq etken tusta da Qazaqstanǵa kelgen joq. Tek bir ret 1985 jyly Tselinograd qalasynda boldy. Sol 1991 jyldyń mamyr aiynda Almatyda ótken jiynda Qazaq KSR prezidenti Nursultan Nazarbaev ta sóz sóiledi. Ol baiandamasynda respýblikanyń birqatar oblystarynda qurylǵan radikaldy kazak qaýymdastyqtarynyń belsendiligine bailanysty kóp ultty Qazaqstan halqynyń alańdaýshylyǵy týǵanyn
Gorbachev bolsa buǵan qatysty eshteńe aitqan joq. Sonda KSRO prezidentiniń Qazaqstannyń basshy kadrlar quramymen áńgimesi barysynda Nazarbaevtyń tapsyrmasyn paidalanǵan Esqaliev eldiń birinshi basshysyna óz ótinishin jetkizdi:
- Qurmetti Mihail Sergeevich, Oral oblysynyń eńbekkerleri men kommýnisteri atynan KSRO men Resei kazaktar Odaǵynyń qaýymdastyǵynyń qatysýymen «Jaiyq kazaktarynyń patshaǵa qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn» Oralda atap ótý nietine bailanysty qalyptasyp otyrǵan kúrdeli jaǵdaimen muqiiat tanysýyńyzdy suraimyn. Biz Sizden onsyz da qiyn kezeńde barlyq jergilikti turǵyndardy alańdatyp otyrǵan, turaqsyz ahýal qalyptastyratyn bul sharanyń ótýine tyiym salýyńyzdy suraimyz.
Jinalys prezidiýmynda otyrǵan Gorbachev oqystan ashýlanyp, Esqalievtyń oiyn aiaqtaýyna mursha bermesten sózin dórekilene bólip jiberdi:
- Birinshiden, el ishinde eshqandai qiynshylyq joq. Eger sizdiń oblysyńyzda qiynshylyq bolyp tursa, ony qarastyrý kerek. Biz de qarap otyrmaimyz! Ekinshiden, kazaktar da halyq, keńes halqy. Ár halyq nemese jurt óz tarihyna qurmetpen qaraýǵa quqyly jáne ol tarihyndaǵy este qalarlyq datalardy atap óte alady. Men de saǵan, kazaktar oblysta sharasyn ótkizbeidi dep kepildik bere almaimyn!
Zalda otyrǵandardyń eshqaisysy Gorbachevtiń osyndai ashyq ta dóreki málimdemesine qarsylyq bildire almady. Óli tynyshtyq ornady, másele basshylyq zańǵa sai jabyldy jáne qaita talqylaýǵa jatpaityny anyq boldy.
Úzilis kezinde Nájimeden Esqalievqa jaqyndaǵan prezident Nazarbaev:
- Báleniń qaidan shyǵyp jatqanyn endi túsindiń be? – dedi, Esqaliev:
- Iá, túsindim, - dep jaýap berdi.
Gorbachevtan qatań toitarys alǵan Esqalievqa endi tek óz kúshi men Jaratqanǵa ǵana úmit artý qalǵan edi. Gorbachevtiń Qazaqstandyq partiia-keńes basshylary quramynyń aldynda aitqan sózi Oral kazaktarynyń basshysyna jetkenin estigende ol tańǵalmady. Oral kazaktary indýlgentsiia, iaǵni kart-blansh, joǵary mandat alǵandai boldy. Gorbachev tarapynan bolǵan «qoldaýdan» jazalanbaityndaryna sengen olar Qazaq KSR prezidenti Nursultan Nazarbaevqa hat jiberýge arsyzdyqtary jetti. Hat stilistikasy Ilia Repinniń «Zaporojdyqtar túrik sultanyna hat joldady» degen áigili sýreti rýhynda jazyldy. Kartinada kazaktar túrik sultanynyń berilýge jáne shapqyn men tonaý jasamaý týraly usynysyna jaýap retinde batyl hat joldaidy-mys.
Emlesi men stilin saqtai otyryp, oqyrmanǵa oraldyq kazaktardyń Qazaq KSR prezidenti Nursultan Nazarbaevqa jazǵan hatynyń tolyq mátinin usynýdy jón kórdik:
«Qurmetti Prezident! Oral kazaktarynyń Resei memleketine qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn atap ótýge bailanysty Sizge Oral kazaktarymen kezdesýge shaqyrý jiberilgen bolatyn. Biz Sizden jaýap alǵan joqpyz. Aqiqatynda, dálirek aitsaq, «Qazaqstan aimaǵynda kazaktardyń patshalyq rejimge qyzmetiniń qandai da bolsyn jyldyǵyn atap ótýine biz jol bermeimiz» degen málimdemeńizdi el Prezidentiniń qatysýymen ótken respýblikalyq jiynda aittyńyz. Osy saryndy, tarihi oqiǵalardy osylai birjaqty túsindirýdi biz sońǵy bir jarym jyl boiy oblys basshysynan, onyń ainalasyndaǵylardan únemi estip kelemiz. Sizdiń ymyraǵa kele alatyn, oń jaq, sol jaqty birdei tyńdai biletinińizge sengendikten, biz Sizden mundaidy kútken joq edik. Eger biz qatelesken bolsaq, ókinishti. Jalpyǵa ortaq múdde úshin ókinishti. Biz diktat tiline, tarihi aqiqatty burmalaýǵa qarsymyz. Bos aiqai, tarihty kúshpen qaita qurý – aimaqtaǵy beibitshilik pen tynyshtyqty saqtaýdyń jaqsy joly emes. Bizdiń Reseidiń erkindik súigish kazak qaýymdastyǵynyń urpaqtary ekenimizdi umytpaǵan jón. Bizge degen osyndai qatynastan soń ózimizdi Siz aitqandai «qazaq jerinde qara shańyraqta, týǵan úidegidei sezine» almaimyz. Oral ózeniniń oń jaǵalaýy esh ýaqytta qazaq jeri bolmasa da, osy bir abaisyzda aitqan sózińizben, keń peiilmen «qazaq jerinde turýǵa» ruqsat bere tura Siz bizdiń tarihi otanymyzǵa degen quqymyzdy syzyp otyrsyz. Shamasy bireýlerdiń áleýmettik tapsyrystaryn oryndap otyrǵan Qozybaev, Elagin, Bespaev, Grigorev siiaqty ǵalymdar ǵana bul faktige qarsy dat aitýy múmkin.
Bálkim, olardyń, osy ǵalymdardyń, dáiekterin kazak meiramyn qaralaýǵa paidalanylyp otyrǵan bolar. Eger Altyn Orda urpaqtary Máskeýde Toqtamystyń qalany órtep jibergeniniń 600 jyldyǵyn, al tatarlar óz babalarynyń orys astanasyn alǵanyna 400 jyldyǵyn atap ótý týraly usynystar berse, orystar ony qalai qabyldar edi? Aldymen bul «asa ziiandy» ótirik Keńes Odaǵynyń Batyry E.Oraqbaevtyń aýzymen berildi («Priýrale» oblystyq partiialyq gazeti, 16.05.91 j), al osy jyldyń 12 maýsymynda respýblikalyq televideniede Siz de qaitaladyńyz. Bizdiń oiymyzsha, bul salystyrýlar durys emes siiaqty: ol mysalda ózge qalany basyp alý, órteý, tonaý, al bul jerde Siz jáne sol E.Oraqbaev aityp otyrǵandai «patshalyq rejimge» emes, Reseige qyzmettiń mereitoiyn atap ótý. Rejimder (patshalyq, stalindik, brejnevtik, pinochettik jáne basqalar) keledi, ketedi, al eger azamattyq qaqtyǵys ýshyqpasa, sol jerde ǵasyrlar boiy mekendegen ulttar esebinen bir ultty kótermeleý áreketi bolmasa, memleket qalady. Bizdiń 378 jyl buryn ózimizdiń babalarymyz turǵyzǵan qalada mereitoi (júz jylda bir ret) ótkizý týraly nietimiz nege respýblika, oblys basshylyǵynyń ashýyn týǵyzyp otyr? Oral oblysynyń Qazaqstanǵa 20-shy jyldary qosylǵan tarihyn adamdardyń umytýy, tarihty bilmeýi úshin be?
Biz eki jaqty túsinistik bolǵanyn qalaimyz. Sondyqtan da Sizdi ekinshi ret Ózińizge qolaily ýaqytta Oralǵa kelýge shaqyramyz. Mereitoiǵa bolmasa da, bizben kezdesýge. Bizde aitatyn ashyq, adal áńgime tabylady. Sizdiń kelýińiz Oral kazaktarynyń jandaný úrdisin tabandylyqpen elemei otyrǵan jergilikti bilikke jaqsy úlgi bolar edi. Sizdiń sózińizden keiin bul bilik jalaǵa, basqa da laiyqsyz aktilerge de toqtamastan bizge diskreditatsiiany odan ári kúsheitti. Olar Sizge de bizdiń qozǵalys týraly burmalanǵan aqparat berýde. Bizdiń oiymyzsha, ázirge oblysty N.Esqaliev basqaryp otyrǵan ýaqytta Oral óńirinde turaqty ahýal ornaýy qiyn. Ol dialogqa kónbeidi, ózgeniń pikirine qulaq aspaidy, menmendikke beiim, óziniń qatelespeitinine senimdi. Oblystaǵy turaqsyz ahýalǵa biz emes, bastamashy bolǵan ózi deý durys bolar, al kazak qaýymdastyǵy tarapynan konstitýtsiiaǵa qarsy, zańsyz áreketter bolǵan emes, biz «áskeri jasaqtar» qurǵan joqpyz, qarý satyp alǵan joqpyz. Bul týraly alyp-qashpa sózge súiengen Esqaliev málimdedi, onyń tapsyrmasymen buqaralyq aqparat quraldary da aqparatty taratty. Quzyrly organdar bolsa bul sandyraqty joqqa shyǵardy.
Mynadai sóz bar: kazaktardy qurtýǵa bolady, biraq tizerletý múmkin emes! Endi qurtý da múmkin emes, ýaqyt ózgerdi, biz oǵan senimdimiz. Eń durysy – halyqtar dostyǵyn nyǵaitý, turaqtylyq úshin túsinise otyryp qarym-qatynas tetikterin izdeý. Biz Sizben sol sebepti de kezdeskimiz keledi. Bizdiń shynaiy senim men qurmetimizdi qabyl alyńyz».
Oral kazaktary Odaǵynyń Úlken quryltaiynda (konferentsiia) qabyldandy, 15 maýsym, 1991 j.»
Baiqaǵanymyzdai, Oral kazaktarynyń Nazarbaevqa jazǵan hatynyń mátini tegeýrinmen, úzildi-kesildi batyldyqpen jazylǵan, bir qaraǵanda sol kezdegi qalyptasqan ákimshilik shekara sheńberinde jazylǵandai bolyp kóringenmen, Qazaqstannyń táýelsizdikke degen barlyq quqyn joqqa shyǵarý saryny anyq kórinip tur. Mundai hatty kazaktar ózderi jaza almas edi. Qujattyń KOKP OK-de nemese tipti MQK-de daiyndalǵany anyq.
Gorbachev Nazarbaevtyń qatysýymen ótken jiynda Esqalievty qatań túrde qaitaryp, qatysýshylardyń aldynda kazaktardy qoldaitynyn málimdegennen keiin Qazaqstan basshylarynyń eshbiri bul taqyrypqa jolaǵysy kelgen joq. Oqiǵa qantógispen aiaqtalǵan jaǵdaida týyndaityn jaýapkershilikten qashqan olar 1991 jyldyń qyrkúiegindegi qaterli kúnderinde kabinetterinde bolmaýǵa, Oralmen bailanysqa shyqpaýǵa tyrysty. Nájimeden Esqaliev sol kúnderi joǵary resmi bilik ókilderinen tek Qazaqstan Joǵary Keńesi tóraǵasynyń orynbasary Serikbolsyn Ábdildinmen ǵana bailanysa aldy.
Nájimeden Esqalievtyń ainalasyndaǵylar kúshtiń teń emes ekenin bildi. Óz derekkózderine súiengen Oral oblysynyń kúshtik qurylym basshylary Reseidiń Samara men Orynbor qalalarynan Oral baǵytyna kazak otriadtary shoǵyrlanǵanyn, al Oraldan bar-joǵy 120 shaqyrymdaǵy Samara oblysynyń Úlken Chernigovka selosy mańyna Privoljsk-Oral áskeri okrýginiń qolbasshysy general-polkovnik Albert Makashov áreketke signal kútken tank polkin ornalastyrǵany týraly baiandap jatty. Úrei men dúrbeleń týǵyzbaý úshin bul týraly Esqalievtyń qasyndaǵy azdaǵan adamdar eskertildi.
Kazaktardy tizgindeý týraly ótinishti Máskeý qabyl alǵan joq, al Gorbachevten sekemdengen Qazaqstan basshylyǵy halyq depýtattarynyń Oral oblystyq keńesine qandai bolasyn kómek kórsetýge nietti bolmady. Sonda Nájimeden Esqaliev óziniń KSRO Joǵary Keńesi depýtaty mandatyn paidalanyp, kazak jetekshilerin «Oral kazaktarynyń patshaǵa qyzmetiniń 400 jyldyǵyn» atap ótýden bas tartýǵa sendiredi degen úmitpen KSRO úkimeti tóraǵasy Nikolai Ryjkovqa, Resei kazaktary Odaǵynyń joǵary atamany Aleksandr Martynovqa jáne KSRO-nyń birneshe belgili qairatkerlerine hat joldady.
Esqalievtyń bul hatyna tek KSRO Joǵary Keńesi tóraǵasy Aleksandr Lýkianov qana jaýap berdi. Ol turaqtylyq tilegen jalpylama syrǵytpa hat jiberdi. Sol ýaqytta Odaq basshylyǵy kenet ózderiniń de kazaktar urpaǵy ekenin eske túsire bastady. KSRO úkimetiniń tóraǵasy Nikolai Ryjkov pen KSRO qorǵanys ministri Dmitrii Iazov ózderiniń don kazaktarynan shyqqanyn málimdese, Resei Federatsiiasy vitse-prezidenti Aleksandr Rýtskoi ter kazaktarynyń urpaǵy bolyp shyqty, al KSRO prezidenti Mihail Gorbachev pen onyń jerlesi, Resei kazaktary Odaǵynyń joǵary atamany Aleksandr Martynov óz tekterinen kýbandyq kazak qaýymdastyǵy izderin tapty.
Reseidiń barlyq aimaqtarynda, sonymen birge odan da tys jerlerde kazak áskerleri shuǵyl jandana bastady, sandyqtardan naftalinniń iisi sińgen mýndirler shyǵaryldy, jańa mýndirler tigildi, anda da, munda da qisyq qanjarlar jarqyldai bastady. Aýadan qandy janjaldyń iisi aiqynyraq sezile bastady. Keńes Odaǵy ydyrai bastady, ulttyq sana-sezimniń ósýi men otar bolǵan KSRO halyqtarynyń táýelsizdikke degen umtylysyn Máskeý kazaktar otriadynyń qolymen toqtatýǵa tyrysty. Osylaisha túrli-tústi kazak áskeri qaýymy qumyradan shyqqan jyn sekildi saiasat sahnasyna keldi.
3 TARAÝ. MQK POLKOVNIGI ChERVIaKOV KAZAKTARDY ARANDATÝDA
Qalai da Oral kazaktarynyń 400 jyldyq mereitoiyn ótkizýge degen qulshynysy arta túsken kazak jetekshilerimen bolǵan teketires sharyqtaý shegine jetpei turǵanda Oral oblysynyń basshysy Nájimeden Esqaliev barlyq kúshtik qurylymdardy ózine baǵynyshty etip úlgergen bolatyn. Bul árekettiń durystyǵyn 1991 jylǵy tamyz búliginde konservatorlardan quralǵan toptyń Mihail Gorbachevti bilikten alystatýǵa tyrysqan sátsiz áreketi kórsetken edi. Sol kezde Oral oblysynyń kúshtik qurylymdary TJMK búlikshileri shtabynyń jeteginde ketpei, Qazaqstannyń biligi tarapynda qaldy. 91-shi jyldyń tamyzy Oral oblysynyń kúshtik qurylymyna aldaǵy aida, iaǵni qyrkúiekte bolatyn teketires aldyndaǵy daiarlyq bolǵandai.
Alaida jergilikti arnaiy qyzmetterdiń halyq depýtattarynyń Oral oblystyq keńesi ainalasyna birigýi ońai bolmady. Jergilikti qaýipsizdik qyzmetkeri, MQK polkovnigi Vladimir Cherviakovtyń kúshin joiý Nájimeden Esqalievtyń sol kezdegi kazak jetekshileriniń ekpinin basý maqsatynda iske asyrǵan eń táýekeldi áreketi boldy. Ol túrli joldar arqyly MQK-niń oblystyq basqarmasymen qatar, oblystyq ishki ister (militsiia) basqarmasyn, sondai-aq oblystyq áskeri komissariatty da óz baqylaýyna aldy. Osylaisha, 1991 jylǵy qyrkúiektiń qiyn-qystaý kúnderi Oral oblysynyń kúshtik qurylymy máskeýlik biliktiń emes, oblystyq basshylyqtyń jaǵynda boldy.
Bárinen de keńestik arnaiy qyzmettiń basshylyǵymen bitimge kelý qiyn boldy. Birden aita ketý kerek, Qazaq KSR MQK-nyń Oral oblysy boiynsha basqarmasynyń bastyǵy Vladimir Cherviakov, negizinde, jandana bastaǵan kazak qaýymdastyǵynyń máskeýlik kýratory edi. Keńes Odaǵy ydyrai bastady, biraq barlaý qyzmetkerleri Kremldiń arnaiy tapsyrmasymen, keibiri óz qalaýymen ydyrap jatqan imperiianyń aýmaǵyna keleshekke arnap ultaralyq janjaldardyń, qarýly qaqtyǵystardyń, tipti soǵystyń dánin egip qalýǵa asyqty. Osyndai asyqpai jarylatyn minalar birinshi kezekte, imperiialyq sana-sezimmen qarýlanǵan Cherviakov siiaqty chekisterdiń qolymen qoiyldy.
Resmi túrde Qazaq KSR MQK-nyń ortalyq apparatyna baǵynatyn Cherviakov tikelei Máskeýge, MQK-niń odaqtyq apparatyna jumys istedi. Sondyqtan da ony laýazymnan shettetý úshin Kommýnistik partiianyń Oral oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy Nájimeden Esqaliev úlken táýekelge bardy. Onyń qolynda oblystyń basty jergilikti qaýipsizdik qyzmetkeriniń iritki salýshylyq áreketin dáleldeitin aýdiojazba boldy. Ońdy-soldy qadam bassa ne bolmasa bir qatelik keter bolsa, polkovnik Cherviakov Esqalievtyń ózine kisen salyp jiberýi ábden múmkin edi. Degenmen, barlyǵyn ret-retimen baiandaiyq.
Ol kezde Keńes Odaǵynda barlyq isterdi ashyq nemese qupiia túrde memlekettik qaýipsizdik komiteti baqylap otyratyn. Bul olardyń tómennen joǵaryǵa deiingi bilik júiesindegi artyqshylyǵy boldy. Aimaqtardaǵy MQK qyzmetkeri jergilikti bilikke jaýapty bolmaǵandyqtan, olardyń kelisiminsiz taǵaiyndalyp otyrdy. Sondyqtan da MQK oblystyq basqarmasy basshylyǵynyń kezekti aýysýyna Nájimeden Esqaliev kóńil bólmedi. Baiypty da júzi jyly polkovnik Petr Pomilýikonyń ornyna ortalyqtan syrt kelbeti suryqsyzdaý, kózin alyp qashyp, qýlana kúlip otyratyn Vladimir Cherviakov keldi. Keide adamnyń minez-qulqy onyń aty-jónimen sáikese qalatyn kezdeisoqtyqtar bolyp turady. Bul atqarýshynyń jaǵdaiy da osyndai edi.
Kóp uzamai Cherviakovta «beishara kazaktardy» qoldaý jóninde Máskeýdiń tapsyrmasy bary baiqaldy. Kazaktar jiyndarynda jii kózge túsken ol, ádette kópshilik aldynda sóilemeitin, biraq kazak atamany jáne onyń kómekshilerimen uzaq áńgimelesetin. Birde obkom partiiasynyń jinalysynan keiin Esqaliev Cherviakovtyń qalýyn ótinedi, áńgime barysynda kazaktardyń radikaldy qozǵalysyna bailanysty qoǵamda jaǵdaidy ýshyqtyratyn qaýipti úrdis qalyptasýy múmkindigi týraly aitty. Sonda MQK oblystyq basqarmasy basshysy «bárinen habardarmyn, alańdaýǵa negiz joq» dep oblys basshysyn sendirgen boldy.
Munymen oblysta kadr aýystyrý naýqany toqtamady. Máskeý taǵy bir tosyn syi jasady. Saiasatqa beitarap qaraityn oblystyq atqarý komitetiniń tóraǵasy Nikolai Rogojnikovtyń Máskeý senimin aqtai almaitynyn, kazaktardyń ahýalyn shielenistire almaitynyn sezgen ortalyq bilik ony ornynan bosatyp, Reseige alyp ketti. Ornyna taǵy da Oral obkomynyń kelisiminsiz basqa sheneýnik taǵaiyndaldy. Bul aýys-túiisterdiń bárin sol kezdegi Keńestik Qazaqstannyń basshysy bolyp otyrǵan Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy Gennadii Kolbin júrgizdi. 1986 jyldyń jeltoqsanynda Qazaqstandy kóp jyldar basqarǵan Dinmuhamed Qonaevty aýystyryp, bas kótergen qazaq jastaryn aiýandyqpen basyp ustaǵan osy Máskeý emissary – Kolbin. Kolbin de Keńes Odaǵy taraǵan jaǵdaida jańa imperiialyq saiasattyń avangardy retinde kazak qaýymdastyqtaryn jandandyrýǵa baǵyttalǵan Kreml saiasatyn únsiz júrgizip otyrdy.
Oral oblystyq atqarý komitetiniń tóraǵasy laýazymyna Rogojnikovtyń ornyna partiia-keńes mektebinde shyńdalǵan, Tselinograd oblysynda týyp-ósken qazaqstandyq nemis Vladimir Gartman jiberildi. Sońǵy ýaqytta ol Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq komitetinde inspektor bolyp istedi, ol kezde kadrlyq rezervte turǵan, osyndai ekinshi toptaǵy partiia sheneýnikteri bolatyn. Olar partiialyq-keńestik ierarhiiadaǵy qandai da bir jetekshi rólge kóterilýdi kútedi. Mine, sol kútken sát te keldi, halyq depýtattary oblystyq keńesiniń atqarý komiteti tóraǵasy, qazirgi tilmen aitqanda, oblys parlamenti atqarý komitetiniń tóraǵasy bolyp taǵaiyndaldy. Negizinde, Esqalievtyń «oń qoly» laýazymyna keldi, Esqalievtiń ózi qysqa merzimde oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy jáne halyq depýtattary oblystyq keńesiniń tóraǵasy qyzmetterin qosa atqardy.
Najmeden Esqaliev Gartmanmen ol Oralǵa kelgennen keiin tanysty. Deneli kelgen, oraq tildi, tákapparlaý adam eken. Tilindegi azdaǵan kekeshtigi ózine jarasyp turatyn. Qyzmetiniń alǵashqy kúnderinen-aq ol «tártip ornatýǵa» kelgenin jasyrǵan joq, biraq onyń jergilikti kazaktarmen ashyq túrde aralasýy sekem týdyrdy. Oǵan Qazaq KSR MQK-nyń Oral oblysy boiynsha basqarmasynyń bastyǵy Vladimir Cherviakov jaqyn júrýge umtyldy. Halyq depýtattary oblystyq keńesi atqarý komitetiniń jańa tóraǵasy onymen birden dostasty. Kóp uzamai Esqalievqa olardyń áldeneni birge josparlap júrgeni, ózderi jetildirgen kazaktar jetekshilerimen kezdesip júrgeni belgili bolady.
«Omega», «Metallist», «Kommýnzapchast» syndy áskeri zaýyttarda jáne basqa da kásiporyndarda qurylyp úlgergen kazak uiymdaryna Gartman kópten kútken qonaqqa ainaldy, onyń kazak uiymdarymen bolǵan kezdesýlerinde sóilegen sózderi qyzý qoldaýǵa ie boldy, resmi túrde Esqalievtyń orynbasary bolyp esepteletin Gartmannyń sózderinen kazaktardy qoldaityny baiqalatyn. Kazak avtonomiiasyn qurý ideiasy Oral oblysynda barlyq jerde qyzý talqylana bastady. Ózin erkin ustaityn Gartman barlyǵyna ózin kimniń respýblikalyq deńgeidegi qyzmetshisi ekenin kórsetýge tyrysty.
Mine, aqiqat ashylar sát te keldi, oblystyq partiia konferentsiiasynda kútpegen oqiǵa oryn aldy: oblystyq atqarý komiteti tóraǵasy Gartmandy obkom biýrosy quramyna sailarda delegattardyń úshten birinen kóbi qarsy daýys berdi. Obkom biýrosy – oblys deńgeiindegi joǵary alqaly basshylyq organ, óz aldyna kishigirim Saiasi biýro. Oblystyq konferentsiiaǵa qatysqan Qazaq KSR Ministrler keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaev yńǵaisyz oqiǵaǵa qatysty alańdaýshylyǵyn bildirdi. Gartman bir jaǵynan Esqalievqa baǵynyshty bolsa, ekinshi jaǵynan Qazaqstan úkimetine, iaǵni Nazarbaevqa da baǵynyshty bolatyn.
Nazarbaevty áýejaiǵa shyǵaryp salǵan Esqaliev Gartmannyń obkom biýrosynyń quramyna resmi sailanýyna qatysty bári oidaǵydai bolady dep sendirdi. Alaida bul 1989 jyl edi, gorbachevtik demokratizatsiia avtoritarlyq rejimge ońai soqpady, burynǵy jappai «quptaimyz» deitin sóz ótpeitin boldy, jergilikti kommýnister ózderiniń kóńilinen shyqpaǵan Almaty nemese Máskeý arqyly taǵaiyndalǵandarǵa daýys bermeý quqyǵyna ie boldy.
Kelesi kúni obkom plenýmynda Gartman biýro quramyna taǵy da ótpei qaldy. Oblys úshin bul tótenshe jaǵdaimen teń bolsa, Gartman úshin apatpen teń boldy, bul onyń qyzmettik mansabynyń aiaqtalýyna da ákelýi múmkin edi. Ol kádimgidei basylyp qaldy. Bundai jaǵdaida oblystyq atqarý komitetiniń tóraǵasy óz ornyn bosatýǵa mindetti ekeni anyq. Biraq osy arada máselege MQK-nyń Oral oblysy boiynsha basqarmasynyń bastyǵy Cherviakov aralasty. Ol óziniń ornyna Gartmandy kirgizýdi usyndy, iaǵni obkom biýrosyndaǵy kreslosyn berip otyr edi. Gartman men Cherviakov arasynda jasyryn odaq bar degen boljam ózinen-ózi osylaisha dáleldendi.
Esqaliev osy tusta basqasha áreketke kóshti, synnan ótken qaita daýys berý ádisin qoldandy. Gartmanǵa qarsylardyń daýysyn azaitý úshin oblystyq partiia komiteti biýrosynyń quramy ulǵaityldy. Gartmandy oblystyq atqarý komiteti tóraǵasy laýazymynda ustap qalý úshin biýro quramyn taǵy eki adamǵa kóbeitti. Osylaisha, ázer degende Gartman obkom biýrosyna sailandy. Osylaisha Esqaliev Nazarbaevqa bergen sózinde turdy jáne eń bastysy Gartmandy óz jaǵyna shyǵaryp aldy.
Óziniń aldaǵy mansaby úshin kimge qaryzdar ekenin túsingen Gartman endi kazaktardan irgesin aýlaq saldy, kómekti baǵalai biletinin kórsetti. Aqiqat pen adamdardyń qoldaýy kimniń tarapynda ekenin de túsingen ol Esqaliev pen onyń komandasyna barlyq máselede járdemdese bastady. Máskeý emissary Gennadii Kolbinniń Nájimeden Esqalievqa qarsy josparlaǵan kezekti avantiýrasy osylai aiaqtaldy.
Gartmandy úiirge qaitarý ádisi, shyn máninde bul qaitarý boldy, polkovnik Cherviakovqa kelmeitin edi, onyń úiiri áýelden-aq basqa bolatyn. Ony jumystan shettetýden basqa amal joq edi. Ol úshin Cherviakov qoǵamǵa qaýipti kazak qaýymdastyqtarynyń jandandyrýmen tikelei ózi ainalysyp júrgenin dáleldeitin salmaqty dálel-derekter qajet boldy.
Esqalievqa oraldyq kazaktardyń agressivti oi-nietteri týraly qujatty derekter kerek edi, biraq MQK oblystyq basqarmasy basshysy polkovnik Cherviakovtyń esebine sáikes bári tynysh, eshqandai qaýip joq dep sipattalatyn. MQK oblystyq basqarmasy basshysyna qatysty máseleni birjolata sheshý qajet boldy. «Mereitoi» máselesine bailanysty qurylǵan shtabtyń kezekti otyrysynda Esqaliev shtab múshelerin qalanyń keibir kásiporyndarynda kazaktardyń qarýly top qurǵany týraly basqa derekózderden alynǵan málimettermen tanystyrdy. Máskeýden Resei atamandary jiynynan kelgen Sýtiagin degen bireýdiń jergilikti kazaktarǵa óziniń KSRO vitse-prezidenti G.Ianaevpen kezdeskenin aitqan, onyń Oraldaǵy kazaktar qurylymdaryna konspirativtik, iaǵni jasyryn rejimge kóshý jóninde keńes bergeni týraly málimet te Esqalievtyń qolynda boldy. Árine, oblys basshylyǵy kazaktardyń osyndai partizandyq áreketterin boldyrmaý jolynda sharalar qoldanatyny anyq. Shtab májilisinde Esqaliev Cherviakovqa saýal tastady:
- Kazaktardyń avtonomiia qurýǵa qatysty órship turǵan máselesi Sizdi nege alańdatpaidy?
Cherviakovtyń jaýaby shtab múshelerin tańǵaldyrdy.
- Meniń kazaktardyń ekstremizm men qandai da bir qarýly top qurǵanyna kúdiktenýime sebepter joq, - dep miz baqpastan jaýap bergen ol sózin jalǵastyrdy. – Sondyqtan Siz de beibit azamattardy úreilendirmeńiz.
Cherviakovtyń resmi turǵyda bolsa da oblys basshylyǵyn tyńdaýǵa qulqy joqtyǵy anyq boldy, ol óziniń qarsylyǵyn jasyryp ta otyrmady. Onyń máselesin endi tek Máskeýdegi, Lýbiankadaǵy MQK-niń ortalyq apparatynyń deigeiinde ǵana sheshýge bolady! Iá, sol Máskeý ortalyǵyndaǵy Dzerjinskii eskertkishiniń artyndaǵy sur ǵimaratta ǵana. Bul ǵimaratta kezindegi stalindik jendet Beriia otyrǵan kabinette sol ýaqytta qudiretti general Vladimir Kriýchkov otyrǵan edi. Máskeýdegi MQK-niń joǵary organdaryna júginý úshin oblystyń bas qaýipsizdik qyzmetkeri ultaralyq daý-janjaldy qozdyryp otyrǵanyn dáleldeitin daýsyz derekter qajet ekeni sózsiz. Cherviakovtyń qupiia túrde kazak jetekshilerimen aralasatyny, olarǵa keńes berip otyratyny týraly Esqalievqa óz adamdary habarlap otyrdy. Máskeýdiń tolyqqandy qoldaýyn sezingen Cherviakov Esqalievpen bolǵan qysqa ǵana qyzmettik kezdesýlerde oblys basshysy aldynda aqtalmaityn jáne partiia obkomy MQK oblystyq basqarmasy isine aralaspaý kerektigin únemi eskertip otyratyn.
Sonda úlken táýekelge bel býǵan Nájimeden Esqaliev MQK oblystyq basqarmasy bastyǵynyń, iaǵni Cherviakovtyń orynbasary, ulty qazaq Turysbek Dáýletovti áńgimelesýge shaqyrady. Áńgimeni ashyq, erkin formada ótkizgen ol búkil Qazaqstan taǵdyry tarazy basynda turǵanyn aityp, Dáýletovke qaýipsizdik qyzmetkeriniń mindetterimen qosa, qazaq halqynyń aldyndaǵy paryzy baryn eskertti.
Bir aptadan keiin Turysbek Dáýletov Esqalievqa bastyǵy Cherviakovtyń kazak atamany Kachalinmen bolǵan áńgimeniń taspasyn ákeledi. Osy jerden MQK oblystyq basqarmasy bastyǵynyń «merekelik sharaǵa» daiyndyq barysynda kazak qaýymdastyǵyna jan-jaqty ári belsendi kómek berip otyrǵany anyq boldy.
Oral kazaktaryna qatysty ahýal men MQK oblystyq basqarmasy bastyǵy Cherviakovtyń bul máseledegi róli týraly Esqaliev birden Ministrler keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaevqa habarlady, ol tikelei Máskeýge, KOKP OK men KSRO MQK-ge barýyna keńes berdi. Jedeldetip Máskeýge ushyp, Kreml men Lýbiankadaǵy joǵary kabinetterge kirýge áreket jasaý kerek boldy.
KOKP Ortalyq komitetinde oraldyq kazaktar máselesine tańǵalǵan eshkim bolǵan joq. Máskeý bul jaǵdaimen tanys ekendigin jáne «buryn zańsyz taratylǵan kazak áskeri quramalarynyń qaita qalpyna kelýine» múddeli ekenin jasyrmady.
«Demokratiia degen osy!» – degen KOKP Ortalyq komitetiniń sektor meńgerýshisi, Qazaqstan kýratory Nikolai Mishenko Esqalievty kóndirýge tyrysty. – Kazaktarǵa qatysty ádilettilik ornatý deitin tarihi qajettilik degenimiz osy!».
Osyǵan uqsas, biraq sál perdelengen málimdemeni Esqaliev KSRO MQK tóraǵasynyń orynbasary kabinetinde de estidi.
Sol kezde Esqalievke KSRO MQK tóraǵasy Vladimir Kriýchkovtyń qabyldaýynda bolýdyń sáti túsedi. Esqaliev oǵan polkovnik Cherviakovtyń kazak atamanymen bolǵan áńgimesiniń jazbasyn kórsetti. MQK tóraǵasy, ózi tájiribeli maman, bul qalai boldy, degen tańdanysyn jasyra almady. Dereý ózin telefon arqyly Cherviakovqa qosýdy buiyrǵan Kriýchkov eshqandai ýáde bermesten, qysqa qaiyrdy: «Maǵan qate aqparat berilgen eken. Ózim ainalysamyn».
Úsh kúnnen keiin Cherviakov qyzmetinen bosatylyp, Oraldan keri shaqyryldy. Bir aptadan keiin MQK oblystyq basqarmasy qyzmetin tekserýge Máskeýden úlken komissiia keldi. MQK oblystyq basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Dáýletovti de tártiptik jaza kútip turǵan edi. Bul kezde MQK Gýrev oblystyq basqarmasy tóraǵasy bolyp kóterilgen Dáýletov ýaqytsha Oralda qaldyryldy. Keiin ol Almaty MQK oblystyq basqarmasy bastyǵynyń orynbasary bolyp jiberildi. Osylaisha, ol da qyzmettik jolynda kedergige ushyraǵan bolatyn.
Bir aidan keiin Oralǵa MQK oblystyq basqarmasynyń jańa basshysy, qazaq tilin jetik meńgergen jáne qazaqtyń salt-dástúrin tamasha biletin Anatolii Drýjinin keldi. Onyń orynbasary qyzmetine Oralda týyp-ósken Telaǵys Temeshev bekitildi. Ol shtabqa oryn alyp jatqan jaǵdaidan únemi aqparat berip otyrdy. Esqaliev Oraldaǵy memlekettik qaýipsizdik júiesinde jaqsy ózgerister bolady degen senimde boldy jáne ýaqyt kórsetkendei, ol qatelespedi. Polkovnik Drýjinin Keńes Odaǵynyń kúni taýsylatynyn jáne búgin bolmasa da, erteń ol mansabyn táýelsiz Qazaqstanda jalǵastyratynyn, oǵan endi Máskeý emes, Almaty kýratorlaryna oiysý qajettigin jaqsy bildi. Sondyqtan da Drýjinin men oblystyq ishki ister basqarmasynyń jańa basshysy, polkovnik Vladimir Shýmov kazak separatizmin toqtatý máselesinde Oral obkomynyń birinshi hatshysy Nájimeden Esqalievtyń jaǵyna shyqty. Ekeýi de keiin marapattalyp, mansaptaryn tabysty jalǵastyra otyryp, general shenin aldy.
Kúshtik qurylym blogyn tolyqtai ózine qaratý úshin Nájimeden Esqaliev kazak jetekshileri jaǵynda bolǵan oblys áskeri komissaryn da búgingi tilmen aitqanda beitaraptandyra aldy. Oral kazaktarynyń separatistik dúbirine oblystyń áskeri basshylyǵy da qosylǵan bolatyn. Oral qalasynyń «Sokol» shaǵynaýdanynda ornalasqan áskeri bólim komandiri, sonymen birge Oral áskeri garnizony basshysy bolǵan general-maior Vladimir Ragýzin kazak qaýymdastyǵynyń naǵyz jaqtaýshysy boldy, TJMK-ny belsendi qoldady.
Oblystyq áskeri komissariatta 80 paiyz, al qalalyq komissariatta 95 paiyz áskeri qyzmetkerler slavian ulty ókilderi edi. Oblystyń áskeri komissary polkovnik Dmitrii Kravchenkonyń jeke ózi kazaktar jinalystaryna qatysatyny týraly málimetter boldy. Reseilik bir gazette Rostov kazaktarynyń atamany V.Popovtyń maqalasy jariialandy. Maqalada Popov KSRO qorǵanys ministri Dmitrii Iazov don kazaktary urpaǵy ekenin jáne Keńes Armiiasynda kazak bólimderin qurý ideiasyn óz basy qoldaitynyn aitqan.
Oblystyń áskeri komissary Dmitrii Kravchenkonyń ekpinin basyp, tizgindeý úshin Esqaliev onyń orynbasary qyzmetine polkovnik Gennadii Muqataevtyń taǵaiyndalýyna qol jetkizdi. Genadii Muqataev ol kezde Pribaltika áskeri okrýginde qyzmette bolǵan edi, ulty – qazaq, Oral oblysynyń týmasy. Bul áskeri okrýgta áskeri bólim basshylyǵynda slavian ultyna jatpaityn úsh ofitser bolǵan eken. Úsheýi de bedeldi qyzmetker edi. Bul – tank polki komandiri, polkovnik Gennadii Muqataev, motoatqyshtar polkiniń komandiri, polkovnik Aslan Mashadov, aviatsiialyq eskadrilia komandiri, general-maior Djohar Dýdaev. Keiingi ekeýi birneshe jyldan soń qysqa merzimge bolsa da táýelsizdikke qol jetkizgen Sheshenstannyń azattyq jolyndaǵy kúresinde eltsindik Reseidiń imperiialyq tasqyny astynda qaza tapty.
Esqalievtyń Máskeý arqyly kúsh salýymen Gennadii Muqataev 1991 jyldyń shildesinde Oralǵa oblys áskeri komissary orynbasary bolyp oraldy. Esqaliev Muqataevty elge ákelý úshin KSRO qorǵanys ministriniń orynbasary, aviatsiia marshaly Evgenii Shaposhnikovke hat jazdy, sonymen birge osy iske Qazaq respýblikalyq soǵys, eńbek jáne Qarýly kúshter ardagerleri keńesiniń tóraǵasy, Keńes Odaǵynyń Batyry general Saǵadat Nurmaǵambetovti jáne basqa da áskeri salanyń qairatkerlerin qosqan edi.
Oqiǵanyń osylai órbýi oblystyń áskeri komissary Dmitrii Kravchenko úshin tosyn jańalyq boldy. 1991 jyldyń qyrkúiegi aldynda Nájimeden Esqaliev oǵan eńbek demalysyn paidalanýdy usyndy jáne shuǵyl túrde demalysqa ketýin surady. 1991 jyldyń qyrkúieginiń eń qiyn kúnderinde polkovnik Muqataev ózin qabiletti, batyl da tabandy komandir retinde kórsetti, tártipti saqtaý úshin militsiiaǵa kómek retinde burynǵy jáne qazirgi áskerilerden jedel toptar jasaqtady. Biraq olardy paidalaný qajettiligi týyndaǵan joq. Qyrkúiek oqiǵasynan keiin áskeri komissar Dmitrii Kravchenko laýazymynan airylyp, kóp uzamai óziniń týǵan Ýkrainasyna ketti.
Sol kezde Esqalievtyń kómekshisi bolǵan Bolat Shákimov osy kitap avtoryna kazaktar «mereitoiyna» eki ai qalǵanda polkovnik Gennadii Muqataev Esqalievtyń jeke tapsyrmasymen sý jańa ańshylyq myltyqtaryn daiyndap qoiǵany týraly aityp berdi. Árine, Makashovtyń tankileri Oralǵa kirse, ańshy qarýy qandai kómek bere alar edi? Biraq bul qosalqy moraldyq qoldaý bolatyn. Muqataev dostarynyń kómegimen Ijevskiden Oralǵa jasyryn túrde eki myńdai qarý jetkizdi, olar negizinen qosaýyz myltyqtar edi. Karton oramadaǵy qarýlar oblystyq komissariattyń jertólesinde saqtaldy. Qýanyshqa orai, eshqandai qarý qoldanylǵan joq, atys qarýy da, keibir jigitterde bolǵan sýyq qarý da qoldanylmady.
Oqiǵadan keiin Gennadii Muqataev osy myltyqtardy respýblika astanasynan kelgen qonaqtarǵa, ózimen ańǵa shyqqan aýdan ákimderine, dostaryna, fermerler men ańshylarǵa syiǵa tartty. Áigili polkovnik ańshylyqqa qumar bolatyn. Al polkovnik Muqataevtyń Qazaqstanda beibitshilik pen táýelsizdikti qorǵaý jolyndaǵy sol eńbegi men erlik isteri eskerýsiz qaldy.
1991 jyldyń sońynda demalyp, ańǵa shyǵý maqsatynda Oralǵa Privoljsk-Oral áskeri okrýginiń jańa qolbasshysy, general-polkovnik Anatolii Sergeev (Oraldaǵy oqiǵadan keiin ornynan alynǵan general Makashovtyń ornyna taǵaiyndalǵan) keldi. Polkovnik Muqataev qonaqty jańa taǵaiyndalǵan oblystyń áskeri komissary jáne Oral áskeri garnizonynyń basshysy retinde qarsy aldy. Qolbasshymen birge adiýtanty jáne úsh general boldy. Osy oqiǵanyń kýási bolǵan Bolat Shákimovtiń aitýynsha, oblystyq keńes tóraǵasynyń rezidentsiiasy janynda býdkaly áskeri mashina antennalar qoiyp qolbasshynyń sol ýaqytta Grekiiada júrgen qorǵanys ministriniń orynbasary Pavel Grachevpen bailanysyn qamtamasyz etken eken.
Otyrys ústinde ózimen ere kelgen adamdardyń aldynda Sergeev polkovnik Muqataevqa Samara oblysy áskeri komissary laýazymyn, Samara ortalyǵynan tórt bólmeli páter jáne eki ai ishinde Resei armiiasynyń generaly sheni beriletinin aityp, usynys jasady. Prezident Boris Eltsin óziniń dosy ekenin aitqan qolbasshy, qolynan Eltsin syiǵa tartqan saǵatty sheship, Muqataevtyń qolyna taqqan.
Álbette, polkovnik Muqataev bul usynystan bas tartty, týǵan Qazaqstanynda qyzmetin jalǵastyrdy, Qazaqstan Respýblikasynyń Qarýly Kúshterin qurýǵa úlken úles qosty. Otstavkaǵa keter aldynda Oral áskeri-tehnikalyq mektebiniń direktory boldy, Bókei Ordasynyń tarihyna qatysty birneshe kitap jazdy, áskeri sala boiynsha ǵylymmen ainalysty.
Jalǵasy bar...
Artýr NYǴMET
