فوتو: ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابىنان الىندى
جاس قازاق جۋرناليست-زەرتتەۋشٸسٸ ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابى 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنىڭ بەلگٸسٸز بەتتەرٸن اشادى.
2 تاراۋ: گورباچەۆ كازاكتارعا كٶز جۇما قاراپ وتىر
3 تاراۋ: مقك پولكوۆنيگٸ چەرۆياكوۆ كازاكتاردى ارانداتۋدا
كٸرٸسپە جەنە 1 بٶلٸم: ورالداعى تەكەتٸرەس. 1991 جىل
2 تاراۋ. گورباچەۆ كازاكتارعا كٶز جۇما قاراپ وتىر
1990-1991 جىلدار تٷيٸسكەن تۇستا كەڭەس وداعى ٸرگەتاسىنىڭ شايقالۋىمەن بٸرگە كوممۋنيستٸك پارتييا دا ەلسٸرەپ, ىدىراي باستادى. 1990 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا كسرو پرەزيدەنتٸ بولعان ميحايل گورباچەۆ كوكپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ باس حاتشىسى دا بولىپ قالعان ەدٸ. گورباچەۆ پەن ونىڭ ورتاسى بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە اننەكسييالانعان بالتىق جاعالاۋىنداعى ٷش رەسپۋبليكانى قولاستىنان شىعارماۋعا تىرىستى. بٸراق لاتۆييا, ليتۆا جەنە ەستونييا بٶلٸندٸ دە تەۋەلسٸز بولىپ كەتتٸ. بۇل ايماقتا كازاك قاۋىمداستىعىن جانداندىرۋعا قانداي دا بٸر سەبەپ بولسا, مەسكەۋ ونى قالت جٸبەرمەي پايدالاناتىن ەدٸ. بٸزدٸڭ تٷسٸنگەنٸمٸز, مەسكەۋ ارنايى قىزمەت قولىمەن رەسەي يمپەريياسىنىڭ بۇرىنعى ايماقتارىندا كازاك قاۋىمدارىن قايتا جانداندىرۋعا بار كٷشٸن سالعان ەكەن.
ورال كازاكتارى مەن دون كازاكتارى بۇرىنعى رەسەي يمپەريياسىنداعى ەكٸ بايىرعى كازاك قاۋىمداستىعى بولاتىن. ونى جانداندىرۋ بٸردەن ورال كازاكتارىنىڭ بٶلٸنۋٸ تۋرالى اشىق ۇرانمەن ورتاعا شىقتى. جايىق كازاكتارى دەگەن اتاۋعا يە بولعان ورال كازاكتارى قازاقتاردىڭ كٸشٸ جٷزٸنەن كٷشپەن تارتىپ العان جەنە كارتالارىنا «ەجەلدەن ٶز جەرلەرٸ» دەپ بەلگٸ سالعان جەرلەرمەن بٸرگە بٶلٸنۋٸ كەرەك دەدٸ.
قايتا جاندانا باستاعان كازاكتارعا قارسى الماتى تاراپىنان ايتارلىقتاي قولداۋ بولمايتىنىن سەزگەن ورال وبلىسىنىڭ باسشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ قولايلى سەتتٸ ۇتىمدى پايدالانىپ, ەڭ بولماعاندا پرەزيدەنت-باس حاتشى بەيتاراپ ۇستانىمدا بولادى دەگەن ٷمٸتپەن ميحايل گورباچەۆقا كٶپشٸلٸك الدىندا جٷگٸنۋدٸ ويلادى. الايدا ٷمٸت اقتالمادى. 1991 جىلدىڭ مامىر ايىندا الماتىدا پارتييا-شارۋاشىلىق اكتيۆٸ, ياعني رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. كونفەرەنتسيياعا كسرو پرەزيدەنتٸ ميحايل گورباچەۆ قاتىسىپ, سٶز سٶيلەدٸ. وسى ورايدا, 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى كٷشپەن باسىلعاننان كەيٸن گورباچەۆتٸڭ الماتىعا كەلمەگەنٸن ايتا كەتكەن جٶن. ٶزٸ اشىق تٷردە ۇناتپايتىن دٸنمۇحامەد قوناەۆ باسشىلىق ەتكەن تۇستا دا قازاقستانعا كەلگەن جوق. تەك بٸر رەت 1985 جىلى تسەلينوگراد قالاسىندا بولدى. سول 1991 جىلدىڭ مامىر ايىندا الماتىدا ٶتكەن جيىندا قازاق كسر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا سٶز سٶيلەدٸ. ول بايانداماسىندا رەسپۋبليكانىڭ بٸرقاتار وبلىستارىندا قۇرىلعان راديكالدى كازاك قاۋىمداستىقتارىنىڭ بەلسەندٸلٸگٸنە بايلانىستى كٶپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ الاڭداۋشىلىعى تۋعانىن
گورباچەۆ بولسا بۇعان قاتىستى ەشتەڭە ايتقان جوق. سوندا كسرو پرەزيدەنتٸنٸڭ قازاقستاننىڭ باسشى كادرلار قۇرامىمەن ەڭگٸمەسٸ بارىسىندا نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىن پايدالانعان ەسقاليەۆ ەلدٸڭ بٸرٸنشٸ باسشىسىنا ٶز ٶتٸنٸشٸن جەتكٸزدٸ:
- قۇرمەتتٸ ميحايل سەرگەەۆيچ, ورال وبلىسىنىڭ ەڭبەككەرلەرٸ مەن كوممۋنيستەرٸ اتىنان كسرو مەن رەسەي كازاكتار وداعىنىڭ قاۋىمداستىعىنىڭ قاتىسۋىمەن «جايىق كازاكتارىنىڭ پاتشاعا قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعىن» ورالدا اتاپ ٶتۋ نيەتٸنە بايلانىستى قالىپتاسىپ وتىرعان كٷردەلٸ جاعدايمەن مۇقييات تانىسۋىڭىزدى سۇرايمىن. بٸز سٸزدەن ونسىز دا قيىن كەزەڭدە بارلىق جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردى الاڭداتىپ وتىرعان, تۇراقسىز احۋال قالىپتاستىراتىن بۇل شارانىڭ ٶتۋٸنە تىيىم سالۋىڭىزدى سۇرايمىز.
جينالىس پرەزيديۋمىندا وتىرعان گورباچەۆ وقىستان اشۋلانىپ, ەسقاليەۆتىڭ ويىن اياقتاۋىنا مۇرشا بەرمەستەن سٶزٸن دٶرەكٸلەنە بٶلٸپ جٸبەردٸ:
- بٸرٸنشٸدەن, ەل ٸشٸندە ەشقانداي قيىنشىلىق جوق. ەگەر سٸزدٸڭ وبلىسىڭىزدا قيىنشىلىق بولىپ تۇرسا, ونى قاراستىرۋ كەرەك. بٸز دە قاراپ وتىرمايمىز! ەكٸنشٸدەن, كازاكتار دا حالىق, كەڭەس حالقى. ەر حالىق نەمەسە جۇرت ٶز تاريحىنا قۇرمەتپەن قاراۋعا قۇقىلى جەنە ول تاريحىنداعى ەستە قالارلىق داتالاردى اتاپ ٶتە الادى. مەن دە ساعان, كازاكتار وبلىستا شاراسىن ٶتكٸزبەيدٸ دەپ كەپٸلدٸك بەرە المايمىن!
زالدا وتىرعانداردىڭ ەشقايسىسى گورباچەۆتٸڭ وسىنداي اشىق تا دٶرەكٸ مەلٸمدەمەسٸنە قارسىلىق بٸلدٸرە المادى. ٶلٸ تىنىشتىق ورنادى, مەسەلە باسشىلىق زاڭعا ساي جابىلدى جەنە قايتا تالقىلاۋعا جاتپايتىنى انىق بولدى.
ٷزٸلٸس كەزٸندە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆقا جاقىنداعان پرەزيدەنت نازارباەۆ:
- بەلەنٸڭ قايدان شىعىپ جاتقانىن ەندٸ تٷسٸندٸڭ بە? – دەدٸ, ەسقاليەۆ:
- يە, تٷسٸندٸم, - دەپ جاۋاپ بەردٸ.
گورباچەۆتان قاتاڭ تويتارىس العان ەسقاليەۆقا ەندٸ تەك ٶز كٷشٸ مەن جاراتقانعا عانا ٷمٸت ارتۋ قالعان ەدٸ. گورباچەۆتٸڭ قازاقستاندىق پارتييا-كەڭەس باسشىلارى قۇرامىنىڭ الدىندا ايتقان سٶزٸ ورال كازاكتارىنىڭ باسشىسىنا جەتكەنٸن ەستٸگەندە ول تاڭعالمادى. ورال كازاكتارى يندۋلگەنتسييا, ياعني كارت-بلانش, جوعارى ماندات العانداي بولدى. گورباچەۆ تاراپىنان بولعان «قولداۋدان» جازالانبايتىندارىنا سەنگەن ولار قازاق كسر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا حات جٸبەرۋگە ارسىزدىقتارى جەتتٸ. حات ستيليستيكاسى يليا رەپيننٸڭ «زاپوروجدىقتار تٷرٸك سۇلتانىنا حات جولدادى» دەگەن ەيگٸلٸ سۋرەتٸ رۋحىندا جازىلدى. كارتينادا كازاكتار تٷرٸك سۇلتانىنىڭ بەرٸلۋگە جەنە شاپقىن مەن توناۋ جاساماۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا جاۋاپ رەتٸندە باتىل حات جولدايدى-مىس.
ەملەسٸ مەن ستيلٸن ساقتاي وتىرىپ, وقىرمانعا ورالدىق كازاكتاردىڭ قازاق كسر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جازعان حاتىنىڭ تولىق مەتٸنٸن ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸك:
«قۇرمەتتٸ پرەزيدەنت! ورال كازاكتارىنىڭ رەسەي مەملەكەتٸنە قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋگە بايلانىستى سٸزگە ورال كازاكتارىمەن كەزدەسۋگە شاقىرۋ جٸبەرٸلگەن بولاتىن. بٸز سٸزدەن جاۋاپ العان جوقپىز. اقيقاتىندا, دەلٸرەك ايتساق, «قازاقستان ايماعىندا كازاكتاردىڭ پاتشالىق رەجيمگە قىزمەتٸنٸڭ قانداي دا بولسىن جىلدىعىن اتاپ ٶتۋٸنە بٸز جول بەرمەيمٸز» دەگەن مەلٸمدەمەڭٸزدٸ ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن رەسپۋبليكالىق جيىندا ايتتىڭىز. وسى سارىندى, تاريحي وقيعالاردى وسىلاي بٸرجاقتى تٷسٸندٸرۋدٸ بٸز سوڭعى بٸر جارىم جىل بويى وبلىس باسشىسىنان, ونىڭ اينالاسىنداعىلاردان ٷنەمٸ ەستٸپ كەلەمٸز. سٸزدٸڭ ىمىراعا كەلە الاتىن, وڭ جاق, سول جاقتى بٸردەي تىڭداي بٸلەتٸنٸڭٸزگە سەنگەندٸكتەن, بٸز سٸزدەن مۇندايدى كٷتكەن جوق ەدٸك. ەگەر بٸز قاتەلەسكەن بولساق, ٶكٸنٸشتٸ. جالپىعا ورتاق مٷددە ٷشٸن ٶكٸنٸشتٸ. بٸز ديكتات تٸلٸنە, تاريحي اقيقاتتى بۇرمالاۋعا قارسىمىز. بوس ايقاي, تاريحتى كٷشپەن قايتا قۇرۋ – ايماقتاعى بەيبٸتشٸلٸك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋدىڭ جاقسى جولى ەمەس. بٸزدٸڭ رەسەيدٸڭ ەركٸندٸك سٷيگٸش كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ ۇرپاقتارى ەكەنٸمٸزدٸ ۇمىتپاعان جٶن. بٸزگە دەگەن وسىنداي قاتىناستان سوڭ ٶزٸمٸزدٸ سٸز ايتقانداي «قازاق جەرٸندە قارا شاڭىراقتا, تۋعان ٷيدەگٸدەي سەزٸنە» المايمىز. ورال ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاعالاۋى ەش ۋاقىتتا قازاق جەرٸ بولماسا دا, وسى بٸر ابايسىزدا ايتقان سٶزٸڭٸزبەن, كەڭ پەيٸلمەن «قازاق جەرٸندە تۇرۋعا» رۇقسات بەرە تۇرا سٸز بٸزدٸڭ تاريحي وتانىمىزعا دەگەن قۇقىمىزدى سىزىپ وتىرسىز. شاماسى بٸرەۋلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىستارىن ورىنداپ وتىرعان قوزىباەۆ, ەلاگين, بەسپاەۆ, گريگورەۆ سيياقتى عالىمدار عانا بۇل فاكتٸگە قارسى دات ايتۋى مٷمكٸن.
بەلكٸم, ولاردىڭ, وسى عالىمداردىڭ, دەيەكتەرٸن كازاك مەيرامىن قارالاۋعا پايدالانىلىپ وتىرعان بولار. ەگەر التىن وردا ۇرپاقتارى مەسكەۋدە توقتامىستىڭ قالانى ٶرتەپ جٸبەرگەنٸنٸڭ 600 جىلدىعىن, ال تاتارلار ٶز بابالارىنىڭ ورىس استاناسىن العانىنا 400 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋ تۋرالى ۇسىنىستار بەرسە, ورىستار ونى قالاي قابىلدار ەدٸ? الدىمەن بۇل «اسا زيياندى» ٶتٸرٸك كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ە.وراقباەۆتىڭ اۋزىمەن بەرٸلدٸ («پريۋرالە» وبلىستىق پارتييالىق گازەتٸ, 16.05.91 ج), ال وسى جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا رەسپۋبليكالىق تەلەۆيدەنيەدە سٸز دە قايتالادىڭىز. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بۇل سالىستىرۋلار دۇرىس ەمەس سيياقتى: ول مىسالدا ٶزگە قالانى باسىپ الۋ, ٶرتەۋ, توناۋ, ال بۇل جەردە سٸز جەنە سول ە.وراقباەۆ ايتىپ وتىرعانداي «پاتشالىق رەجيمگە» ەمەس, رەسەيگە قىزمەتتٸڭ مەرەيتويىن اتاپ ٶتۋ. رەجيمدەر (پاتشالىق, ستاليندٸك, برەجنەۆتٸك, پينوچەتتٸك جەنە باسقالار) كەلەدٸ, كەتەدٸ, ال ەگەر ازاماتتىق قاقتىعىس ۋشىقپاسا, سول جەردە عاسىرلار بويى مەكەندەگەن ۇلتتار ەسەبٸنەن بٸر ۇلتتى كٶتەرمەلەۋ ەرەكەتٸ بولماسا, مەملەكەت قالادى. بٸزدٸڭ 378 جىل بۇرىن ٶزٸمٸزدٸڭ بابالارىمىز تۇرعىزعان قالادا مەرەيتوي (جٷز جىلدا بٸر رەت) ٶتكٸزۋ تۋرالى نيەتٸمٸز نەگە رەسپۋبليكا, وبلىس باسشىلىعىنىڭ اشۋىن تۋعىزىپ وتىر? ورال وبلىسىنىڭ قازاقستانعا 20-شى جىلدارى قوسىلعان تاريحىن ادامداردىڭ ۇمىتۋى, تاريحتى بٸلمەۋٸ ٷشٸن بە?
بٸز ەكٸ جاقتى تٷسٸنٸستٸك بولعانىن قالايمىز. سوندىقتان دا سٸزدٸ ەكٸنشٸ رەت ٶزٸڭٸزگە قولايلى ۋاقىتتا ورالعا كەلۋگە شاقىرامىز. مەرەيتويعا بولماسا دا, بٸزبەن كەزدەسۋگە. بٸزدە ايتاتىن اشىق, ادال ەڭگٸمە تابىلادى. سٸزدٸڭ كەلۋٸڭٸز ورال كازاكتارىنىڭ جاندانۋ ٷردٸسٸن تاباندىلىقپەن ەلەمەي وتىرعان جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە جاقسى ٷلگٸ بولار ەدٸ. سٸزدٸڭ سٶزٸڭٸزدەن كەيٸن بۇل بيلٸك جالاعا, باسقا دا لايىقسىز اكتٸلەرگە دە توقتاماستان بٸزگە ديسكرەديتاتسييانى ودان ەرٸ كٷشەيتتٸ. ولار سٸزگە دە بٸزدٸڭ قوزعالىس تۋرالى بۇرمالانعان اقپارات بەرۋدە. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ەزٸرگە وبلىستى ن.ەسقاليەۆ باسقارىپ وتىرعان ۋاقىتتا ورال ٶڭٸرٸندە تۇراقتى احۋال ورناۋى قيىن. ول ديالوگقا كٶنبەيدٸ, ٶزگەنٸڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق اسپايدى, مەنمەندٸككە بەيٸم, ٶزٸنٸڭ قاتەلەسپەيتٸنٸنە سەنٸمدٸ. وبلىستاعى تۇراقسىز احۋالعا بٸز ەمەس, باستاماشى بولعان ٶزٸ دەۋ دۇرىس بولار, ال كازاك قاۋىمداستىعى تاراپىنان كونستيتۋتسيياعا قارسى, زاڭسىز ەرەكەتتەر بولعان ەمەس, بٸز «ەسكەري جاساقتار» قۇرعان جوقپىز, قارۋ ساتىپ العان جوقپىز. بۇل تۋرالى الىپ-قاشپا سٶزگە سٷيەنگەن ەسقاليەۆ مەلٸمدەدٸ, ونىڭ تاپسىرماسىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا اقپاراتتى تاراتتى. قۇزىرلى ورگاندار بولسا بۇل ساندىراقتى جوققا شىعاردى.
مىناداي سٶز بار: كازاكتاردى قۇرتۋعا بولادى, بٸراق تٸزەرلەتۋ مٷمكٸن ەمەس! ەندٸ قۇرتۋ دا مٷمكٸن ەمەس, ۋاقىت ٶزگەردٸ, بٸز وعان سەنٸمدٸمٸز. ەڭ دۇرىسى – حالىقتار دوستىعىن نىعايتۋ, تۇراقتىلىق ٷشٸن تٷسٸنٸسە وتىرىپ قارىم-قاتىناس تەتٸكتەرٸن ٸزدەۋ. بٸز سٸزبەن سول سەبەپتٸ دە كەزدەسكٸمٸز كەلەدٸ. بٸزدٸڭ شىنايى سەنٸم مەن قۇرمەتٸمٸزدٸ قابىل الىڭىز».
ورال كازاكتارى وداعىنىڭ ٷلكەن قۇرىلتايىندا (كونفەرەنتسييا) قابىلداندى, 15 ماۋسىم, 1991 ج.»
بايقاعانىمىزداي, ورال كازاكتارىنىڭ نازارباەۆقا جازعان حاتىنىڭ مەتٸنٸ تەگەۋرٸنمەن, ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باتىلدىقپەن جازىلعان, بٸر قاراعاندا سول كەزدەگٸ قالىپتاسقان ەكٸمشٸلٸك شەكارا شەڭبەرٸندە جازىلعانداي بولىپ كٶرٸنگەنمەن, قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸككە دەگەن بارلىق قۇقىن جوققا شىعارۋ سارىنى انىق كٶرٸنٸپ تۇر. مۇنداي حاتتى كازاكتار ٶزدەرٸ جازا الماس ەدٸ. قۇجاتتىڭ كوكپ وك-دە نەمەسە تٸپتٸ مقك-دە دايىندالعانى انىق.
گورباچەۆ نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن جيىندا ەسقاليەۆتى قاتاڭ تٷردە قايتارىپ, قاتىسۋشىلاردىڭ الدىندا كازاكتاردى قولدايتىنىن مەلٸمدەگەننەن كەيٸن قازاقستان باسشىلارىنىڭ ەشبٸرٸ بۇل تاقىرىپقا جولاعىسى كەلگەن جوق. وقيعا قانتٶگٸسپەن اياقتالعان جاعدايدا تۋىندايتىن جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قاشقان ولار 1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندەگٸ قاتەرلٸ كٷندەرٸندە كابينەتتەرٸندە بولماۋعا, ورالمەن بايلانىسقا شىقپاۋعا تىرىستى. نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ سول كٷندەرٸ جوعارى رەسمي بيلٸك ٶكٸلدەرٸنەن تەك قازاقستان جوعارى كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرٸكبولسىن ەبدٸلدينمەن عانا بايلانىسا الدى.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ اينالاسىنداعىلار كٷشتٸڭ تەڭ ەمەس ەكەنٸن بٸلدٸ. ٶز دەرەككٶزدەرٸنە سٷيەنگەن ورال وبلىسىنىڭ كٷشتٸك قۇرىلىم باسشىلارى رەسەيدٸڭ سامارا مەن ورىنبور قالالارىنان ورال باعىتىنا كازاك وتريادتارى شوعىرلانعانىن, ال ورالدان بار-جوعى 120 شاقىرىمداعى سامارا وبلىسىنىڭ ٷلكەن چەرنيگوۆكا سەلوسى ماڭىنا پريۆولجسك-ورال ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك البەرت ماكاشوۆ ەرەكەتكە سيگنال كٷتكەن تانك پولكٸن ورنالاستىرعانى تۋرالى بايانداپ جاتتى. ٷرەي مەن دٷربەلەڭ تۋعىزباۋ ٷشٸن بۇل تۋرالى ەسقاليەۆتىڭ قاسىنداعى ازداعان ادامدار ەسكەرتٸلدٸ.
كازاكتاردى تٸزگٸندەۋ تۋرالى ٶتٸنٸشتٸ مەسكەۋ قابىل العان جوق, ال گورباچەۆتەن سەكەمدەنگەن قازاقستان باسشىلىعى حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ورال وبلىستىق كەڭەسٸنە قانداي بولاسىن كٶمەك كٶرسەتۋگە نيەتتٸ بولمادى. سوندا نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ٶزٸنٸڭ كسرو جوعارى كەڭەسٸ دەپۋتاتى مانداتىن پايدالانىپ, كازاك جەتەكشٸلەرٸن «ورال كازاكتارىنىڭ پاتشاعا قىزمەتٸنٸڭ 400 جىلدىعىن» اتاپ ٶتۋدەن باس تارتۋعا سەندٸرەدٸ دەگەن ٷمٸتپەن كسرو ٷكٸمەتٸ تٶراعاسى نيكولاي رىجكوۆقا, رەسەي كازاكتارى وداعىنىڭ جوعارى اتامانى الەكساندر مارتىنوۆقا جەنە كسرو-نىڭ بٸرنەشە بەلگٸلٸ قايراتكەرلەرٸنە حات جولدادى.
ەسقاليەۆتىڭ بۇل حاتىنا تەك كسرو جوعارى كەڭەسٸ تٶراعاسى الەكساندر لۋكيانوۆ قانا جاۋاپ بەردٸ. ول تۇراقتىلىق تٸلەگەن جالپىلاما سىرعىتپا حات جٸبەردٸ. سول ۋاقىتتا وداق باسشىلىعى كەنەت ٶزدەرٸنٸڭ دە كازاكتار ۇرپاعى ەكەنٸن ەسكە تٷسٸرە باستادى. كسرو ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶراعاسى نيكولاي رىجكوۆ پەن كسرو قورعانىس مينيسترٸ دميتريي يازوۆ ٶزدەرٸنٸڭ دون كازاكتارىنان شىققانىن مەلٸمدەسە, رەسەي فەدەراتسيياسى ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ الەكساندر رۋتسكوي تەر كازاكتارىنىڭ ۇرپاعى بولىپ شىقتى, ال كسرو پرەزيدەنتٸ ميحايل گورباچەۆ پەن ونىڭ جەرلەسٸ, رەسەي كازاكتارى وداعىنىڭ جوعارى اتامانى الەكساندر مارتىنوۆ ٶز تەكتەرٸنەن كۋباندىق كازاك قاۋىمداستىعى ٸزدەرٸن تاپتى.
رەسەيدٸڭ بارلىق ايماقتارىندا, سونىمەن بٸرگە ودان دا تىس جەرلەردە كازاك ەسكەرلەرٸ شۇعىل جاندانا باستادى, ساندىقتاردان نافتاليننٸڭ يٸسٸ سٸڭگەن مۋنديرلەر شىعارىلدى, جاڭا مۋنديرلەر تٸگٸلدٸ, اندا دا, مۇندا دا قيسىق قانجارلار جارقىلداي باستادى. اۋادان قاندى جانجالدىڭ يٸسٸ ايقىنىراق سەزٸلە باستادى. كەڭەس وداعى ىدىراي باستادى, ۇلتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ ٶسۋٸ مەن وتار بولعان كسرو حالىقتارىنىڭ تەۋەلسٸزدٸككە دەگەن ۇمتىلىسىن مەسكەۋ كازاكتار وتريادىنىڭ قولىمەن توقتاتۋعا تىرىستى. وسىلايشا تٷرلٸ-تٷستٸ كازاك ەسكەري قاۋىمى قۇمىرادان شىققان جىن سەكٸلدٸ ساياسات ساحناسىنا كەلدٸ.
3 تاراۋ. مقك پولكوۆنيگٸ چەرۆياكوۆ كازاكتاردى ارانداتۋدا
قالاي دا ورال كازاكتارىنىڭ 400 جىلدىق مەرەيتويىن ٶتكٸزۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ارتا تٷسكەن كازاك جەتەكشٸلەرٸمەن بولعان تەكەتٸرەس شارىقتاۋ شەگٸنە جەتپەي تۇرعاندا ورال وبلىسىنىڭ باسشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ بارلىق كٷشتٸك قۇرىلىمداردى ٶزٸنە باعىنىشتى ەتٸپ ٷلگەرگەن بولاتىن. بۇل ەرەكەتتٸڭ دۇرىستىعىن 1991 جىلعى تامىز بٷلٸگٸندە كونسەرۆاتورلاردان قۇرالعان توپتىڭ ميحايل گورباچەۆتٸ بيلٸكتەن الىستاتۋعا تىرىسقان سەتسٸز ەرەكەتٸ كٶرسەتكەن ەدٸ. سول كەزدە ورال وبلىسىنىڭ كٷشتٸك قۇرىلىمدارى تجمك بٷلٸكشٸلەرٸ شتابىنىڭ جەتەگٸندە كەتپەي, قازاقستاننىڭ بيلٸگٸ تاراپىندا قالدى. 91-شٸ جىلدىڭ تامىزى ورال وبلىسىنىڭ كٷشتٸك قۇرىلىمىنا الداعى ايدا, ياعني قىركٷيەكتە بولاتىن تەكەتٸرەس الدىنداعى دايارلىق بولعانداي.
الايدا جەرگٸلٸكتٸ ارنايى قىزمەتتەردٸڭ حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ورال وبلىستىق كەڭەسٸ اينالاسىنا بٸرٸگۋٸ وڭاي بولمادى. جەرگٸلٸكتٸ قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتكەرٸ, مقك پولكوۆنيگٸ ۆلاديمير چەرۆياكوۆتىڭ كٷشٸن جويۋ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ سول كەزدەگٸ كازاك جەتەكشٸلەرٸنٸڭ ەكپٸنٸن باسۋ ماقساتىندا ٸسكە اسىرعان ەڭ تەۋەكەلدٸ ەرەكەتٸ بولدى. ول تٷرلٸ جولدار ارقىلى مقك-نٸڭ وبلىستىق باسقارماسىمەن قاتار, وبلىستىق ٸشكٸ ٸستەر (ميليتسييا) باسقارماسىن, سونداي-اق وبلىستىق ەسكەري كوميسسارياتتى دا ٶز باقىلاۋىنا الدى. وسىلايشا, 1991 جىلعى قىركٷيەكتٸڭ قيىن-قىستاۋ كٷندەرٸ ورال وبلىسىنىڭ كٷشتٸك قۇرىلىمى مەسكەۋلٸك بيلٸكتٸڭ ەمەس, وبلىستىق باسشىلىقتىڭ جاعىندا بولدى.
بەرٸنەن دە كەڭەستٸك ارنايى قىزمەتتٸڭ باسشىلىعىمەن بٸتٸمگە كەلۋ قيىن بولدى. بٸردەن ايتا كەتۋ كەرەك, قازاق كسر مقك-نىڭ ورال وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ باستىعى ۆلاديمير چەرۆياكوۆ, نەگٸزٸندە, جاندانا باستاعان كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ مەسكەۋلٸك كۋراتورى ەدٸ. كەڭەس وداعى ىدىراي باستادى, بٸراق بارلاۋ قىزمەتكەرلەرٸ كرەملدٸڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن, كەيبٸرٸ ٶز قالاۋىمەن ىدىراپ جاتقان يمپەرييانىڭ اۋماعىنا كەلەشەككە ارناپ ۇلتارالىق جانجالداردىڭ, قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ, تٸپتٸ سوعىستىڭ دەنٸن ەگٸپ قالۋعا اسىقتى. وسىنداي اسىقپاي جارىلاتىن مينالار بٸرٸنشٸ كەزەكتە, يمپەرييالىق سانا-سەزٸممەن قارۋلانعان چەرۆياكوۆ سيياقتى چەكيستەردٸڭ قولىمەن قويىلدى.
رەسمي تٷردە قازاق كسر مقك-نىڭ ورتالىق اپپاراتىنا باعىناتىن چەرۆياكوۆ تٸكەلەي مەسكەۋگە, مقك-نٸڭ وداقتىق اپپاراتىنا جۇمىس ٸستەدٸ. سوندىقتان دا ونى لاۋازىمنان شەتتەتۋ ٷشٸن كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ ورال وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ٷلكەن تەۋەكەلگە باردى. ونىڭ قولىندا وبلىستىڭ باستى جەرگٸلٸكتٸ قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتكەرٸنٸڭ ٸرٸتكٸ سالۋشىلىق ەرەكەتٸن دەلەلدەيتٸن اۋديوجازبا بولدى. وڭدى-سولدى قادام باسسا نە بولماسا بٸر قاتەلٸك كەتەر بولسا, پولكوۆنيك چەرۆياكوۆ ەسقاليەۆتىڭ ٶزٸنە كٸسەن سالىپ جٸبەرۋٸ ەبدەن مٷمكٸن ەدٸ. دەگەنمەن, بارلىعىن رەت-رەتٸمەن باياندايىق.
ول كەزدە كەڭەس وداعىندا بارلىق ٸستەردٸ اشىق نەمەسە قۇپييا تٷردە مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ باقىلاپ وتىراتىن. بۇل ولاردىڭ تٶمەننەن جوعارىعا دەيٸنگٸ بيلٸك جٷيەسٸندەگٸ ارتىقشىلىعى بولدى. ايماقتارداعى مقك قىزمەتكەرٸ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە جاۋاپتى بولماعاندىقتان, ولاردىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز تاعايىندالىپ وتىردى. سوندىقتان دا مقك وبلىستىق باسقارماسى باسشىلىعىنىڭ كەزەكتٸ اۋىسۋىنا نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كٶڭٸل بٶلمەدٸ. بايىپتى دا جٷزٸ جىلى پولكوۆنيك پەتر پوميلۋيكونىڭ ورنىنا ورتالىقتان سىرت كەلبەتٸ سۇرىقسىزداۋ, كٶزٸن الىپ قاشىپ, قۋلانا كٷلٸپ وتىراتىن ۆلاديمير چەرۆياكوۆ كەلدٸ. كەيدە ادامنىڭ مٸنەز-قۇلقى ونىڭ اتى-جٶنٸمەن سەيكەسە قالاتىن كەزدەيسوقتىقتار بولىپ تۇرادى. بۇل اتقارۋشىنىڭ جاعدايى دا وسىنداي ەدٸ.
كٶپ ۇزاماي چەرۆياكوۆتا «بەيشارا كازاكتاردى» قولداۋ جٶنٸندە مەسكەۋدٸڭ تاپسىرماسى بارى بايقالدى. كازاكتار جيىندارىندا جيٸ كٶزگە تٷسكەن ول, ەدەتتە كٶپشٸلٸك الدىندا سٶيلەمەيتٸن, بٸراق كازاك اتامانى جەنە ونىڭ كٶمەكشٸلەرٸمەن ۇزاق ەڭگٸمەلەسەتٸن. بٸردە وبكوم پارتيياسىنىڭ جينالىسىنان كەيٸن ەسقاليەۆ چەرۆياكوۆتىڭ قالۋىن ٶتٸنەدٸ, ەڭگٸمە بارىسىندا كازاكتاردىڭ راديكالدى قوزعالىسىنا بايلانىستى قوعامدا جاعدايدى ۋشىقتىراتىن قاۋٸپتٸ ٷردٸس قالىپتاسۋى مٷمكٸندٸگٸ تۋرالى ايتتى. سوندا مقك وبلىستىق باسقارماسى باسشىسى «بەرٸنەن حاباردارمىن, الاڭداۋعا نەگٸز جوق» دەپ وبلىس باسشىسىن سەندٸرگەن بولدى.
مۇنىمەن وبلىستا كادر اۋىستىرۋ ناۋقانى توقتامادى. مەسكەۋ تاعى بٸر توسىن سىي جاسادى. ساياساتقا بەيتاراپ قارايتىن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى نيكولاي روگوجنيكوۆتىڭ مەسكەۋ سەنٸمٸن اقتاي المايتىنىن, كازاكتاردىڭ احۋالىن شيەلەنٸستٸرە المايتىنىن سەزگەن ورتالىق بيلٸك ونى ورنىنان بوساتىپ, رەسەيگە الىپ كەتتٸ. ورنىنا تاعى دا ورال وبكومىنىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز باسقا شەنەۋنٸك تاعايىندالدى. بۇل اۋىس-تٷيٸستەردٸڭ بەرٸن سول كەزدەگٸ كەڭەستٸك قازاقستاننىڭ باسشىسى بولىپ وتىرعان قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى گەنناديي كولبين جٷرگٸزدٸ. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قازاقستاندى كٶپ جىلدار باسقارعان دٸنمۇحامەد قوناەۆتى اۋىستىرىپ, باس كٶتەرگەن قازاق جاستارىن ايۋاندىقپەن باسىپ ۇستاعان وسى مەسكەۋ ەميسسارى – كولبين. كولبين دە كەڭەس وداعى تاراعان جاعدايدا جاڭا يمپەرييالىق ساياساتتىڭ اۆانگاردى رەتٸندە كازاك قاۋىمداستىقتارىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان كرەمل ساياساتىن ٷنسٸز جٷرگٸزٸپ وتىردى.
ورال وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى لاۋازىمىنا روگوجنيكوۆتىڭ ورنىنا پارتييا-كەڭەس مەكتەبٸندە شىڭدالعان, تسەلينوگراد وبلىسىندا تۋىپ-ٶسكەن قازاقستاندىق نەمٸس ۆلاديمير گارتمان جٸبەرٸلدٸ. سوڭعى ۋاقىتتا ول قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸندە ينسپەكتور بولىپ ٸستەدٸ, ول كەزدە كادرلىق رەزەرۆتە تۇرعان, وسىنداي ەكٸنشٸ توپتاعى پارتييا شەنەۋنٸكتەرٸ بولاتىن. ولار پارتييالىق-كەڭەستٸك يەرارحيياداعى قانداي دا بٸر جەتەكشٸ رٶلگە كٶتەرٸلۋدٸ كٷتەدٸ. مٸنە, سول كٷتكەن سەت تە كەلدٸ, حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسٸنٸڭ اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسى, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا, وبلىس پارلامەنتٸ اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. نەگٸزٸندە, ەسقاليەۆتىڭ «وڭ قولى» لاۋازىمىنا كەلدٸ, ەسقاليەۆتٸڭ ٶزٸ قىسقا مەرزٸمدە وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى جەنە حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى قىزمەتتەرٸن قوسا اتقاردى.
ناجمەدەن ەسقاليەۆ گارتمانمەن ول ورالعا كەلگەننەن كەيٸن تانىستى. دەنەلٸ كەلگەن, وراق تٸلدٸ, تەكاپپارلاۋ ادام ەكەن. تٸلٸندەگٸ ازداعان كەكەشتٸگٸ ٶزٸنە جاراسىپ تۇراتىن. قىزمەتٸنٸڭ العاشقى كٷندەرٸنەن-اق ول «تەرتٸپ ورناتۋعا» كەلگەنٸن جاسىرعان جوق, بٸراق ونىڭ جەرگٸلٸكتٸ كازاكتارمەن اشىق تٷردە ارالاسۋى سەكەم تۋدىردى. وعان قازاق كسر مقك-نىڭ ورال وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ باستىعى ۆلاديمير چەرۆياكوۆ جاقىن جٷرۋگە ۇمتىلدى. حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسٸ اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ جاڭا تٶراعاسى ونىمەن بٸردەن دوستاستى. كٶپ ۇزاماي ەسقاليەۆقا ولاردىڭ ەلدەنەنٸ بٸرگە جوسپارلاپ جٷرگەنٸ, ٶزدەرٸ جەتٸلدٸرگەن كازاكتار جەتەكشٸلەرٸمەن كەزدەسٸپ جٷرگەنٸ بەلگٸلٸ بولادى.
«ومەگا», «مەتالليست», «كوممۋنزاپچاست» سىندى ەسكەري زاۋىتتاردا جەنە باسقا دا كەسٸپورىنداردا قۇرىلىپ ٷلگەرگەن كازاك ۇيىمدارىنا گارتمان كٶپتەن كٷتكەن قوناققا اينالدى, ونىڭ كازاك ۇيىمدارىمەن بولعان كەزدەسۋلەرٸندە سٶيلەگەن سٶزدەرٸ قىزۋ قولداۋعا يە بولدى, رەسمي تٷردە ەسقاليەۆتىڭ ورىنباسارى بولىپ ەسەپتەلەتٸن گارتماننىڭ سٶزدەرٸنەن كازاكتاردى قولدايتىنى بايقالاتىن. كازاك اۆتونوميياسىن قۇرۋ يدەياسى ورال وبلىسىندا بارلىق جەردە قىزۋ تالقىلانا باستادى. ٶزٸن ەركٸن ۇستايتىن گارتمان بارلىعىنا ٶزٸن كٸمنٸڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ قىزمەتشٸسٸ ەكەنٸن كٶرسەتۋگە تىرىستى.
مٸنە, اقيقات اشىلار سەت تە كەلدٸ, وبلىستىق پارتييا كونفەرەنتسيياسىندا كٷتپەگەن وقيعا ورىن الدى: وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسى گارتماندى وبكوم بيۋروسى قۇرامىنا سايلاردا دەلەگاتتاردىڭ ٷشتەن بٸرٸنەن كٶبٸ قارسى داۋىس بەردٸ. وبكوم بيۋروسى – وبلىس دەڭگەيٸندەگٸ جوعارى القالى باسشىلىق ورگان, ٶز الدىنا كٸشٸگٸرٸم ساياسي بيۋرو. وبلىستىق كونفەرەنتسيياعا قاتىسقان قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ىڭعايسىز وقيعاعا قاتىستى الاڭداۋشىلىعىن بٸلدٸردٸ. گارتمان بٸر جاعىنان ەسقاليەۆقا باعىنىشتى بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان قازاقستان ٷكٸمەتٸنە, ياعني نازارباەۆقا دا باعىنىشتى بولاتىن.
نازارباەۆتى ەۋەجايعا شىعارىپ سالعان ەسقاليەۆ گارتماننىڭ وبكوم بيۋروسىنىڭ قۇرامىنا رەسمي سايلانۋىنا قاتىستى بەرٸ ويداعىداي بولادى دەپ سەندٸردٸ. الايدا بۇل 1989 جىل ەدٸ, گورباچەۆتٸك دەموكراتيزاتسييا اۆتوريتارلىق رەجيمگە وڭاي سوقپادى, بۇرىنعى جاپپاي «قۇپتايمىز» دەيتٸن سٶز ٶتپەيتٸن بولدى, جەرگٸلٸكتٸ كوممۋنيستەر ٶزدەرٸنٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىقپاعان الماتى نەمەسە مەسكەۋ ارقىلى تاعايىندالعاندارعا داۋىس بەرمەۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
كەلەسٸ كٷنٸ وبكوم پلەنۋمىندا گارتمان بيۋرو قۇرامىنا تاعى دا ٶتپەي قالدى. وبلىس ٷشٸن بۇل تٶتەنشە جاعدايمەن تەڭ بولسا, گارتمان ٷشٸن اپاتپەن تەڭ بولدى, بۇل ونىڭ قىزمەتتٸك مانسابىنىڭ اياقتالۋىنا دا ەكەلۋٸ مٷمكٸن ەدٸ. ول كەدٸمگٸدەي باسىلىپ قالدى. بۇنداي جاعدايدا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ٶز ورنىن بوساتۋعا مٸندەتتٸ ەكەنٸ انىق. بٸراق وسى ارادا مەسەلەگە مقك-نىڭ ورال وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ باستىعى چەرۆياكوۆ ارالاستى. ول ٶزٸنٸڭ ورنىنا گارتماندى كٸرگٸزۋدٸ ۇسىندى, ياعني وبكوم بيۋروسىنداعى كرەسلوسىن بەرٸپ وتىر ەدٸ. گارتمان مەن چەرۆياكوۆ اراسىندا جاسىرىن وداق بار دەگەن بولجام ٶزٸنەن-ٶزٸ وسىلايشا دەلەلدەندٸ.
ەسقاليەۆ وسى تۇستا باسقاشا ەرەكەتكە كٶشتٸ, سىننان ٶتكەن قايتا داۋىس بەرۋ ەدٸسٸن قولداندى. گارتمانعا قارسىلاردىڭ داۋىسىن ازايتۋ ٷشٸن وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸ بيۋروسىنىڭ قۇرامى ۇلعايتىلدى. گارتماندى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسى لاۋازىمىندا ۇستاپ قالۋ ٷشٸن بيۋرو قۇرامىن تاعى ەكٸ ادامعا كٶبەيتتٸ. وسىلايشا, ەزەر دەگەندە گارتمان وبكوم بيۋروسىنا سايلاندى. وسىلايشا ەسقاليەۆ نازارباەۆقا بەرگەن سٶزٸندە تۇردى جەنە ەڭ باستىسى گارتماندى ٶز جاعىنا شىعارىپ الدى.
ٶزٸنٸڭ الداعى مانسابى ٷشٸن كٸمگە قارىزدار ەكەنٸن تٷسٸنگەن گارتمان ەندٸ كازاكتاردان ٸرگەسٸن اۋلاق سالدى, كٶمەكتٸ باعالاي بٸلەتٸنٸن كٶرسەتتٸ. اقيقات پەن ادامداردىڭ قولداۋى كٸمنٸڭ تاراپىندا ەكەنٸن دە تٷسٸنگەن ول ەسقاليەۆ پەن ونىڭ كومانداسىنا بارلىق مەسەلەدە جەردەمدەسە باستادى. مەسكەۋ ەميسسارى گەنناديي كولبيننٸڭ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆقا قارسى جوسپارلاعان كەزەكتٸ اۆانتيۋراسى وسىلاي اياقتالدى.
گارتماندى ٷيٸرگە قايتارۋ ەدٸسٸ, شىن مەنٸندە بۇل قايتارۋ بولدى, پولكوۆنيك چەرۆياكوۆقا كەلمەيتٸن ەدٸ, ونىڭ ٷيٸرٸ ەۋەلدەن-اق باسقا بولاتىن. ونى جۇمىستان شەتتەتۋدەن باسقا امال جوق ەدٸ. ول ٷشٸن چەرۆياكوۆ قوعامعا قاۋٸپتٸ كازاك قاۋىمداستىقتارىنىڭ جانداندىرۋمەن تٸكەلەي ٶزٸ اينالىسىپ جٷرگەنٸن دەلەلدەيتٸن سالماقتى دەلەل-دەرەكتەر قاجەت بولدى.
ەسقاليەۆقا ورالدىق كازاكتاردىڭ اگرەسسيۆتٸ وي-نيەتتەرٸ تۋرالى قۇجاتتى دەرەكتەر كەرەك ەدٸ, بٸراق مقك وبلىستىق باسقارماسى باسشىسى پولكوۆنيك چەرۆياكوۆتىڭ ەسەبٸنە سەيكەس بەرٸ تىنىش, ەشقانداي قاۋٸپ جوق دەپ سيپاتتالاتىن. مقك وبلىستىق باسقارماسى باسشىسىنا قاتىستى مەسەلەنٸ بٸرجولاتا شەشۋ قاجەت بولدى. «مەرەيتوي» مەسەلەسٸنە بايلانىستى قۇرىلعان شتابتىڭ كەزەكتٸ وتىرىسىندا ەسقاليەۆ شتاب مٷشەلەرٸن قالانىڭ كەيبٸر كەسٸپورىندارىندا كازاكتاردىڭ قارۋلى توپ قۇرعانى تۋرالى باسقا دەرەكٶزدەردەن الىنعان مەلٸمەتتەرمەن تانىستىردى. مەسكەۋدەن رەسەي اتاماندارى جيىنىنان كەلگەن سۋتياگين دەگەن بٸرەۋدٸڭ جەرگٸلٸكتٸ كازاكتارعا ٶزٸنٸڭ كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ گ.ياناەۆپەن كەزدەسكەنٸن ايتقان, ونىڭ ورالداعى كازاكتار قۇرىلىمدارىنا كونسپيراتيۆتٸك, ياعني جاسىرىن رەجيمگە كٶشۋ جٶنٸندە كەڭەس بەرگەنٸ تۋرالى مەلٸمەت تە ەسقاليەۆتىڭ قولىندا بولدى. ەرينە, وبلىس باسشىلىعى كازاكتاردىڭ وسىنداي پارتيزاندىق ەرەكەتتەرٸن بولدىرماۋ جولىندا شارالار قولداناتىنى انىق. شتاب مەجٸلٸسٸندە ەسقاليەۆ چەرۆياكوۆقا ساۋال تاستادى:
- كازاكتاردىڭ اۆتونومييا قۇرۋعا قاتىستى ٶرشٸپ تۇرعان مەسەلەسٸ سٸزدٸ نەگە الاڭداتپايدى?
چەرۆياكوۆتىڭ جاۋابى شتاب مٷشەلەرٸن تاڭعالدىردى.
- مەنٸڭ كازاكتاردىڭ ەكسترەميزم مەن قانداي دا بٸر قارۋلى توپ قۇرعانىنا كٷدٸكتەنۋٸمە سەبەپتەر جوق, - دەپ مٸز باقپاستان جاۋاپ بەرگەن ول سٶزٸن جالعاستىردى. – سوندىقتان سٸز دە بەيبٸت ازاماتتاردى ٷرەيلەندٸرمەڭٸز.
چەرۆياكوۆتىڭ رەسمي تۇرعىدا بولسا دا وبلىس باسشىلىعىن تىڭداۋعا قۇلقى جوقتىعى انىق بولدى, ول ٶزٸنٸڭ قارسىلىعىن جاسىرىپ تا وتىرمادى. ونىڭ مەسەلەسٸن ەندٸ تەك مەسكەۋدەگٸ, لۋبيانكاداعى مقك-نٸڭ ورتالىق اپپاراتىنىڭ دەيگەيٸندە عانا شەشۋگە بولادى! يە, سول مەسكەۋ ورتالىعىنداعى دزەرجينسكيي ەسكەرتكٸشٸنٸڭ ارتىنداعى سۇر عيماراتتا عانا. بۇل عيماراتتا كەزٸندەگٸ ستاليندٸك جەندەت بەرييا وتىرعان كابينەتتە سول ۋاقىتتا قۇدٸرەتتٸ گەنەرال ۆلاديمير كريۋچكوۆ وتىرعان ەدٸ. مەسكەۋدەگٸ مقك-نٸڭ جوعارى ورگاندارىنا جٷگٸنۋ ٷشٸن وبلىستىڭ باس قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتكەرٸ ۇلتارالىق داۋ-جانجالدى قوزدىرىپ وتىرعانىن دەلەلدەيتٸن داۋسىز دەرەكتەر قاجەت ەكەنٸ سٶزسٸز. چەرۆياكوۆتىڭ قۇپييا تٷردە كازاك جەتەكشٸلەرٸمەن ارالاساتىنى, ولارعا كەڭەس بەرٸپ وتىراتىنى تۋرالى ەسقاليەۆقا ٶز ادامدارى حابارلاپ وتىردى. مەسكەۋدٸڭ تولىققاندى قولداۋىن سەزٸنگەن چەرۆياكوۆ ەسقاليەۆپەن بولعان قىسقا عانا قىزمەتتٸك كەزدەسۋلەردە وبلىس باسشىسى الدىندا اقتالمايتىن جەنە پارتييا وبكومى مقك وبلىستىق باسقارماسى ٸسٸنە ارالاسپاۋ كەرەكتٸگٸن ٷنەمٸ ەسكەرتٸپ وتىراتىن.
سوندا ٷلكەن تەۋەكەلگە بەل بۋعان نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ مقك وبلىستىق باسقارماسى باستىعىنىڭ, ياعني چەرۆياكوۆتىڭ ورىنباسارى, ۇلتى قازاق تۇرىسبەك دەۋلەتوۆتٸ ەڭگٸمەلەسۋگە شاقىرادى. ەڭگٸمەنٸ اشىق, ەركٸن فورمادا ٶتكٸزگەن ول بٷكٸل قازاقستان تاعدىرى تارازى باسىندا تۇرعانىن ايتىپ, دەۋلەتوۆكە قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتكەرٸنٸڭ مٸندەتتەرٸمەن قوسا, قازاق حالقىنىڭ الدىنداعى پارىزى بارىن ەسكەرتتٸ.
بٸر اپتادان كەيٸن تۇرىسبەك دەۋلەتوۆ ەسقاليەۆقا باستىعى چەرۆياكوۆتىڭ كازاك اتامانى كاچالينمەن بولعان ەڭگٸمەنٸڭ تاسپاسىن ەكەلەدٸ. وسى جەردەن مقك وبلىستىق باسقارماسى باستىعىنىڭ «مەرەكەلٸك شاراعا» دايىندىق بارىسىندا كازاك قاۋىمداستىعىنا جان-جاقتى ەرٸ بەلسەندٸ كٶمەك بەرٸپ وتىرعانى انىق بولدى.
ورال كازاكتارىنا قاتىستى احۋال مەن مقك وبلىستىق باسقارماسى باستىعى چەرۆياكوۆتىڭ بۇل مەسەلەدەگٸ رٶلٸ تۋرالى ەسقاليەۆ بٸردەن مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا حابارلادى, ول تٸكەلەي مەسكەۋگە, كوكپ وك مەن كسرو مقك-گە بارۋىنا كەڭەس بەردٸ. جەدەلدەتٸپ مەسكەۋگە ۇشىپ, كرەمل مەن لۋبيانكاداعى جوعارى كابينەتتەرگە كٸرۋگە ەرەكەت جاساۋ كەرەك بولدى.
كوكپ ورتالىق كوميتەتٸندە ورالدىق كازاكتار مەسەلەسٸنە تاڭعالعان ەشكٸم بولعان جوق. مەسكەۋ بۇل جاعدايمەن تانىس ەكەندٸگٸن جەنە «بۇرىن زاڭسىز تاراتىلعان كازاك ەسكەري قۇرامالارىنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋٸنە» مٷددەلٸ ەكەنٸن جاسىرمادى.
«دەموكراتييا دەگەن وسى!» – دەگەن كوكپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ سەكتور مەڭگەرۋشٸسٸ, قازاقستان كۋراتورى نيكولاي ميششەنكو ەسقاليەۆتى كٶندٸرۋگە تىرىستى. – كازاكتارعا قاتىستى ەدٸلەتتٸلٸك ورناتۋ دەيتٸن تاريحي قاجەتتٸلٸك دەگەنٸمٸز وسى!».
وسىعان ۇقساس, بٸراق سەل پەردەلەنگەن مەلٸمدەمەنٸ ەسقاليەۆ كسرو مقك تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى كابينەتٸندە دە ەستٸدٸ.
سول كەزدە ەسقاليەۆكە كسرو مقك تٶراعاسى ۆلاديمير كريۋچكوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولۋدىڭ سەتٸ تٷسەدٸ. ەسقاليەۆ وعان پولكوۆنيك چەرۆياكوۆتىڭ كازاك اتامانىمەن بولعان ەڭگٸمەسٸنٸڭ جازباسىن كٶرسەتتٸ. مقك تٶراعاسى, ٶزٸ تەجٸريبەلٸ مامان, بۇل قالاي بولدى, دەگەن تاڭدانىسىن جاسىرا المادى. دەرەۋ ٶزٸن تەلەفون ارقىلى چەرۆياكوۆقا قوسۋدى بۇيىرعان كريۋچكوۆ ەشقانداي ۋەدە بەرمەستەن, قىسقا قايىردى: «ماعان قاتە اقپارات بەرٸلگەن ەكەن. ٶزٸم اينالىسامىن».
ٷش كٷننەن كەيٸن چەرۆياكوۆ قىزمەتٸنەن بوساتىلىپ, ورالدان كەرٸ شاقىرىلدى. بٸر اپتادان كەيٸن مقك وبلىستىق باسقارماسى قىزمەتٸن تەكسەرۋگە مەسكەۋدەن ٷلكەن كوميسسييا كەلدٸ. مقك وبلىستىق باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى دەۋلەتوۆتٸ دە تەرتٸپتٸك جازا كٷتٸپ تۇرعان ەدٸ. بۇل كەزدە مقك گۋرەۆ وبلىستىق باسقارماسى تٶراعاسى بولىپ كٶتەرٸلگەن دەۋلەتوۆ ۋاقىتشا ورالدا قالدىرىلدى. كەيٸن ول الماتى مقك وبلىستىق باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جٸبەرٸلدٸ. وسىلايشا, ول دا قىزمەتتٸك جولىندا كەدەرگٸگە ۇشىراعان بولاتىن.
بٸر ايدان كەيٸن ورالعا مقك وبلىستىق باسقارماسىنىڭ جاڭا باسشىسى, قازاق تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرگەن جەنە قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن تاماشا بٸلەتٸن اناتوليي درۋجينين كەلدٸ. ونىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە ورالدا تۋىپ-ٶسكەن تەلاعىس تەمەشەۆ بەكٸتٸلدٸ. ول شتابقا ورىن الىپ جاتقان جاعدايدان ٷنەمٸ اقپارات بەرٸپ وتىردى. ەسقاليەۆ ورالداعى مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸندە جاقسى ٶزگەرٸستەر بولادى دەگەن سەنٸمدە بولدى جەنە ۋاقىت كٶرسەتكەندەي, ول قاتەلەسپەدٸ. پولكوۆنيك درۋجينين كەڭەس وداعىنىڭ كٷنٸ تاۋسىلاتىنىن جەنە بٷگٸن بولماسا دا, ەرتەڭ ول مانسابىن تەۋەلسٸز قازاقستاندا جالعاستىراتىنىن, وعان ەندٸ مەسكەۋ ەمەس, الماتى كۋراتورلارىنا ويىسۋ قاجەتتٸگٸن جاقسى بٸلدٸ. سوندىقتان دا درۋجينين مەن وبلىستىق ٸشكٸ ٸستەر باسقارماسىنىڭ جاڭا باسشىسى, پولكوۆنيك ۆلاديمير شۋموۆ كازاك سەپاراتيزمٸن توقتاتۋ مەسەلەسٸندە ورال وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ جاعىنا شىقتى. ەكەۋٸ دە كەيٸن ماراپاتتالىپ, مانساپتارىن تابىستى جالعاستىرا وتىرىپ, گەنەرال شەنٸن الدى.
كٷشتٸك قۇرىلىم بلوگىن تولىقتاي ٶزٸنە قاراتۋ ٷشٸن نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كازاك جەتەكشٸلەرٸ جاعىندا بولعان وبلىس ەسكەري كوميسسارىن دا بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتقاندا بەيتاراپتاندىرا الدى. ورال كازاكتارىنىڭ سەپاراتيستٸك دٷبٸرٸنە وبلىستىڭ ەسكەري باسشىلىعى دا قوسىلعان بولاتىن. ورال قالاسىنىڭ «سوكول» شاعىناۋدانىندا ورنالاسقان ەسكەري بٶلٸم كومانديرٸ, سونىمەن بٸرگە ورال ەسكەري گارنيزونى باسشىسى بولعان گەنەرال-مايور ۆلاديمير راگۋزين كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ ناعىز جاقتاۋشىسى بولدى, تجمك-نى بەلسەندٸ قولدادى.
وبلىستىق ەسكەري كوميسسارياتتا 80 پايىز, ال قالالىق كوميسسارياتتا 95 پايىز ەسكەري قىزمەتكەرلەر سلاۆيان ۇلتى ٶكٸلدەرٸ ەدٸ. وبلىستىڭ ەسكەري كوميسسارى پولكوۆنيك دميتريي كراۆچەنكونىڭ جەكە ٶزٸ كازاكتار جينالىستارىنا قاتىساتىنى تۋرالى مەلٸمەتتەر بولدى. رەسەيلٸك بٸر گازەتتە روستوۆ كازاكتارىنىڭ اتامانى ۆ.پوپوۆتىڭ ماقالاسى جارييالاندى. ماقالادا پوپوۆ كسرو قورعانىس مينيسترٸ دميتريي يازوۆ دون كازاكتارى ۇرپاعى ەكەنٸن جەنە كەڭەس ارميياسىندا كازاك بٶلٸمدەرٸن قۇرۋ يدەياسىن ٶز باسى قولدايتىنىن ايتقان.
وبلىستىڭ ەسكەري كوميسسارى دميتريي كراۆچەنكونىڭ ەكپٸنٸن باسىپ, تٸزگٸندەۋ ٷشٸن ەسقاليەۆ ونىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە پولكوۆنيك گەنناديي مۇقاتاەۆتىڭ تاعايىندالۋىنا قول جەتكٸزدٸ. گەناديي مۇقاتاەۆ ول كەزدە پريبالتيكا ەسكەري وكرۋگٸندە قىزمەتتە بولعان ەدٸ, ۇلتى – قازاق, ورال وبلىسىنىڭ تۋماسى. بۇل ەسكەري وكرۋگتا ەسكەري بٶلٸم باسشىلىعىندا سلاۆيان ۇلتىنا جاتپايتىن ٷش وفيتسەر بولعان ەكەن. ٷشەۋٸ دە بەدەلدٸ قىزمەتكەر ەدٸ. بۇل – تانك پولكٸ كومانديرٸ, پولكوۆنيك گەنناديي مۇقاتاەۆ, موتواتقىشتار پولكٸنٸڭ كومانديرٸ, پولكوۆنيك اسلان ماسحادوۆ, اۆياتسييالىق ەسكادريليا كومانديرٸ, گەنەرال-مايور دجوحار دۋداەۆ. كەيٸنگٸ ەكەۋٸ بٸرنەشە جىلدان سوڭ قىسقا مەرزٸمگە بولسا دا تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن شەشەنستاننىڭ ازاتتىق جولىنداعى كٷرەسٸندە ەلتسيندٸك رەسەيدٸڭ يمپەرييالىق تاسقىنى استىندا قازا تاپتى.
ەسقاليەۆتىڭ مەسكەۋ ارقىلى كٷش سالۋىمەن گەنناديي مۇقاتاەۆ 1991 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە ورالعا وبلىس ەسكەري كوميسسارى ورىنباسارى بولىپ ورالدى. ەسقاليەۆ مۇقاتاەۆتى ەلگە ەكەلۋ ٷشٸن كسرو قورعانىس مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, اۆياتسييا مارشالى ەۆگەنيي شاپوشنيكوۆكە حات جازدى, سونىمەن بٸرگە وسى ٸسكە قازاق رەسپۋبليكالىق سوعىس, ەڭبەك جەنە قارۋلى كٷشتەر ارداگەرلەرٸ كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گەنەرال ساعادات نۇرماعامبەتوۆتٸ جەنە باسقا دا ەسكەري سالانىڭ قايراتكەرلەرٸن قوسقان ەدٸ.
وقيعانىڭ وسىلاي ٶربۋٸ وبلىستىڭ ەسكەري كوميسسارى دميتريي كراۆچەنكو ٷشٸن توسىن جاڭالىق بولدى. 1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸ الدىندا نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ وعان ەڭبەك دەمالىسىن پايدالانۋدى ۇسىندى جەنە شۇعىل تٷردە دەمالىسقا كەتۋٸن سۇرادى. 1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنٸڭ ەڭ قيىن كٷندەرٸندە پولكوۆنيك مۇقاتاەۆ ٶزٸن قابٸلەتتٸ, باتىل دا تاباندى كوماندير رەتٸندە كٶرسەتتٸ, تەرتٸپتٸ ساقتاۋ ٷشٸن ميليتسيياعا كٶمەك رەتٸندە بۇرىنعى جەنە قازٸرگٸ ەسكەريلەردەن جەدەل توپتار جاساقتادى. بٸراق ولاردى پايدالانۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداعان جوق. قىركٷيەك وقيعاسىنان كەيٸن ەسكەري كوميسسار دميتريي كراۆچەنكو لاۋازىمىنان ايرىلىپ, كٶپ ۇزاماي ٶزٸنٸڭ تۋعان ۋكرايناسىنا كەتتٸ.
سول كەزدە ەسقاليەۆتىڭ كٶمەكشٸسٸ بولعان بولات شەكٸموۆ وسى كٸتاپ اۆتورىنا كازاكتار «مەرەيتويىنا» ەكٸ اي قالعاندا پولكوۆنيك گەنناديي مۇقاتاەۆ ەسقاليەۆتىڭ جەكە تاپسىرماسىمەن سۋ جاڭا اڭشىلىق مىلتىقتارىن دايىنداپ قويعانى تۋرالى ايتىپ بەردٸ. ەرينە, ماكاشوۆتىڭ تانكٸلەرٸ ورالعا كٸرسە, اڭشى قارۋى قانداي كٶمەك بەرە الار ەدٸ? بٸراق بۇل قوسالقى مورالدىق قولداۋ بولاتىن. مۇقاتاەۆ دوستارىنىڭ كٶمەگٸمەن يجەۆسكٸدەن ورالعا جاسىرىن تٷردە ەكٸ مىڭداي قارۋ جەتكٸزدٸ, ولار نەگٸزٸنەن قوساۋىز مىلتىقتار ەدٸ. كارتون وراماداعى قارۋلار وبلىستىق كوميسسارياتتىڭ جەرتٶلەسٸندە ساقتالدى. قۋانىشقا وراي, ەشقانداي قارۋ قولدانىلعان جوق, اتىس قارۋى دا, كەيبٸر جٸگٸتتەردە بولعان سۋىق قارۋ دا قولدانىلمادى.
وقيعادان كەيٸن گەنناديي مۇقاتاەۆ وسى مىلتىقتاردى رەسپۋبليكا استاناسىنان كەلگەن قوناقتارعا, ٶزٸمەن اڭعا شىققان اۋدان ەكٸمدەرٸنە, دوستارىنا, فەرمەرلەر مەن اڭشىلارعا سىيعا تارتتى. ەيگٸلٸ پولكوۆنيك اڭشىلىققا قۇمار بولاتىن. ال پولكوۆنيك مۇقاتاەۆتىڭ قازاقستاندا بەيبٸتشٸلٸك پەن تەۋەلسٸزدٸكتٸ قورعاۋ جولىنداعى سول ەڭبەگٸ مەن ەرلٸك ٸستەرٸ ەسكەرۋسٸز قالدى.
1991 جىلدىڭ سوڭىندا دەمالىپ, اڭعا شىعۋ ماقساتىندا ورالعا پريۆولجسك-ورال ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ جاڭا قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك اناتوليي سەرگەەۆ (ورالداعى وقيعادان كەيٸن ورنىنان الىنعان گەنەرال ماكاشوۆتىڭ ورنىنا تاعايىندالعان) كەلدٸ. پولكوۆنيك مۇقاتاەۆ قوناقتى جاڭا تاعايىندالعان وبلىستىڭ ەسكەري كوميسسارى جەنە ورال ەسكەري گارنيزونىنىڭ باسشىسى رەتٸندە قارسى الدى. قولباسشىمەن بٸرگە اديۋتانتى جەنە ٷش گەنەرال بولدى. وسى وقيعانىڭ كۋەسٸ بولعان بولات شەكٸموۆتٸڭ ايتۋىنشا, وبلىستىق كەڭەس تٶراعاسىنىڭ رەزيدەنتسيياسى جانىندا بۋدكالى ەسكەري ماشينا انتەننالار قويىپ قولباسشىنىڭ سول ۋاقىتتا گرەكييادا جٷرگەن قورعانىس مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى پاۆەل گراچەۆپەن بايلانىسىن قامتاماسىز ەتكەن ەكەن.
وتىرىس ٷستٸندە ٶزٸمەن ەرە كەلگەن ادامداردىڭ الدىندا سەرگەەۆ پولكوۆنيك مۇقاتاەۆقا سامارا وبلىسى ەسكەري كوميسسارى لاۋازىمىن, سامارا ورتالىعىنان تٶرت بٶلمەلٸ پەتەر جەنە ەكٸ اي ٸشٸندە رەسەي ارميياسىنىڭ گەنەرالى شەنٸ بەرٸلەتٸنٸن ايتىپ, ۇسىنىس جاسادى. پرەزيدەنت بوريس ەلتسين ٶزٸنٸڭ دوسى ەكەنٸن ايتقان قولباسشى, قولىنان ەلتسين سىيعا تارتقان ساعاتتى شەشٸپ, مۇقاتاەۆتىڭ قولىنا تاققان.
ەلبەتتە, پولكوۆنيك مۇقاتاەۆ بۇل ۇسىنىستان باس تارتتى, تۋعان قازاقستانىندا قىزمەتٸن جالعاستىردى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كٷشتەرٸن قۇرۋعا ٷلكەن ٷلەس قوستى. وتستاۆكاعا كەتەر الدىندا ورال ەسكەري-تەحنيكالىق مەكتەبٸنٸڭ ديرەكتورى بولدى, بٶكەي ورداسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى بٸرنەشە كٸتاپ جازدى, ەسكەري سالا بويىنشا عىلىممەن اينالىستى.
جالعاسى بار...
ارتۋر نىعمەت
