Foto: Artýr Nyǵmettiń kitabynan
Jas qazaq jýrnalist-zertteýshisi Artýr Nyǵmettiń kitaby 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynyń belgisiz betterin ashady.
12 taraý. Oral oqiǵalarynyń sabaqtary
13 taraý. Qazaqtar óz memleketin qalai basqarýy kerek
Sońǵy sóz ornyna
ORALDAǴY TEKETIRES. 1991 JYL 10,11 taraý
12 TARAÝ. ORAL OQIǴALARYNYŃ SABAQTARY
Oral kazaktarynyń jetekshileri de, qazaq patriottary da sol kezdegi teketirestiń shyǵý sebepterine qatysty búginde de óz ustanymynan taimaǵan. «Azattyqtar» kazaktardyń astyrtyn qastandyq daiyndaǵanyna senimdi, al kazaktardyń jetekshileri ózderiniń astyrtyn eshteńe josparlamaǵynyn aitýda. Arada ondaǵan jyldar ótse de bul túiin sheshilmei tur. Sonymen qatar 1991 jylǵy Oral oqiǵalaryna Qazaqstan prezidenti Ákimshiligi tarapynan da, Respýblika parlamenti tarapynan da resmi baǵa berilgen joq, qandai da bolsyn bir ǵylymi zertteý júrgizilgen joq.
Keiingi separatizmniń kórinisteri baiqalǵan kezde Qazaqstan basshylyǵy máseleni odan ári tuńǵiyqqa jiberip otyrdy. Kórinis tapqan separatizmge Astana qanshalyqty keńinen qarap otyr, osy qubylystardyń negizgi sebepteri anyqtaldy ma, ol sebepter joiyldy ma, ol jaǵy bizge belgisiz. Avtoritarlyq qurylymda arnaiy qyzmetter keibir qupiialyq teoriiasyn ádeii asyra kórsetýge, marapat pen pogondaǵy juldyzshalar úshin jalǵan oqiǵalarǵa, arnaiy arandatýlarǵa ózderi múddeli bolatyny da bar. Degenmen, bul jaǵdailardyń ózinde de bolashaq yqtimal separatizmniń nemese territoriia bóligin anneksiialaýdyń saiasi, ekonomikalyq jáne áleýmettik aspektilerin eskermeýge bolmaidy.
Nazar aýdarsańyz, 1991 jyly qyrkúiekte qazaq jerinde, Oral qalasynda bolǵan oqiǵadan keiin Resei imperiialyq uranynan bas tartýdy oilaǵan joq. 1991 jyldyń 7-10 qarashasynda Stavropolde kazak Odaǵynyń Ekinshi Úlken sheńberi ótti. Kazaktar sezi Soltústik Qazaqstannyń, Ońtústik Osetiianyń jáne basqa da «baiyrǵy orys aimaqtarynyń» Reseige qosylýy týraly aitty jáne Resei quramynda kazak respýblikasynyń qurylýyn qoldady.
1994 jylǵa qarai Qazaqstannyń kóptegen oblystarynda kazak uiymdary qurylǵan bolatyn, bul uiymdar bir-birimen jáne Reseidegi kazak uiymdarymen tyǵyz bailanysta boldy.
Sol 1994 jyly Sibir kazaktarynyń sheńberi ótýi josparlanǵan Kókshetaý qalasyna ońshyl baǵyttaǵy orys jazýshysy Edýard Limonov bastaǵan orys ultshyldarynyń desanty keldi. Limonov óz esteliginde jazǵandai, sol jiynda jergilikti kazaktar «Qazaqstan territoriiasyndaǵy kazak jerleri mártebesi» týraly másele kóterýge tiis bolatyn. Ońtústik-Sibir respýblikasy dep atalatyn avtonomiia qurý týraly jariialanyp, onyń quramyna Qazaqstannyń Kókshetaý, Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystary kirýi kerek edi.
Biraq, Limonov mysqyldai bylai dep jazǵan, Kókshetaýǵa kelgen olar jergilikti atamandardyń rýhsyz túrlerin kórdi, Qazaqstan Ulttyq qaýipsizdik komiteti (UQK) agentteri orys ultshyldary desantyn murnynan jetektep júrdi. «Qur qol qaitpas úshin», bolmai qalǵan tóńkeris delegatsiiasy reseilik áskeri garnizondy kórý úshin ary qarai Tájikstanǵa attanady. Jolshybai Almatyǵa toqtaǵan olar sol ýaqytta memlekettik pressada istegen jergilikti jýrnalistiń úiinde túnep shyqqan. Iaǵni, 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynan keiin de orys emissarlary Qazaqstandy erkin aralap júrdi.
Qazaqstan biligi Oral oqiǵalarynan qorytyndy shyǵarsa, bulai bolmaýy kerek edi. Biraq, resmi túrde mundai qorytyndy jasalǵan joq. Tek arnaiy Prezidenttik komissiia deńgeiinde tekserýler júrgizildi, alaida ol komissiianyń qorytyndy qujaty beiresmi túrde jariialandy. Parlament óz tekserýin júrgizgen joq jáne parlamentte Prezidenttik komissiia qorytyndysy tyńdalǵan joq. «400 jyldyq mereitoidy» uiymdastyrǵandarǵa nemese qazaq ultshyl-patriottyq uiymdaryna qarsy qylmystyq nemese ákimshilik aiyp taǵylar bolsa, ol da rezonans týdyrar edi, bilik bul jerde de tezdetip máseleni jaýyp tastady.
Prezidenttik komissiia tóraǵasy, sol kezde Qazaqstan prezidentiniń keńesshisi Serik Ábdirahmanov qujat kólemi tym úlkendigin alǵa tartyp, «1991 jylǵy Oral oqiǵalary týraly anyqtamaǵa» qol qoiýdan bas tartady. Aitpaqshy, «Anyqtamada» Resei tarapynan áskeri qaýip tóngeni týraly eshteńe aitylmaǵan edi. Bul epizod ol kezde aýyzsha talqylandy, Prezidenttik komissiia ony qaraýsyz qaldyrdy, dáleldegen de joq, sonymen birge joqqa da shyǵarǵan joq. Kitap avtorymen áńgimelesken Serik Ábdirahmanov «Makashov tankilerine qatysty» sol 91-shi jyldyń qyrkúiegindegi oiynda ekenin bildirdi:
- Qazaqstan shekarasynda tank diviziiasy turǵany týraly kóp áńgime aityldy. Maǵan bul tolyqtai anyq emes. Bul Boris Eltsin men Mihail Gorbachevtyń bilikke talasqan dúrbeleń kezi edi ǵoi. Kremlde Qazaqstan territoriiasyn anneksiialaý týraly áldeqandai strategiia boldy dep oilamaimyn. Keibir kúshter kazaktardyń jaýyngerlik kóńil-kúiin qozdyryp otyrǵany túsinikti edi, túrli úndeýler de boldy. Eger qaqtyǵys bolyp, jaǵdai baqylaýdan shyǵyp ketkende, kazaktardyń ol memleketten kómek suraityny anyq edi. Ondai jaǵdaida Máskeýdegi ortalyq biliktiń qalai qimyldaitynyn boljaý qiyn. Eń bastysy, halyq birliginiń, «Azat» qozǵalysy jetekshileriniń printsipti berik ustaǵany arqasynda jaǵdaidyń shielenisýine jol berilgen joq.
Serik Ábdirahmanov 1992 jyly Prezidenttik komissiiadaǵy jumysynan keiin Nursultan Nazarbaevtyń ainalasynda kóp kidirgen joq. Sol jyly qoǵamdyq jumysqa aýysty, «Elim-ai» qoryn qurdy, birneshe ret Qazaqstan parlamentiniń depýtaty boldy. Qazir Nazarbaevtyń biligine qatysty syni ustanymda.
1991 jylǵy Oral oqiǵalaryn zertteýshi Nurlybai Sisenbai óziniń «Azat» azattyq jolynda» kitabynda bul oqiǵalardyń áli kúnge deiin tarihi baǵasyn almaǵanyn jazady. Zertteýshi bilik ókilderi arasynan alǵashqy bolyp oqiǵaǵa 10 jyl tolǵan 2001 jyldyń jeltoqsanynda joǵary baǵa bergen Oral oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev boldy.
«Segiz ǵasyrǵa jýyq ýaqytta qazaq eldik pen erlikti de, bodandyq pen bodaýlyqty da basynan keshirdi. Sońǵy eki ǵasyr ishinde qazaq halqy bostandyq jolynda 300-den asa sherý jasasa, keshegi 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵalary qazaqtyń ulttyq táýelsizdigi jolyndaǵy kúresi boldy. Biz Jeltoqsannyń qasyna Oral qalasynda bolǵan 1991 jylǵy Qyrkúiek oqiǵasyn da qoiar edik. Sebebi, ol elimiz ben jerimizdiń, ultymyz ben ulysymyzdyń namysyn aiaq asty etpeý jolynda jasalǵan aq tileýli qozǵalys bolatyn».
Tipti asyra siltep aitylǵan, nemese beitarap pikirdi ustanǵan, bolmasa teris kózqarastaǵy bolsyn ózge resmi tulǵalardyń aýzynan osyndai sózdi estý qiyn. 1990 jyldardyń basyndaǵy joǵarǵy memlekettik sheneýnikter Oral oqiǵalary týraly aitqandy unata bermeidi, olardyń sirek kezdesetin memýarlarynan qyrkúiektegi tóńkeris jaily eshteńe taba almaisyz. Bylaisha aitqanda, «Almaty» Oral oqiǵasy kezinde uiyqtap jatty.
Oral qalalyq halyq depýtattary keńesiniń 1980-1990 jyldary depýtaty bolǵan, sol kezdegi jylý elektr ortalyǵy (TETs) energetikalyq kásiporny direktory Petr Svoik te Oral oqiǵalary sahnasynda kózge túsken edi, keiin parlament depýtaty, tanymal saiasatker boldy. Ol bilik jaǵyndaǵy, oppozitsiialyq jáne jalǵan oppozitsiialyq qurylymdar qyzmetine aralasty. Ol da 1991 jyly Qazaqstan táýelsizdigine eshqandai qaýip tóngen joq degen ustanymda. 2016 jyly «Azattyq» radiosyna bergen suhbatynda Petr Svoik: «Ishki intriga onyń ainalasyndaǵy intrigadan áldeqaida az boldy. Bul meniń syrt kóz retindegi pikirim, qandai da bir kazak jiyndaryna men qatysqan joqpyn. Biraq, menińshe, onda bári tynysh ta beibit ótýi tiis bolatyn», - dedi.
Kitap avtorymen áńgimesinde Oral kazaktarynyń qazirgi jetekshisi Viacheslav Solodilov sol 1991 jyly óz qaýymdastyǵynda eshqandai aram piǵyl bolmaǵanyn aitady. Kazak generaly Solodilov Qazaqstannyń shekarasynda Makashovtyń tankpen jasaqtalǵan áskeri daiyn turdy degen pikirlermen de kelispeitindigin jetkizdi. Búgingi Resei tarapynan tóngen áskeri qaýip týraly áńgimelerge qatysty Solodilov birjaqty pikirde:
- Resei men Ýkraina arasyndaǵydai jaǵdai bul jerde eshqashan bolmaidy. Resei eshqashan bizge kirmeidi. Reseige barǵanda kazaktar menen qazaqtar bizge qysym jasamai ma, dep suraidy. Men únemi beker olai oilaitynyn aitamyn. Men ne oilasam, sony aitamyn. Álbette, keibir máseleler men kemshilikter bar, onsyz bolmaidy. Biraq, jalpy alǵanda, Oral jerinde biz bárimiz tatý turyp jatyrmyz.
Viacheslav Solodilovpen oraldyq kazaktardyń búgini týraly da áńgimelestik. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keiingi 30 jyl ishinde Qazaqstanda kóp nárse ózgerdi, milliondaǵan etnikalyq orystar, millionǵa jýyq etnikalyq nemister, Stalin kezinde deportatsiiaǵa ushyraǵan slavian jáne basqa da halyqtar ókilderi, Hrýshev kezinde kóshirilgen tyń igerýshilerdiń urpaqtary elden ketti. Olardyń ornyna 1990 jyldary aýylsharýashylyǵy oisyraǵan aýyldardan milliondaǵan qazaq kóship keldi.
Qazaqstannyń barlyq qalalarynda jáne jalpy el boiynsha qazaqtar negizgi turǵyndardyń basym bóligin quraidy. Eldi mekender men kóshe ataýlary ózgerýde, barlyq jerde negizinen qazaqsha sóilesýde. Oral kazaktarynda qazir til máselesi bar, olar qazaq tilin bilmeidi, ony oqý ádistemelik jaǵynan qiyn, jumystan qysqartý máselesi onsyz da kóp, sondyqtan kópshiligi Reseige kóship jatyr, - dedi ataman Solodilov.
- Bul úlken másele, halyqtyń kóbi ketip qaldy, ketýge jinalyp otyrǵandar da kóp. Olar osynda oqydy, osynda bilim aldy ǵoi, olar sol bilimderin osy jerde qoldanýy kerek edi ǵoi. Birinshi sebep – bul til. Kópshilikten túsinispeýshilik baryn estimin. Bizde Halyq assambleiasynda tegin qazaq tili kýrstary uiymdastyryldy, kóbi sonda baryp júr, men 70 jastamyn, keibireýi maǵan kúledi, biraq men de sonda baramyn. Keńes kezinde Oralda negizinen orys tili boldy ǵoi. Alaida bizdiń ata-babalarymyz, kazaktar bári qazaq tilin bildi, qatynasta boldy, saýda jasady.
Aitpaqshy, ataman Solodilovtyń kenje uly da Qazaqstannan ketip qalǵan eken. «Ulym ol jaqta balalarymdy ýaiymdamaimyn, deidi. Óz basym ketpeimin, jas bolsam da ketpes edim, Oral – erekshe jer», - deidi ataman.
Etnikalyq orystardyń qazaqtyń qoǵamdyq ómirine sińýi úshin túrli sózdikter shyqsa, qazaq tiline úirenisý úshin memlekettik telekanal táýligine 24 saǵat qazaq tilinde júrse degen tilekterin aitty Viacheslav Solodilov. «Bizge avtobýspen nemese taksimen qatynamaityndai, «Qazaq tili» kýrstary qol sozym jerde bolýy kerek. Qoǵamdyq jiyndarda sinhrondy aýdarma joq, bizdiń Assambleiada qazaq tilinde sóz sóilense, barlyǵy birdei túsine bermeidi».
Oraldaǵy orystardy da sol qazaqtar siiaqty ekonomikalyq máseleler alańdatady. «Memlekettik mekemege jumysqa ornalasý óte qiyn – memlekettik tildi mindetti túrde bilý kerek, orystildilerdiń kóbi ony bilmeidi. Zaýyttardaǵy jumys oryndary qysqartylǵan, tek kásippen ainalysý ǵana qaldy. Kásippen ainalysýǵa bolady, kóbi ainalysyp ta júr, biraq oǵan úlken qarjy, ainalymdy kapital kerek. Biz táýelsiz bolsaq, bárin Qytaidan tasymai, bárin ózimiz isteýimiz kerek», - degen Solodilov osy arada sózin ári jalǵady: «Qazaqstan Reseiden emes Qytaidan qorqý kerek, olar Oral ózeni jáne onyń sol jaq jaǵalaýyna deiingi aimaqqa kóz salyp otyr, al kazaktar mekendeitin Oraldyń oń jaǵynda jumystary joq».
Kazak atamany Solodilov Oralda onomastikaǵa qatysty máseleler baryn aitady. Kóshege berilgen keńestik eski ataýlarmen birge tarihy da joǵalyp jatyr. Osylai bolsa, onda taqtaishaǵa kósheniń burynǵy jáne jańa ataýyn jazyp qoiý kerek. Barlyq sobor, shirkeýler pravoslavie qaýymyna qaitaryldy, alaida «Zenit» zaýyty aimaǵynda qoimaǵa ainalǵan shaǵyn shirkeý bar. Han toǵaiynda, qala shetindegi úlken tarihi saiabaqta Stalinniń biligi tusynda atylǵan qurbandar jerlengen jerde Tabyný sharmyǵy turǵan edi, biraq ormanshylar ony alyp tastady, 30 jyl boiy turǵan sharmyqty qalpyna keltire almai kelemiz. Tarihi úiler buzylýda, Oraldyń kórikti oryndary joǵalyp jatyr, alaida osynda týristik saiahattar uiymdastyrýǵa bolar edi, - deidi Solodilov.
Sońǵy jyldary mektepterdegi orys synyby men balabaqshalardaǵy orys toptarynyń qysqarýyna qatysty da alańdaitynyn jetkizgen ol, orys balalaryn qazaq balabaqshasyna, qazaq mektebine bergen jaǵdaidyń da bolǵanyn aitty.
Árine, osy jaǵdaidy jergilikti bilik te jaqsy bilýi tiis. Qoǵamda osyndai ýaiym bolsa, odan qorytyndy jasap, shara qoldaný qajet. Kremldiń úgit-nasihat mashinasynda «Orys kartasy» dep atalyp ketken oiyndy oinaýǵa sebep qana emes, syltaý da bolmaý kerek. Bul da - 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynyń sabaqtarynyń biri.
Viacheslav Solodilov basqaratyn «Jaiyq-Oral kazaktarynyń Odaǵy» 2023 jyldyń tamyzynda 25 jyldyqtaryn atap ótti. Osy oraida Oralda «Gorod malinovyh zor» kazak ánderi festivali ótti. Festivalda qalanyń qazaq, belarýs, káris, tatar jáne sheshen shyǵarmashylyq uiymdary da óner kórsetti. «Dostyq pen kelisimde ómir súremiz, onsyz bolmaidy. Beibitshilik pen kelisimde ómir súrý úshin Qazaqstan halqy Assambleiasy tarapynan qoldan kelgenniń bárin jasaimyz»,- deidi Solodilov.
Qoǵamnyń birigýiniń, túsinistiktiń úlgisi retinde Solodilov 1991 jyl oqiǵalarynan keiin óziniń «Azat» ulttyq partiiasy Oral bóliminiń jetekshisi Amanjol Zinýllinmen áriptestik qatynasyn aitty. Kazaktar men qazaq belsendileri teketiresi beibit jolmen aiaqtalǵannan keiin Oralda jastar arasynda keibir tóbeles bolyp turdy.
- Bári de bolýy múmkin edi. Shabýyldar boldy, biraq ol jaqta da, bul jaqta da durys oilana alatyn adamdar bolǵan edi. «Zenitte» kontsertti toqtatty, nege? Biz óz meiramymyzdy ótkizer edik te, sosyn Oral jaǵasynda balyq sorpasyn iship, tarqaityn edik. Ataman Kachalinniń eńbegin atap ketken durys, ol jastarǵa eshnársege kóńil aýdarmaýdy aitty, al arandatýshylar kóp boldy. Sosyn ne boldy? Jastar arasynda teketires ol jaqta da, bul jaqta da oryn aldy. Men Amanjol Zinýllinge shyqtym, birinshi ret, ekinshi ret, úshinshi rette de biz bir-birimizdi túsindik. Bul jastardy tynyshtandyrý úshin kerek boldy. Keiin biz Zeinýllinmen ózimizdiń birlesken «Tamyr» kásipornyn qurdyq. 30 jyl birge jumys istedik, egistikter aldyq, egin ektik, bizde traktorlar boldy, ortaq balyq bazary boldy. Barlyq jaǵdaida biz birge boldyq. 30 jyl boiy kazaktar men qazaqtar birge boldyq, bári tynysh.
Oraldaǵy kazaktardyń sanyna qatysty ataman shamamen 50 myń adamdy atap otyr, óitkeni kópshiligi ózderin kazak dep sanaǵanmen, kazaktardyń qoǵamdyq jumystaryna qatyspaidy, ózderiniń tynysh ómirlerin súrip, kazak jiyndaryna barmaidy.
Qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy Oralda «Oral kazaktarynyń patsha taǵyna qyzmetine 400 jyl» tolýy tóńiregindegi shielenistiń beibit túrde aiaqtalǵanyna 30 jyldan astam ýaqyt ótti. Kazaktar men qazaqtardyń qaterge toly sol teketiresi týraly, Oral oblysynyń bir bóliginiń Qazaqstannan bólinip ketý qaýpi týraly eshteńe de bilmeitin urpaq ósti. Mektepterde, tarih oqýlyqtarynda Oral oqiǵalary týraly eshteńe aitylmaidy. Oral mýzeileriniń, tipti «Staryi Ýralsk» jekemenshik mýzeiiniń ekspozitsiialarynda da 1991 jylǵy qyrkúiektiń syzdy kúnderi týraly eshteńe taba almaisyz. Tek keide Oral oqiǵalarynyń qandai bolmasyn bir mereitoilarynda ol týraly qazaq tildi pressa eske alyp turady.
Oraldaǵy jergilikti orys tildi pressa ol týraly eshteńe jazbaidy. Sol oqiǵalardan keiingi 32 jyl ishinde birde-bir jergilikti orys tildi jýrnalist burynǵy Oral oblysy basshysy Nájimeden Esqalievtan oqiǵa týraly suhbat almaǵan. Qazaqstanda ol oqiǵalar jaily buryn sońdy orys tilinde birde bir kitap jaryq kórmegen, bizdiń osy kitabymyzdyń oryssha nusqasy alǵashqysy boldy. Orys tilinde derekti filmderdi taba almaisyz, óitkeni túsirilmegen.
1991 jylǵy Oral oqiǵalaryna kelgende tis jarmaý neni ańǵartady? Barlyq qorytyndysy jasalyp, sebebi anyqtalyp, murajaidaǵy papkalar men kompiýterlik faildarǵa salynyp, arhivke ketti me? Olai emes siiaqty. Oral oqiǵalarynyń basty kýágerleri jariialaǵan derekter onsyz da az, al olardyń kópshiligi búginde ómirden ozyp ketken.
Al bul arada ómir Reseidiń Ýkrainadamen soǵysy syndy jańa geosaiasi shyndyqtardy alǵa qoiýda. 21 ǵasyr basyndaǵy osy eń úlken soǵys nemen aiaqtalatyny jaily boljamdar jeterlik. Bireýler Batys sanktsiialary men áskeri shyǵyndar aýyrtpalyǵyn kótere almaǵan reseilik ekonomika kúiregen jaǵdaida Resei Federatsiiasynyń sózsiz ydyraitynyn aityp jatsa, al bireýler, kerisinshe, ózderiniń ultshyldyq kóńildegi elektoratynyń nazaryn aýdarý úshin Kreml Qazaqstan territoriiasynyń batys bóligin bólip alýǵa áreket jasap kóredi deidi. Reseide avtokratiia ma, Kreml palatasyn Lenin men Stalin bolshevikteri ala ma, nemese Eltsin men Gorbachevtyń ornyna Pýtin keldi me, al ony oppozitsionerler Navalnyi men Hodorkovskii yǵystyrǵysy kele me, báribir, Kreml tynbastan kórshi elderge qaýip tóndirýde.
1992 jyly Oral oqiǵalaryn tekserý boiynsha jumys istegen Prezidenttik komissiia tóraǵasy Serik Ábdirahmanov Qazaqstanǵa tóngen áskeri qaýip sol kezde de bolmaǵan, qazir de joq degen pikirde.
- Men Qazaqstandaǵy ahýal ýkraindyq baǵdarlama boiynsha júrýi úshin eshqandai alǵysharttar joq dep esepteimin. Resei basshylyǵy buǵan múddeli emes. Onyń ústine biz túrik áleminiń bir bóligimiz. Bul jerde Ýkrainamen salystyrýlar jasaýdyń qajeti joq. Meni jalǵyz bir nárse ǵana alańdatady, ol nazarbaevtyq oligarhiia tarapynan bolýy yqtimal arandatýshylyqtar. Olar alysqa ketken joq. Ózderiniń korrýptsiialyq qylmysqa toly izderin jabý úshin olar bárine barýǵa daiyn. Búlik, soǵys pen ultaralyq janjaldar týyndaǵany olarǵa kerek. Reseimen aradaǵy qatynastyń shielenisýine dál osyndai ishki faktorlar sebep bolýy múmkin. Reseidiń ózinde olardyń bizdiń elge shabýyldaýǵa daiyndap jatqan astyrtyn josparynyń eshqandai belgileri joq. Ondai eshteńe joq.
Oral oqiǵasynyń basqa basty qatysýshylary men kýágerleri, sol kezde Reseige qarsy syni kózqarasta bolǵandar búgingi kúni de Qazaqstan biligi saq bolýy kerek degen ustanymda. Sol kezdegi Oral oblysynyń basshysy Nájimeden Esqaliev áńgime barysynda Reseidiń Ýkrainadaǵy soǵysyna qatysty alańdaitynyn jetkizdi. Esqaliev Qazaqstannyń Ýkrainadaǵy, sonymen birge Moldovadaǵy elshisi boldy, sondyqtan da qazirgi qandy qaqtyǵys arenasyndaǵy kúshterdiń ara salmaǵyn jaqsy biledi.
- Bul aýyr jaǵdaiǵa ákelýi múmkin. Resei óz doktrinasynan bas tartpaidy, Ýkrainanyń derbestigin moiyndamai otyr. Ýkraina óz táýelsizdigi úshin kúreste Reseige esh ýaqytta esesin jibermeidi. Bul soǵystyń aqyryn boljaý qiyn. Damokl qylyshyndai qaýip Qazaqstan ústinen de tónip tur. Resei artynda Qytai tur, Ýkraina artynda Amerika tur. Eger naqtylap qarasaq, Qazaqstanǵa Reseiden Ýkraina jaqynyraq, óitkeni eki el de Kreml qolymen jasalǵan ashtyqty bastan keshirdi, eki eldiń de óndiristi aimaqtaryna josparly túrde etnikalyq orystar qonys aýdardy, al bul keiin asyqpai jarylatyn minaǵa ainaldy. Biz Resei men Qytai syndy eki aidahardyń ortasyndamyz. Bizdiń jerimizge kóz tigýshiler de kóp, onyń ishinde Ózbekstan da bar. Biraq bizge beibitshilikte ómir súrý qajet, kórshilermen igilikti qarym-qatynas ornatý kerek.
Oral oqiǵalarynyń qatysýshysy jáne zertteýshisi Muńaidar Balmolda jazǵandai, Oral qalasynyń tarihy kazak qaýymdastyǵy nusqasyndaǵy 1591 jyldan emes, odan edáýir buryn bastalady. 1991 jyly Oralǵa 400 jyl emes, onyń Teke kóne ataýymen qalaǵa kem degende 800 jyl bolǵan edi. Qazaqtar óz tarihyn, óz memleketiniń tarihyn bilýi jáne baǵalaýy qajet. Sol kezde kei imperiialyq taraptar qazaq jerlerine qansha kóz salsa da eshqandai máni qalmaidy.
13 TARAÝ. QAZAQTAR ÓZ MEMLEKETIN QALAI BASQARÝY KEREK
1991 jylǵy Oral oqiǵalary qazaqtarǵa úlken mektep boldy, deidi Nájimeden Esqaliev, halyq patriotttyq seziminiń ne ekenin túsindi. Týǵan jerdi qorǵaý úshin qandai kúshter qajet, qandai qarym-qatynastar bolýy kerek, osynyń bárin sol oqiǵa kórsetti. 1729-1730 jyldardaǵy jońǵar shapqynshylyǵyndaǵy áigili Ańyraqai shaiqasy kezindegidei, 20 ǵasyr sońynda óz jerine qaýip tóngen sátte qazaqtar birige aldy. Oral oqiǵalarynyń tarihi mańyzyn Nájimeden aqsaqal osylai baǵalady.
«Biraq, qazaqtar odan ári ózderi derbes, kúshti memleket qura ala ma, bul endi suraq bolyp tur. Qazirgi jastar bilik pen bailyq basty qundylyq dep sanalatyn rýhta tárbielenip jatyr. Bilim berýdiń qazirgi júiesi patriottyqty úiretpeidi, bul sezim anahronizm retinde qabyldanýda. Búgingi oqýshylar eshteńeni jattap, esine saqtap almaidy, keregin internetten tabady. Elde respýblikalyq jáne oblystyq deńgeidegi basshylar arasynda biliksizdik pen saýatsyzdyq etek alýda, shenge bas iiý men turǵyndarǵa joǵarydan qaraý biliktiń barlyq deńgeiinde taralýda». Oral oqiǵalaryn túiindegen Nájimeden aqsaqal ortaǵa osyndai oilaryn saldy.
«Parkinson zańdary» atty tanymal kitapta irip-shirigen memlekettiń belgileri aitylǵan, onyń basty belgileriniń biri – etek jaiǵan biýrokratiia. Jyldan jylǵa basqarýshy, tekserýshi, nusqaýshy, jazalaýshy organdar sany artýda. Osyndai jaǵdaida jumyssyzdyq pen azyq-túlik baǵasynyń toqtaýsyz ósýi, azamattardyń quqy men bostandyǵy taptalýy oryn alyp, halyqtyń ahýaly nasharlaýda. Bilim sapasy, ásirese joǵary bilim sapasy san soqtyrarlyq. Eger turǵyndardyń saýaty tómendeitin bolsa, jas qazaq memleketi zamanaýi talaptarǵa qalai jaýap bere alady?».
Sonymen qatar Qazaqstannyń bilim júiesindegi, ásirese joǵary bilim júiesindegi daǵdarys tolǵandyryp otyrǵanyn jasyrmaidy. Bul daǵdarys saldarynan ómirdiń barlyq salasynda tájiribesizdik baiqalady. Keńes Odaǵynda kadrlar KOKP monopoliiasynda edi, oqý barlyq deńgeide tegin boldy. Keńestik júiede basqarýshy kadrlar mektep partasynan bastap irikteldi, aldymen pioner men komsomol, keiin olardy partiia, keńes organdarynda iriktedi. Búginde kadr daiarlaýdyń osyndai júiesi joq, onyń ornyna sybailas jemqorlyq pen nepotizm keldi, eski júie buzyldy, jańa júie qurylǵan joq.
Osy arada Nájimeden Esqalievtyń ómiri men qyzmetiniń birneshe eń jarqyn sátterin aitpai ketýge bolmas. Bul jolda oǵan basynan-aq osy ómirdegi kúshtilerdiń birazymen kezdesýge, aralasýǵa týra keldi, jaqyn tanysa kele olardyń barlyǵy birdei gazet sýretterindegidei izgi bolyp shyqpady. Partiialyq qyzmette bilimdi, saýatty maman bolý azdyq etetin edi, Máskeýden ádeii jasalatyn kedergilerge tap bolýǵa týra keletin. Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq komitetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaev eldi uzaq jyldar basqarǵan kezeńde, Keńestik Qazaqstan ekonomikasynyń órleý kezeńinde partiialyq jumysqa kelgendikten Esqaliev taǵdyryna dán riza. Nájimeden Esqaliev ózin Qonaev mektebiniń shákirti dep sanaidy jáne ony maqtan tutady.
Oral oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy retinde Esqalievqa keibir aýqymdy máselelerdiń sheshimin tabý úshin Kreml kabinetterde san ret bolýǵa týra keldi. Ol kabinetterdegi basshylardyń shovinizmi de ony talai tańǵaldyrǵan edi. Qazaqstan keńestik kezeńde resmi túrde Odaqtan erkin shyǵyp ketýge múmkindigi bar, Keńes Odaǵynyń erikti múshesi bolyp eseptelse de, is júzinde otar el boldy, ol týraly Esqalievqa Kreml kabinetterinde abaisyzda esine salyp ta júrdi. Bul tańǵalarlyq jáit bolsa da, Oral obkomy apparatynda da osyndai jaǵdailar kezdesip turdy. Esqaliev qaramaǵyndaǵy keibir qyzmetkerler ózderin Qonaev bastaǵan Almatyǵa emes, tikelei Máskeýge, tipti ekinshi qatardaǵy sheneýnikterge, ásirese resýrstardy bólýge qatysy bar sheneýnikterge ǵana baǵynatyndai ustaityn.
Nájimeden Esqaliev Reseidiń Astrahan oblysy Krasnoiar aýdanynda týyp ósti. Sovhoz agronomy qyzmetinen bastap aimaq basshysyna deiin ósken oǵan Oral oblysy týǵan ólkesine ainaldy. 1980 jyly KSRO Halyq sharýashylyǵy akademiiasyndaǵy oqýyn aiaqtaǵannan keiin Esqaliev Taldyqorǵan oblysy aýylsharýashylyq basqarmasynyń bastyǵy bolyp taǵaiyndaldy, keiin Taldyqorǵan oblysy Taldyqorǵan aýdandyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy bolyp jiberildi. Aýdanda 30 myń gektar sýarmaly jer boldy, osy jerde onyń aýylsharýashylyq ónimderin ósirý boiynsha agronomdyq bilimi paidaǵa asty. Egis qurylymyn joǵary ónimdi sorttarǵa qarai ósirip, Panfilov aýdanyndaǵy dańqty kolhoz tóraǵasy Nikolai Golovatskii ádisin qoldanǵan olar ár gektardan 120-130 tsentner júgeri dánin ala bastady. Soia ónimi de edáýir ósti. Bul úlken serpin edi.
Aýdanǵa saparmen kelgen Dinmuhamed Qonaev júgeri ónimdiligine tańǵalǵan bolatyn, egistik shetinde qolyn kóterip turǵan birinshi hatshynyń fotosýreti bar. Boiy uzyn Qonaevtyń qoly júgeri sabaǵyna áreń jetip turdy. Qonaev Esqalievty baiqap qaldy, osylaisha onyń qyzmeti joǵarylai bastady, onyń negizinde, eń aldymen professionalizm, iaǵni kásibi biliktilik boldy.
Soianyń 30-32 tsentner ónimine tańǵalǵan KOKP OK inspektory Anatolii Parshin onyń birneshe baýyn Máskeýge ala ketken edi, keiin olardyń birin Esqaliev KOKP OK hatshysy Viktor Nikonovtyń kabinetinen kórdi. Sol jyldary Taldyqorǵanǵa tekserýge kelgen KOKP OK qyzmetkeri Ivan Diakovpen Esqaliev endi qatarlas retinde kezdesti. Diakov Astrahan obkomynyń birinshi hatshysy bolǵan edi. Esqalievtyń ótinishimen Diakov onyń týǵan jeri, Krasnoiar aýdany ortalyǵyna deiin jol salýǵa, eki qabat mektep pen muǵalimderge ondaǵan úi salyp berýge kómektesti.
1985 jyldyń qyrkúieginde Nájimeden Esqaliev Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq komitetine shaqyryldy. Dinmuhamed Qonaev Oral oblysyna eń joǵary laýazym obkomnyń birinshi hatshysy bolýdy usyndy. Máskeýde kadrlyq áńgimelesýler kezinde Esqaliev Ózbekstannyń bolashaq prezidenti Islam Kárimovpen tanysyp, aralasty. Kárimov ol kezde Qashqadariia obkomynyń birinshi hatshylyǵyna taǵaiyndalýda edi. Olar aralasa bastady. 1993 jyly egis jinaý naýqanynda Kárimov ózine tán joǵary uiymdastyrýshylyq daǵdysymen Ózbekstannan Kókshetaý oblysyna egis dalasynan dándi qyrmanǵa jetkizýge qajet avtokólikterdi jiberdi. Arada jyldar ótkennen keiin Nursultan Nazarbaev Esqalievty Ózbekstanǵa elshi qylyp jiberýi de kezdeisoq emes edi, ol Esqalievtyń Kárimovpen jeke tanystyǵyn esepke alǵan bolatyn.
Máskeýdegi rásimder kelesi 1986 jyldyń maýsymyna deiin sozyldy, mine, Oral obkomyndaǵy jumys ta bastaldy. Oraldaǵy jumystyń birinshi kúnderinen-aq obkom apparatyndaǵy jaisyz ahýal sezildi, - dep eske aldy Nájimeden Esqaliev. Alǵashqyda buny ol 1985 jyldyń ekinshi jartysyndaǵy aýyr jaǵdailardyń saldary bolar dep túsingen, ol kezde agrarlyq saladaǵy esep berýdegi aýqymdy qosyp jazýlarǵa bailanysty oblystyń birneshe joǵary laýazymdy basshylary jumystan bosatylǵan bolatyn. Biraq keiinirek, keide ashyq túrde baiqalatyn aiyptaýlar men jasyryn kelispeýshilikter ultaralyq negizde ekeni anyqtaldy.
Sahna syrtyndaǵy áńgimelerdiń qainar kózi Qostanaidan aýysyp kelgen obkomnyń ekinshi hatshysy Vera Sidorovanyń kabineti bolyp shyqty. Ol sonymen qatar tula boiyn ultshyldyq býy shalǵanymen de áigili bolatyn. Sol kezdegi keńestik júie osylai edi, respýblikalyq Kompartiianyń birinshi hatshysy nemese oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy jergilikti ult ókili bolsa, oǵan ekinshi hatshylyqqa ózderin Kreml ókilimin dep sezinetin etnikalyq orys taǵaiyndalatyn, basqasha bolmaityn.
Óz ómir jolynda Esqaliev ulyderjavalyq orys shovinizminiń áser-yqpalyn talai bastan keshirgen edi, alaida Keńes Odaǵynda internatsionalizm sózsiz basym bolǵany da ras. Keiingi 1987 jyl barysynda Sidorovamen jaisyz qatynasty boldyrmaý maqsatynda Esqalievqa týra maǵynasynda aitqanda, ter tógýge týra keldi. Qazaqstan Kompartiiasy OK birinshi hatshysy Gennadii Kolbin Sidorovany Esqalievtyń ornyna qoiýdy oilaǵan edi. Qazaqstan Kompartiiasy OK ekinshi hatshysy Saǵidolla Qubashev Esqalievqa KOKP Ortalyq komitetine Máskeýge barýǵa keńes berdi. Tańǵalarlyǵy, Máskeýde oblystyq partiia uiymynyń jańa hatshysyn qoldady, tek usaq apparattyq arandatý boldy. KOKP OK-niń sektor meńgerýshisi, negizinde Qazaqstannyń kýratory jáne birneshe shenqumar qazaqtardyń mansaptyq jolyn qiǵan Nikolai Mishenko ashyq mysqylmen Esqalievqa suraq qoidy:
- Nelikten Sidorova Sizdi «qaskói ultshyl» dep ataidy?
Esqaliev bylai dep jaýap berdi:
- Qazaqtar siiaqty az ulttarǵa qatysty qoldanylǵan «ultshyl» degen termindi pozitivti túrde qabyldaýǵa bolady. Onyń ústine ol «qaskói» sózin qosqan eken, ol «nashar» ultshyl degendi bildiredi.
Burynǵy chekist Mishenko qalyń qasy arasynan Esqalievqa qarap, qýlana kúldi. Bul kúlkide eshqandai jaqsylyq joǵyn Esqaliev ta túsindi. Bul áńgime keiin Oralda jalǵasyn tapty, kremldik kýrator Mishenko bundai detaldardy umytpaityn.
Birde Mishenko Qazaqstan Kompartiiasy OK uiymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi Qýanysh Sultanovpen birge Oralǵa keldi. Shai ústinde Máskeýdiń baiyrǵy sheneýnigi «qaskói ultshyl» sózin eske túsirdi.
- Sonda bul Sizde qalai kórinedi? - dep surady ol Esqalievtan.
- Vera Vasilevna bizdiń oblystaǵy jaǵdaidy jaqsy bildi jáne qazaq turǵyndary úshin aitarlyqtai eshteńe istegen joq, - dedi jaýapty kidirtpegen Esqaliev. – Mysaly, Oralda 70 myń qazaq turady, al munda qazaq tilinde bilim beretin búkil oblysqa bir ǵana mektep-internat bar. Jaqynda ǵana qazaq tilinde tárbie beretin birinshi balabaqsha ashtyq. Meniń balalarym óz ana tilin nashar biledi. Olar ózara orys tilinde sóilesedi. Qazaqtar óz tarihyn bilmeidi. Halyqtan onyń tili men tarihyn alsa, ol halyq joiylyp joq bolatyny belgili. Eger osyǵan sanaly túrde jol bersek, men siiaqty basshylardy qalai ataýǵa bolady?
Esqalievtyń bul sózinen soń kremldik Mishenko astarmen sózin bylai túiindedi:
- Árine, árine, aldaǵy KOKP OK plenýmy aiasynda jiberilgen qatelikter túzetilýi tiis.
1986 jylǵy Jeltoqsannyń tragediialyq oqiǵalaryna bailanysty «qazaq ulshyldyǵy» týraly degen anyqtamasy bar KOKP OK plenýmy qaýlysynyń jobasy daiyn turǵanyn Mishenko biletin edi. Qazaq halqyna tańylǵan bul tańba tek birneshe jyldardan keiin Keńes Odaǵynyń Kommýnistik partiiasy kúiregennen soń ǵana alyndy.
Degenmen Sidorovany Oraldan keri shaqyryp aldy, aldymen Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp ornalasqan ol keiin Qazaqstan ardagerleri Keńesi tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna jyljytyldy.
Kadrlar úshin kezekti «tartysta» utylǵanyn Kolbin túsingen edi, biraq eki jaqtyń salmaǵy teń emes edi. Qazaqstan Kompartiiasy OK birinshi hatshysy retinde Gennadii Kolbin respýblikanyń «iesi» boldy. Keiin ol basshylyqta bolǵan eki jyl ishinde Esqalievtyń jeke basyna jáne tutas Oral obkomyna degen alalaýshylyqty bastan keshýge týra keldi. Máskeý Esqalievtyń janyna etnikalyq orystardan óz adamyn qoiýǵa áreket etetin, bul qimyldardyń túpki maqsaty Oral kazak qaýymdastyǵyn qaita jandandyryp, Oral oblysynyń bir bóligin Reseige qosý eken. Kolbin eshqandai negizsiz Oral oblysynda «ult máselesi» bar dep aiyptap, Oral obkomyna qarsy Máskeýden úlken inspektsiiany aidap saldy.
Tekserýshiler tobyn KOKP OK janyndaǵy partiialyq baqylaý komiteti sektorynyń meńgerýshisi I.Ivanov bastap keldi. Ol buryn Saratov obkomynyń hatshysy bolyp istegen, óz aimaǵyndaǵy qazaqtardy jaqsy biletin jáne, jalpy alǵanda, tilektestik kóńilde bolǵandai kórindi. Komissiia úsh aptaǵa jýyq tekserýmen ainalysty, aýdandarǵa shyqty, qoǵamdyq uiymdar ókilderinen saýal aldy, qalanyń túrli kásiporyndarynda boldy. Aqyry daiyndalǵan anyqtamany kórsetpesten olar ketip qaldy.
Nájimeden Esqalievty KOKP OK janyndaǵy partiialyq baqylaý komiteti jinalysynda esep berý úshin 1988 jyldyń basynda Máskeýge shaqyrdy. Ivanovqa kirgen Esqaliev qujattarmen tanysyp, keibir eskertýler boiynsha túsinikteme jazyp berdi. Sol arada ol KOKP OK partiialyq baqylaý komitetiniń tóraǵasy Boris Pýgoǵa shaqyryldy. Pýgo Keńes Odaǵy basshylyǵyndaǵy eń yqpaldy on tulǵanyń biri bolatyn. Amandasqannan soń Pýgo kofe suratty. Olar demalys bólmesine kirdi. Osy jerde Pýgo ashyqtyǵymen Esqalievty tańǵaldyrdy:
- Jas kezińizde Siz komsomolda istedińiz be? Sizben bir jerde kezdesken siiaqtymyz.
1964 jyly Orta Aziia respýblikalary men Qazaqstan astanalarynan institýttardaǵy komsomol komitetteriniń hatshylary BLKJ (VLKSM) Ortalyq komitetine shaqyrylǵan bolatyn. Olardy Latviia komsomoly Ortalyq komitetiniń birinshi hatshysy Boris Pýgomen tanystyrǵan edi. Onyń basshylyǵymen Orta Aziianyń komsomol jetekshileri bir ai boiy ideologiialyq otriad retinde 1965 jyldyń jazynda Aljirde ótetin Stýdentter men jastar festivaline qatysýǵa ázirlikten ótti. Biraq ol elde tóńkeris boldy da, josparlanǵan sharalar iske aspai qaldy. Sol «ideologtar» ishinde Qazaq aýyl sharýashylyq institýty komsomol komitetiniń hatshysy Nájimeden Esqaliev ta bolǵan edi.
Osylaisha eske alyp, ózara pikir almasyp otyrǵanda bir saǵattai ýaqyt ótti. Kenet Pýgo Esqalievtan:
- Oblystyń ulttyq quramy qandai? - dep surady.
- Qazaqtar - 58 paiyz, orystar -33 paiyz, - dep jaýap berdi Esqaliev. – Oblysta 80-nen astam ult ókilderi turady.
- Iá, bul arada mynadai suraq týyndady, - dep jalǵastyrdy Pýgo. – Sizdiń oblystyq partiia uiymyn basqarǵan ýaqytyńyzda qazaqtardan alynǵan nomenklatýralyq kadrlar 39-dan 56 paiyzǵa ósken. Sizdiń eki jyl jumys merzimińizde mundai ósý kóp emes pe?
Esqaliev eshqandai alalaý joqtyǵyn túsindirdi. Nomenklatýraǵa sovhoz, kolhoz basshylary qabyldandy, al ol jerde qazaq turǵyndar basym. Sonymen birge qalanyń keibir kásiporyndaryna basshylyqqa olardyń vedomstvolarymen kelisilgen jas, jergilikti halyq ókilderi keldi, ol vedomstvolardyń kópshiligi osynda, Máskeýde.
- Degenmen, oblys pen qalanyń basqarý bóliminde jergilikti kazaktar ókilderi bar ma? - dep surady Pýgo.
Óz tańdanysyn jasyra almaǵan Esqaliev buǵan da túsinik berdi. Tap mundai «kazaktar» degen ult tarihta bolǵan joq. Bir kezde orys kniazdyqtarynyń shetinde jaqsy ómir izdep, kóship-qonyp júrgen olardy «qashqyndardan» shyqqan deidi. Kazaktar ózderin áskeri sosloviege jatqyzady, patsha kezinde olardy qarýlandyryp, kórshi halyqtar men taipalardyń jerlerin tartyp alý úshin paidalandy. Báribir, orystardyń ózderi kazaktar týraly bir kezderde «kazak áskerlerinde» qyzmet etkender degendi aitady. Bunyń bári revoliýtsiiaǵa deiin boldy. Keńes kezeńinde «kazak kadrlary» týraly eshqandai statistika bolǵan joq. Biraq qazirgi oraldyq kazaktar ózderin ak kazaktardy jeńgen qyzyl kazaktardyń urpaǵymyz dep aitady jáne ony maqtan tutady.
Boris Pýgo endi qazaqtar tarihy týraly surady. Pýgonyń shynaiylyǵyna kózi jetken Esqaliev endi oǵan qazaqtar tarihynyń negizgi kezeńderi týraly, ásirese orys patshalyǵynyń otarlaýy, ol otarlaýda kazak qaýymdastyǵynyń aiaýsyz jazalaýshy qural bolǵany týraly áńgimelep berdi. Esqalievty muqiiat tyńdaǵan Pýgo «óte qundy aqparat» bergen oǵan alǵysyn bildirip, senimdi daýyspen bylai dedi:
- Siz Kolbinmen onsha jaqsy qatynasta emes siiaqtysyz. Onyń aitýynsha, partiialyq kadrlardy tańdaý, irikteý máselelerine jaýapty KOKP OK hatshysy Razýmovskii joldas menen sizderdiń partiia uiymdaryńyzdy jiti tekserýdi jáne Oral obkomy birinshi hatshysynyń qyzmetin baiyppen, uiymdastyrý qorytyndysyna deiin qarastyrýdy suraǵan edi. Men mundai qorytyndy jasaýǵa negiz kórip turǵan joqpyn. Biraq, saq bolyńyz. Siz Keńes Odaǵyndaǵy obkomdardyń eń jas birinshi hatshylarynyń birisiz, komissiiada oblys eńbekkerleri men kommýnisteri arasynda Sizdiń bedelińiz joǵary eken degen pikir qalyptasty. Ádette, biz jinalysqa obkomdardyń birinshi hatshylaryn shaqyrmaimyz, biraq Sizge qatysty osylai bolýyn Kolbin surady. Endi Siz úshin osyndai qiynshylyqtar bolmaidy dep senemin. Qazir Sizden Oralmen habarlasyp, jinalysqa ekinshi hatshyńyzdy jiberýińizdi suraimyn. Shyn júrekten Sizge igi ister men jetistikter tileimin. Saý bolyńyz!
Nájimeden Esqaliev KOKP OK-niń «jazalaýshy» organynyń birinshi basshysy kabinetinen áńgimege jáne ózine bólingen kóńilge qanaǵattanǵan kúide shyqty. Sonymen birge Oral kazaktary týraly aimaqtyq másele KOKP OK basshylyǵy úshin úlken qyzyǵýshylyq pen alańdaýshylyq týǵyzyp otyrǵany anyq boldy. Bul 1988 jyly oryn alǵan oqiǵa, al Esqaliev bolsa, eki jyldan keiin Kommýnistik partiia tarap tynatynyn, Oral kazak qaýymdastyǵy MQK nusqaýlarymen qalpyna keletinin, zańdy túrde tirkelip, Qazaqstan egemendigine qarsy talaptaryn ashyq túrde bildire bastaitynyn elestete almaǵan.
Qalyptasqan daǵdy boiynsha, Máskeýden keter aldynda Esqaliev Eski alańdaǵy KOKP OK ǵimaratyna kirdi. Dálizde KOKP OK-niń burynǵy inspektory, Qaraqalpaq obkomynyń birinshi hatshysy, Qazaqstanda tanymal aqyn Kákimbek Salyqov kezdesip qaldy. Qaitar jolda túrli taqyrypta áńgimelesken olar qonaq úi qasyna toqtady. Avtomobilden túsken boida Esqalievqa jaqyndańqyraǵan Salyqov sybyrlap:
«Kolbinnen saq bol, sen týraly kóp aityp júr. Oblystyń partiialyq jumysynyń qupiia bóligine qoly jetken bireý Máskeýge jetkizip júr. Men kezdeisoq Qazaqstan týraly aqparatty baiqap qaldym, ishinde sizdiń oblys ta bar», - dep aitty.
Jariialylyq, qaita qurý emes pe, Gorbachev Keńes Odaǵy ekonomikasy men Kommýnistik partiiaǵa reforma jasaýǵa tyrysýda, biraq ainalada sol úrei men sóz tasýshylyq, barlyq jerde «aǵa ulttyń» kózderi men qulaqtary júrdi. Nájimeden Esqalievqa shovinizmniń shekten shyqqan kórinisterimen betpe-bet kezdesýge, tipti kútpegen jerlerde kezdesýge týra kelgen edi.
Jaýlap alýshylar kelgen jeriniń shyn ieleri týraly eshqandai derek qaldyrmaý úshin osyndaǵy eskertkishterdi joq qylyp otyratyny tarihtan belgili. Osyǵan uqsas jaǵdai Oral oblysynyń bir kezde keńestik áskeri poligonǵa merzimsiz paidalanýǵa berilgen jerlerinde de boldy. Ol jerlerdiń «jańa ielenýshileri» ózderin óte erkin ustady, jergilikti bilikten eshkimdi moiyndaǵan joq. Eshkimdi eskertpei, eshkimge habar bermei-aq olar Oral oblysy jerinde úsh jerústi jáne úsh áýe atom qarýy synaǵyn jasady. Al jerasty synaqtar qanshama ret boldy? Ol týraly tek múgedek bolyp dúniege kelgen sábiler men qumdaǵy kúiip ketken kógaldardy kórip, boljaýǵa ǵana bolatyn edi.
Osy poligondarǵa qatysty birneshe oqiǵa Nájimeden Esqalievtyń esinde qaldy. 1988 jyly KOKP OK Esqalievty KSRO Joǵarǵy Keńesine depýtattyqqa kandidat etip usyndy. Sailaýshylarmen kezdesý úshin ol bir kezde Bókei handyǵynyń ortalyǵy bolǵan Orda aýylyna keledi, aýylǵa sonymen birge Ahtýba sailaýshy-áskerilerdiń ókilderi de keledi. Astrahan, Volgograd oblystarynyń shyǵys bóliginde shoǵyrlanǵan áskeri bólimderdiń myńdaǵan ofitseri ádette Qazaqstanda tirkeýde boldy, bul da Máskeýdiń shovinistik saiasatynyń bir bóligi bolar, baiyrǵy halyqty birtindep yǵystyra otyryp, Qazaqstan jerine nyq tamyr jaiý.
Jinalysta Orda aýylynyń turǵyndary Keńes Odaǵy parlamentine usynylǵan Esqalievtyń kandidatýrasyn qoldap sóz sóiledi. Raketalyq bólim komandiri general I.Lýkin de sóz sóiledi. Odan keiin jas ta jigerli polkovnik A.Tretiakov sóz aldy. KSRO parlamentiniń bolashaq depýtatyna tezis-tapsyrystardyń birinde onyń aýzynan kelesi sóz shyqty:
«Joldas obkomnyń birinshi hatshysy, biz, aviatorlar, Sizdiń kandidatýrańyzdy qoldaimyz. Mende mynandai ótinish bar: biz ol týraly sovhoz basshylaryn eskertip otyramyz, áskeri jattyǵýlar kezinde malshylar jattyǵý aýmaǵynan tezirek shyqsyn. Áitpese, bizdi «eki aiaqtylardan» góri «tórt aiaqtylar» jaqsy túsinetin jailar jii bolyp turady».
Osylai, bir artyq sózi joq, dál osylai! Oiyn aqtarǵan áskeridiń bul kúpirlik sóziniń maǵynasyn alǵashqyda kóbi túsinbei de qaldy.
Qaramaǵyndaǵy qyzmetkeri úshin general Lýkin keshirim surai bastady. Qandai aqymaqtyq jasaǵanyn túsingen polkovnik te keshirim surady. Biraq zalda yzaly daýystar qarqyny arta bastady, ashýlanǵan adamdar bárine de daiyn edi, bókeilik revoliýtsionerlerdiń urpaqtary áskerilerdiń dórekiliginiń ne ekenin jaqsy biletin. Bul anaiy tártipsizdik mindetti túrde qaraýsyz qalmaitynyn aitqan Esqaliev zaldy tynyshtaldyrǵan edi.
Keiinirek, halyq depýtattary sezinde Nájimeden Esqaliev Taldyqorǵan oblysy kezindegi qyzmetinen biletin eski tanysy marshal Dmitrii Iazovqa kirdi. 1980-shi jyldary Orta Aziialyq áskeri okrýgin basqarǵan Iazov Taldyqorǵanda jii bolatyn. Dostyq áńgime barysynda Esqaliev oǵan tekseris júrgizý jáne sol polkovnik Tretiakovty jazaǵa tartý týraly depýtattyq saýalyn tapsyrdy. Keiin de osy másele boiynsha birneshe ret telefon soqty. Aqyrynda sol keńestik ofitser formasyndaǵy mádenietsiz soldafondy aýystyrýǵa qol jetkizdi. Onyń ornyna general Iýrii Klishin taǵaiyndaldy, onymen Oral oblysy basshylyǵy jaqsy qarym-qatynasta boldy. Klishinniń kómegimen «Súiindik» sovhozy jerinde jattyǵý kezinde snariad, bombalardan tolyq qirap qalǵan «Handar jerlengen» oryn tabyldy.
Bul jer Bókei Ordasynyń basty panteondarynyń biri bolatyn. Sol ekspeditsiia quramynda Oralda qurylǵan «Qazaqgaz» ulttyq kompaniiasynyń prezidenti Eset Ázerbaev ta boldy. Arabsha jaqsy biletin ol uly kúishi Dáýletkereidiń ziratyn tabý úshin qiraǵan tastar arasyn uzaq aqtardy. Keiin uly kompozitordyń múrdesi Ordada qaita jerlendi.
General Iýrii Klishin sol siiaqty Nájimeden Esqalievqa ordalyqtardyń aitýymen aǵartýshy-ǵalym Muhamed-Salyq Babajanov jerlengen eski zirat qorǵanyn tabýǵa kómektesti. Ǵalym ózin osy Bókei handyǵynyń eń batys shegindegi Torǵai selosy mańyna jerleýdi amanattaǵan eken. «Batystan kelýshiler bizdiń babalarymyzdyń jerin kóptep ala bastady. Meniń ziratym olarǵa kedergi bolsyn», - degen eken ol sońǵy sózinde.
- Bul týraly maǵan kórnekti ǵalym, pýblitsist Salyq Zimanov aitqan edi, - deidi Nájimeden Esqaliev. – Mine biz eski qorymdar ornyndamyz, úlken zirattan eshteńe qalmaǵan. Barlyq tastar men qorshaýlar býldozermen taptalyp, ysyrylyp tastalǵan, al olardyń ornyna basqa jer tappaǵandai, áskeriler baqylaý pýnktin salǵan. Myna sumdyqty kórgen bizdiń qasymyzdaǵy el aqsaqaldarynyń kózine jas keldi. Bul da osy aimaqtaǵy qazaqtar tarihyna qatystynyń barlyǵyn joiýǵa baǵyttalǵan Máskeýdiń arsyz saiasatynyń taǵy bir kórinisi edi. Ol sonymen birge kóne eskertkishterge qatysty adamgershilikke jatpaityn vandalizm men qatygezdik bolatyn. Osy jer qorshalyp, uly jerlesimizdiń basyna qulpytas qoiyldy.
Sol kúnderi Esqalievqa kórshi Gýrev oblysynyń ákimi Ǵaziz Aldamjarov telefon shaldy. Oraldyqtardyń áskerilermen tartysy týraly bilgen ol osy áskeri zonada bolǵan basqa bir óreskel oqiǵa týraly aityp berdi.
Birde Obninskiden ǵalymdardy shaqyrǵan Aldamjarov olarmen jáne áskerilermen birge Azǵyr aýylyna keledi. Azǵyrda qazylǵan shahtalarda iadrolyq jarylystar jasalatyn. Poligonnyń «Arzamas-16» ataýy boldy. Sońǵy jyldary jarylystar jasalǵan joq. Biraq radioaktivti gaz shyǵýy baiqalǵan edi, onyń izin jabý úshin áskeriler kórshi sovhozdan tehnika jalǵa alǵan. Býldozermen iadrolyq shuńqyrlardy kómgen traktorshynyń ózi tiisti deńgeide radioaktivti gazdan qorǵalmaǵan bolyp shyqty. Buǵan ashýlanǵan ǵalymdar Máskeýdegi áskeri vedomstvo atyna narazylyq hatyn jiberedi. Nájimeden Esqaliev pen Ǵaziz Aldamjarov antiiadrolyq «Naryn» qozǵalysyn uiymdastyrý, iadrolyq jarylys pen zymyran synaqtarynan zardap shekken eki oblystyń turǵyndaryna kómek qorlaryn qurý jóninde kelisti.
Biraq áskeri poligon jerlerin retke keltirý, sol siiaqty Batys Qazaqstan oblysyna kelgen sheteldik investorlarmen teń qarym-qatynas ornatý jónindegi Nájimeden Esqalievtyń josparlary tolyq oryndalmady, Almaty nemese basqa jerlerge túrli laýazymdarǵa aýysý týraly prezident Nazarbaev tarapynan jasalǵan usynystar qyzmet babyn ózgertip jiberdi. Bul usynystar men ózine degen erekshe kóńil tórkinin tolyq túsine almaǵan Esqaliev usynystardan bas tartyp júrdi. Sóitse, bul «qamqorlyqtyń» artynda Batys Qazaqstan munai-gaz salasyna kire bastaǵan sheteldik dep atalatyn, al naqtysynda reseilik investorlar tur eken.
Esqalievqa óz adamdary Kókshetaý oblysy ákimshiliginiń basshysyn aýystyrǵaly jatqanyn habarlady. Keiin belgili bolǵandai, jumys istegen 11 ai ishinde ol bar ekonomikany jeke tulǵalarǵa berip jibergen eken. «Kazselhoztehnika» oblystyq birlestigi, avtobazalar men qurylys trestileri, klýb, balabaqsha, kitaphana ǵimarattary, áli jer qory týraly zańnama bolmasa da malsharýashylyq keshenderi men aýylsharýashylyq jerleri. Múmkin osyndai «yntaly jumysy» úshin ony jekeshelendirý boiynsha vitse-premer laýazymyna taǵaiyndap, ornyna Esqalievty jyljytý kózdelgen bolar. Osylaisha ary qarai Esqaliev týǵan el ishinde, jaqyn shetelderde 11 jylǵa jýyq basqa qyzmetterde júrdi. Aldymen Kókshetaý oblysy ákimshiligi basshylyǵyna aýystyryldy, keiin diplomatiialyq qyzmetke, elshi bolyp Ózbekstanǵa, Tájikstanǵa, Ýkraina men Moldovaǵa jiberildi. Elshilik qyzmetti qurmet túrindegi aidaý dese de bolady.
1990 jyldardyń basynda qazaqstandyq diplomatiia áli qalypqa túspegen bolatyn, barlyǵyn nólden bastaýǵa týra keldi, alaida jumys jaýapty da qyzyqty edi, este qalarlyqtai kezdesýler de, alǵan áser de kóp boldy.
Nájimeden Esqaliev keibir burynǵy partiia-keńes qyzmetkerleri sotsializm ideialaryna opasyzdyq jasaityn, bilik olardy oppozitsiialyq partiialar men qozǵalystarǵa iritki salý maqsatynda shtreikbreher retinde paidalanatyn, dep taǵy bir-eki qyzyq oqiǵany mysalǵa keltiredi. Nájimeden-aqsaqal zeinetke shyqqannan keiin onyń bedeli men printsipti memlekettik qairatkerligin paidalanbaq bolǵan qyzyq oqiǵalar bolǵan.
2003 jyldyń kúzinde Esqalievqa Oralda bolǵan parlament depýtaty Vladislav Kosarev telefon soǵyp, kezdeskisi keletinin aitty. Olar eski dostardai kezdesti, Kókshetaýda Kosarev kásipodaq keńesin basqarǵan edi. Jergilikti basshylar ishindegi tájiribeli partiia qyzmetkeri Kosarev Esqalievqa óz biliktiligimen, minez ashyqtyǵymen unaityn. Mine, endi ol Esqalievtyń úiinde qonaq bolyp otyr, ózi kóńildi, sózqumar ol dastarhandaǵy asqa, quiylǵan belarýs gorilkasyna, úi iesine arnaǵan ásire maqtaýlaryn aiap qalmady. Birazdan keiin ábden ashyldy. Ol alǵashqy betinde «Lenin minberde» degen ataqty súret basylǵan, barlyǵy tutas qyzyl túste basylǵan «Pravda» gazetine kóz salýdy usyndy. Esqaliev gazet quryltaishysy kim eken dep qarady. Kommýnistik partiia. Partiialyq biletiniń signaldy danasyn kórsetken Kosarev odan saiyn tańǵaldyrdy. Ol dál burynǵy Kommýnistik partiia biletiniń kóshirmesi bolyp shyqty. Bilette tek múshelik jarna tólengenin kórsetetin betteri ǵana joq.
Kosarevtiń jańalyqtary munymen bitken joq. Kezekti riýmkiden keiin Esqalievqa jaqyndap otyrǵan ol qarlyǵyńqy daýyspen sybyrlai bastady:
- Nájimeden Ihsanovich, biz Sizben burynnan tanyspyz. Meni qoishy, Sizdi búkil respýblika jaqsy biledi, baǵalaidy. Siz qazir diplomatsyz.TMD-daǵy barlyq ispen tanyssyz. Der kezinde qaityp keldińiz. Qazir Qazaqstannyń bar saiasi alańdarynda jańa partiialar qurylyp jatyr. Biz de, burynǵy idealdaryna adal kommýnister, Kompartiiany qaita qurýdy uiǵardyq. Tym sabyrly da tegeýrindi Ábdildin basqaryp otyrǵan bizdiń burynǵy partiia kúireýdiń aldynda tur. Basshylyqqa bizge tájiribeli de bedeldi tulǵalar kerek. Sondyqtan da Sizge partiianyń teń tóraǵasy laýazymyn usynamyz.
Bul áńgimeni ázer tyńdaǵan Esqaliev bar shydamyn boiǵa jinap oǵan jaýap berdi:
- Shynymdy aitsam, bundai satqyndyqty men qazirgi buralqylardyń kez kelgeninen kútsem de, Sizden kútken joqpyn. Siz de «ekijúzdi Ianýsqa» ainaldyńyz ba? Jaqsy, ýaqyt synyna shydamadyńyz, ózińizdi asyrap ósirgen partiiadan teris ainaldyńyz, biraq qubylmaly bolmasańyz jáne myna túkke turǵysyz gazetsymaǵyńyz ben jasandy biletińizben masqara bolmańyz. Bizdiń jerimizdiń qaiyrymdylyǵy sonsha, ol jerdi myna Siz sekildi usaq adamdar da basyp júr. Al, endi, keshirińiz, ketińiz bul aradan!
Áńgimeniń tosynnan ózgergenine Kosarev abyrjyp, sasyp qaldy. Birden aiyqty, biraq túsinikti eshteńe aita almady. Qolyndaǵy gazetin myjǵylaǵan ol stolda dirildep qaldy. Esqaliev oǵan turýǵa belgi berdi. Ornynan turǵan ol muryn astynan birdeńelerdi aityp, keshirim surady da tezirek syrt kiimin alyp, esikke qarai bettedi. Azdap tynyshtalǵan Esqaliev tereze aldyna keldi. Qala ortalyǵyna qalai shyǵaryn bilmegen onyń «qonaǵy» áli esik aldynda júr eken. Syrtqa shyqqan Esqaliev qolyn kóterip, ótip bara jatqan bir mashinany toqtatyp, Kosarevti otyrǵyzdy da, kólik esigin jaqsylap japty. Avtokólik esigin ǵana emes, Kosarevpen aradaǵy qatynas esigin qatty, máńgige japty.
Nájimeden Esqaliev ózin basqa partiiaǵa shaqyrǵan taǵy bir osyndai jaǵdaidy eske túsirdi, ol partiianyń maqsattary igilikti bolsa da, alǵashqyda Esqaliev oǵan sengen joq. 2000-shy jyldardyń basynda Qazaqstan biligindegi jas qairatkerler arasynda bir tolqý, aýytqýlar anyq baiqalyp turdy. 2003 jyldyń qyrkúieginde Minskiden shyqqan Nájimeden Esqaliev jolda Máskeýge túnep, kelesi kúni Oralǵa kelgen edi. Erteńgi kúni úidegi telefonǵa qońyraý soǵyldy. Telefonnan Qazaqstannyń Reseidegi elshisi Altynbek Sársenbaevtyń daýysyn estigen ol tańyrqap qaldy. Sársenbaev sózbe-sóz tómendegini aitty: «Nájimeden Ihsanovich, Sizdi bizdiń elshilikke kirip shyǵady dep oilap edim. Sizben bir óte mańyzdy is týraly sóileskim kelip edi».
Esqaliev: «Altynbek, biz Sizben buryn kezdespegen ekenbiz. Bul joly da Sizdi alańdatýǵa ondai qajettilik bolǵan joq. Siz meniń diplomatiialyq qyzmetten merzimimnen buryn ketkenimdi biletin shyǵarsyz. Bul taqyrypqa qandai bolsa da áńgime qozǵaýdyń qajeti bola qoiar ma eken?» -dep jaýap berdi. Alaida Altynbek sózin ary qarai jalǵady: «Sizben burynyraq tyǵyz qatynastar jasaýǵa múmkindik taba almaǵanyma ókinishtimin, árine. Biraq endi ruqsat etseńiz, telefonmen bolsa da bir nárseni habarlasam ba deimin. Meniń seriktesterim jańa saiasi partiia qurý baǵytynda uiymdastyrý jumystaryn bastaýǵa nyq bekinip otyr. Qazaqstannyń on shaqty belgili qairatkeri bul jumysqa qatysýǵa kelisti, onyń ishinde Sizdiń týysyńyz, Irandaǵy elshi Tólegen Júkeev te bar. Men de elshilik qyzmetten ketemin. Elde bizdi budan da mańyzdy ister kútip tur. Óte mańyzdy kezeń. Partiianyń ázirge shartty ataýy – «Aq jol». Meniń joldastarym Sizge partiianyń saiasi keńesi quramyna kirýge usynys bildiredi».
Demokratiialyq baǵyttaǵy bolashaq partiianyń mindet-maqsattary týraly aitqan ol Esqaliev kandidatýrasy týraly óz negizdemesin jetkizdi.
- Shynymdy aitsam, men ózimdi azdap yńǵaisyz sezindim, «Bul ne passaj? Múmkin bul bopsalaý bolar degen suraqtar mazalady, - dep eske aldy Nájimeden Esqaliev. – Biz úshin mańyzy bólek elde Altynbek elshilik qyzmetin salystyrmaly túrde jaqynda bastady, Nazarbaevtyń joǵarylatqan kadry, jerlesi. Tipti ol qansha daryndy bolsa da, memleket basshysynyń qamqorlyǵynsyz jas shaǵynda biliktiń joǵary eshelonynda saiasi jáne ideologiialyq jumystyń eń mańyzdy salalaryn kim basqarady. Jobalanǵan partiia basshylyǵy quramy da kúmándandyrdy, taǵdyrǵa ókpesi joq elge belgili tulǵalar. Usynylǵan taqyryptan sypaiy túrde ainalyp ótý qajet boldy.
Osyndai kútpegen «syilyǵy» úshin Sársenbaevqa alǵysyn bildirgen Esqaliev bylai dedi: «Esińizde bolsa, kezinde men el basshylyǵynda belgili arandatýshylyq sipattaǵy «Bai bolyńdar!» uranyna ashyq qarsy shyqqan azdaǵan oblys basshylarynyń biri boldym. Qazir bolsa, qartaidym, endigi ómirimdi balalarym men nemerelerime, múmkin bolsa saiasi memýarlar jazýǵa arnaǵym keledi. Sonda ǵana qoǵamǵa kóbirek paida keltiremin dep oilaimyn».
Ózimen qoshtasqan Altynbek Sársenbaevtyń intonatsiiasynan Esqaliev onyń bergen jaýabyna riza bolmaǵanyn baiqady. Eldegi odan keiingi jaǵdailar Sársenbaevtyń sol áńgimede shynaiy bolǵandyǵyn kórsetti. Tez arada iri oppozitsiialyq qairatkerge ainalǵan Altynbek Sársenbaev 2006 jyldyń aqpanynda qaza boldy, ony atyp óltirgen edi.
Kúsh jiyp alǵan oppozitsiia Nazarbaev biligine ashyq qarsy shyqqan 2000-shy jyldardyń qyzý tartysqa toly oqiǵalary búginde qoǵamdyq ómirdiń kóptegen salalarynda «tymyq» kúige aýysqandai. Alaida memlekettik basqarý júiesi ózine salynǵan milliardtaǵan biýdjettik aqshany aqtap otyr ma? Keńes Odaǵy kezinde kadrlar KOKP monopoliiasynda bolǵany belgili, oqý barlyq deńgeide tegin boldy. Qazir kadrlardy tárbieleý, irikteý júiesinde anarhiia men improvizatsiia baiqalady, baǵynyshtynyń biliktili, kásibiligi emes, onyń jeke berilgendigi basty ólshem bolyp qaldy, barlyq jerde sybailas jemqorlyq ústemdik qurýda, dep alańdaidy Nájimeden Esqaliev.
Ekonomikadaǵy, ideologiiadaǵy búgingi zardaptardyń sebebin bárinen izdeitin boldyq, tek ózimizden izdemeimiz, ózimizdiń kadr tańdaý men qoiýdaǵy ziiandy, teris júiemizden izdemeimiz. Barlyq kadrlyq ózgerister bir sheńber ishinde júredi, al ol jyldar óte kele tozdy. Kútkendegidei, «júie» ulttyq tragediiaǵa ainaldy.
Nájimeden Esqaliev jas kezinde «Talovka» sovhozynda bas agronom bolyp istep júrgen ózin Oral partiia obkomynyń birinshi hatshysy Shapet Qospanovtyń qalai baiqaǵanyn aitady. Oblys boiynsha saparlary kezinde baiqap, keiin nazarda ustaǵan Qospanov keiin óz bastamasymen ony qyzmet mansaby baspaldaǵymen júrgizgen eken. Jumysty oryndady ma, onda kelesi satyǵa.
Nájimeden Esqalievtyń oiynsha, kadrlardy irikteý men taǵaiyndaýdyń keńestik júiesi ornyna kelgen prezidenttik vertikal Nursultan Nazarbaev kezinde atalmysh keńestik júieni aýystyra almady, kerisinshe, qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda degradatsiia, iaǵni keri ketý bastaldy. Nazarbaevtyń adal da ádil qoǵam qurý, aldyńǵy urpaqtyń basqarý tájiribesin saqtai otyryp, jańa menedjment tárbieleýge basymdyq berý týraly ýádesi oryndalmady. Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń qoǵamda buryn-sońdy bolmaǵan jáne negizinen óz halqyna qarsy baǵyttalǵan eksperimentter men jaǵdailar oryn aldy.
- Óz táýelsiz elimizdi ózimizge qurýǵa berilgen múmkindikpen qanattanǵan biz osyndai ýáde-sózdiń shynaiylyǵyna sendik. Ol úshin ekonomikalyq alǵysharttar da boldy. Biz óz jeriniń bailyǵyna halyq ózi ie bolady dep oiladyq. Imperiialar taraǵannan keiin burynǵydan eshteńeni qiratpai-aq óz damýy úshin qolda bar ekonomikalyq jáne kadrlyq áleýetti tabysty paidalana bilgen Aziia-Tynyq muhit aimaǵyndaǵy jas memleketterdiń tájiribesi bizge tanys bolatyn, – dep Nájimeden Esqaliev óz oiyn túiindedi. – Meniń oiymsha, prezident Nazarbaevpen jumys, buryn partiialyq jumystaǵydai, ózara senimge qurylýy tiis, biz seriktes bolýymyz kerek dep oiladym. Prezidentke keibir sózderim nemese memleket múddesine qaishy keletin úkimettiń keibir qadamdaryna aitqan synym unamai qalǵan kezder boldy. Óz kózqarasymdy qorǵai otyryp, keide memleket basshysyna qarsy bolǵan kezderimde men ol óziniń burynǵy seriktesterine erkin oilaýǵa múmkindik beredi dep oiladym jáne oǵan negiz de boldy.
Nájimeden Esqaliev iri munai kásiporyndaryn jeke qolǵa berýge, bizdiń agrarly elimizdiń negizi – kolhoz, sovhozdardy taratýǵa, joq qylýǵa qarsy bolǵanyn aitady. «Bolashaǵy joq» nemese sheneýnikterdi ustap qarjy únemdeý degen syltaýmen ondaǵan aýdandar men aýyldyq keńester taratyldy, al qarapaiym ǵana ómir súrý qajettilikterinen aiyrylǵan aýyl halqy sol turǵylyqty oryndaryn tastap, qalaǵa kelýge májbúr boldy. Qalada da jumys oryndary jedel qarqynmen qysqardy. Qazaqstannyń táýelsizdigi jyldarynda júzdegen aýyl, órkendep turǵan agrokeshender men kombinattar qurdymǵa ketti. Qazaqstanda aýylsharýashylyq ónimderin milliondap óndirýdiń qajeti joq, munaimen-aq dáýletimiz artady, bárin syrttan satyp alatyn bolamyz, al halyq qalalarda jaily jaǵdaida ómir súredi degen baǵyttaǵy áńgimeni halyq joǵary deńgeidegi bilik ókilderinen talai estidi. Biraq olai bolmai shyqty.
Nájimeden Esqaliev sol kezdegi bir jaǵdaidy da eske aldy. Sheteldik investorlarmen kelissózder kezinde memleket múddesin qorǵaýǵa tyrysqan ol bir kezde qorytyndy qujattarǵa Almatyda qol qoiylǵanyn, al Batys Qazaqstan oblysy ákimshiliginiń pikiri eskerýsiz qalǵanyn biledi. Bórli aýdanyndaǵy eldegi eń iri «Qarashyǵanaq» gazokondensat ken ornynda birde britandyqtar, italiandyqtar ielik ete bastady, ondaǵan keńesshilerin ákeldi jáne keshendi damytý kelisimine qatysty oblys basshylyǵyna óz talaptaryn qoidy. Kelisimniń kóptegen baptarymen, ásirese shart merzimi, jeke deldal firmalardyń qatysýy, birlesken kásiporynnyń qurylymy, tabys pen bonýstardy bólý týraly baptarmen oblys ákimshiligi kelisken joq.
- Eń ókinishtisi, KSRO gaz óndirisi ministri, meniń baiyrǵy jaqsy tanysym Viktor Stepanovich Chernomyrdin sheteldikterdi qoldady, shyn máninde solar jaǵynda boldy. Men onymen birneshe ret sóilestim, áńgimeniń jaily tustary da, jaisyz tustary da boldy, áńgime barysynda men oǵan oblys basshysy retinde maǵan Qazaqstan aimaǵynyń múddesi birinshi orynda ekenin túsindirýge tyrystym, - dep eske aldy Nájimeden Esqaliev. – Bir jerlerde Chernomyrdin menimen kelisse de negizinen qarsy boldy, kerisinshe meni óz pozitsiiamdy ózgertýge kóndirýge árekettendi. Aqyrynda menimen kelise almaǵan olar Almatydan Qazaqstan joǵary basshylyǵyna shyǵatyn ózge joldy tapty, bizdiń kelisimimiz, qolymyz ben vizamyz kerek bolmai qaldy.
2010 jyly Viktor Chernomyrdin Qazaqstan parlamentiniń depýtaty Elena Tarasenkomen birge Bórli aýdanynda boldy. Aýdan ákimi Bolat Shákimovtyń onyń qurmetine uiymdastyrǵan ústel basynda ol Esqalievtan eski tanystary Eset Ázerbaev («Qazaqgaz» ulttyq kompaniiasynyń burynǵy prezidenti) pen Sýhan Kamalov («Qarashyǵanaqgazprom» kompaniiasynyń burynǵy bas direktory) týraly surap, olarǵa sálem aitty, Esqalievtyń ózine jáne sheteldikterge kóp kedergi jasaǵanyn eske aldy. Ol kezde Qarashyǵanaq ken ornynda gazokondensatty alýdy odan ári damytý jobasyndaǵy bul printsipialdy menedjerlerdiń eshqaisysy da onda jumys istemeitin. Bul tańǵajaiyp ken orny áli kúnge deiin reseilik Orynbordaǵy qaita óńdeý zaýytyna bailanyp tur, keńestik kezeńdegi kindik áli kesilgen joq.
- Qoǵamdy áleýmettik janjaldarǵa, narazylyq pen bilikke senimsizdiktiń artýyna ákelgen memleket táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde azamattar múddesin qorǵaýda ádil tóreshi bolǵysy kelmeitin siiaqty, - dep oiyn túidi Nájimeden Esqaliev. – Tabiǵi kórikti oryndar, saiajailar, ózen jaǵalaýlary men taý shatqaldary, basqa da adam densaýlyǵy úshin mańyzdy oryndar úkimet tóńiregindegi toptarǵa emes, halyqqa tiisti bolýy kerek. Reiderliktiń el qaýipsizdigine qater tóndirip, densaýlyq, bilim, ǵylym salalaryna da taralýy alańdatady. Jalpy men jeke degen ólshemderdiń teńgerimi buzylyp, jekeniń salmaǵy artyp ketti.
1991 jyly óz jeriniń pushpaǵyn qorǵaýdyń naqty úlgisin kórsetken qazaqtar óz Otanynyń táýelsizdigin, onyń memleketqurýshy áleýetin odan ary qarai da kózdiń qarashyǵyndai saqtaýǵa mindetti. Qazaq halqy syrtqy qater aldynda uiymdasa alatynyn, birige alatynyn búkil álemge kórsetti. 1991 jylǵy Oral oqiǵalary qazaq halqynyń boiynda Mahambettiń rýhy áli bar ekenin kórsetti.
Ǵalamdyq qaýipter aiasynda 1991 jylǵy Oral oqiǵalary umytylýmaýy kerek. Qoǵam jańa tarihta osyndai ádeii umyttyrylǵan oqiǵalardy bilýi qajet. Áitpese, separatizm, ultshyldyq nemese dini ekstremizm týyn jamylǵan osyndai jaǵdailar Qazaqstannyń basqa aimaqtarynda da qaitalanýy yqtimal.
SOŃǴY SÓZ ORNYNA
Bolat Shákimov,
Qazaqstan Kompartiiasy Oral obkomy
birinshi hatshysynyń burynǵy kómekshisi
Qadirli oqyrman, «Oraldaǵy teketires. 1991 jyl» kitabynda kópshilikke beimálim Oral oqiǵalary jan-jaqty baiandalyp otyr. Nazar aýdarǵan bolsańyz, eki jaqtyń da kózqarastary berilgen, sonymen qosa, osy umyttyrylyp jiberilgen oqiǵalardyń tolyq kartinasy sipattalǵan osyndai kitapty buryn sońdy eshkim jazǵan joq. Keńes Odaǵynyń qulaýyna úsh ai qalǵanda, Almatydaǵy respýblikalyq biliktiń únsiz jatqan kezinde Qazaq KSR territoriiasynyń bir bóligin bólip alýǵa jasaǵan Máskeýdiń áreketine bailanysty osy taǵdyrly oqiǵanyń hronologiiasy kóz aldymyzdan qaitadan ótti. El táýelsizdigin qorǵap qalýdyń bar aýyrtpalyǵy Nájimeden Esqaliev basqarǵan Oral oblysy basshylyǵyna tústi. Qazaqstan territoriiasynyń tutastyǵyn myńdaǵan qarapaiym azamattar qorǵap qaldy.
Oral partiia obkomynyń birinshi hatshysy Nájimeden Yqsanuly Esqaliev, talasy joq, óz ishki dúnietanymy bar jáne kóptegen máseleler boiynsha Qazaqstannyń birinshi tulǵasynyń pikirinen bólek óz ustanymy bar erekshe tulǵa boldy. Onyń ashyq aitqan áńgimelerinen kópshilik oqyrmanǵa 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynyń aitylmai kelgen syrlary belgili boldy. Osy kitapqa bergen suhbatynda ol otyz jyldan astam buryn Qazaqstannyń munai men gazǵa bai batys aimaǵynda, Oralda tutanǵan saiasi daǵdarystyń órbýin naqty derekterdi ashyp kórsetti.
Kitapta biz Esqalievty Oraldaǵy qandy qaqtyǵystyń aldyn alǵan sharanyń tikelei uiymdastyrýshysy men qatysýshysy retinde kóremiz. Sol tarihi oqiǵalardyń rólin baǵalaý men óz kózqarasyn aiqyndaý úshin oqyrman kóptegen buryn belgisiz bolǵan qyzyq derekterdi tabady. Qyzmetime bailanysty men ózim de sol oqiǵalardyń kýási boldym.
Men osyndai qyzmetke, qyzý saiasilanǵan ýaqytty kezdeisoq keldim.1991 jyldyń basynda Almaty saiasattaný men basqarý institýtyn (burynǵy Joǵarǵy partiia mektebi) bitirer kezde Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq komitetiniń bólim meńgerýshisi Qýanysh Sultanov maǵan óz kómekshisi laýazymyn usyndy. Ol kezde kóptegen máseleler boiynsha pikirles bolyp júrgen Serik Ábdirahmanov Almaty meri Zamanbek Nurqadilovtiń orynbasary bolyp istep júrdi, ol da ózine shaqyrdy, biraq men oqýǵa deiin turǵan, eńbek etken týǵan aýdanyma asyqtym. Biraq Tasqala aýdanymda maǵan jumys orny joq bolyp shyqty.
Oralǵa bir kelgen sátte partiia obkomyna kirip, Serik Ábdirahmanovqa telefon soqtym, ol endi Qazaqstan prezidenti keńesshisi bolyp istep júrgen edi. Ol maǵan Almatyǵa kóship kelýdi nemese obkomnyń birinshi hatshysyna kirýdi usyndy, oǵan men týraly tapsyryp qoiatynyn aitty.
15 minýttan keiin men obkomnyń birinshi hatshysy Nájimeden Esqalievtyń aldynda otyrdym. Men kabinetke kirgen boida ol «Serikti qaidan bilesiń?» dep surady. Bizdiń ortaq «dosymyz», KOKP OK qyzmetkeri, Qazaqstan kýratory Nikolai Mishenko ekenin, onyń qatysymen ekeýmizde de úlken qiynshylyqtar bolǵanyn aitýǵa týra keldi. Qaita qurýdyń qyzǵan kezinde sovhoz partkomy hatshysy bolǵan men bas keńestik gazet «Pravdaǵa» KOKP quramynda jeke RKFSR (RSFSR) Kommýnistik partiiasyn qurýdy usynyp maqala jazdym, óitkeni KOKP ózimen Resei kompartiiasyn aýystyryp, odaqtas respýblikalar kompartiialary mártebesin tómendetip tur. Eń úlken odaqtas respýblikada óziniń Kompartiiasy bolmaýy nonsens.
Maqala jariialanbady, ol «Pravda» redaktsiiasynan KOKP OK-ge, al ol jerden bir jyldan keiin Mishenko nusqaýymen Qazaqstan Kompartiiasynyń Ortalyq komitetine tústi. Ol kezde men Joǵarǵy partiia mektebi tyńdaýshysy jáne partkom múshesi edim. Rektor A.S.Qalmyrzaevpen birge men Qazaqstan Kompartiiasy OK hatshysyna shaqyryldym. Hatshy bos bolmady da biz onyń qabyldaý bólmesinde uzaq otyryp qaldyq. OK hatshysynan keiin meni bólim meńgerýshisi I.Romanovqa kirgizdi. «Stalin kezinde dál osy ideia úshin Leningrad obkomynyń birinshi hatshysy Kýznetsov atylǵan edi, al seni KOKP-ny ydyratý áreketiń úshin eń az degende partiia qatarynan shyǵý jazasy kútip tur», dedi ol. Meniń boiymda bir ystyq jalyn, bir salqyn diril qaqty. Partiiadan shyǵyp, qoǵamdaǵy óz ornyma degen barlyq úmitten aiyrylyp, týǵan aýylyma qalai baramyn?
Meniń isimdi partiia jarǵysy boiynsha aldymen Joǵarǵy partiia mektebi partiia komiteti qaraý kerek bolatyn. Olar meni partiiadan shyǵarǵan joq, eskertýmen shekteldi. Elde júrip jatqan, qarqyn alǵan Qaita qurý yqpal etken bolar.
Mine, obkomnyń birinshi hatshysy Esqaliev menimen áńgime barysynda túrli beiresmi aǵymdar, qozǵalystarǵa qatysty qyzyǵýshylyq bildirdi. Jarty saǵat áńgimeden keiin ol tańerteńge deiin beiresmi qozǵalystarmen jumys boiynsha usynystar daiyndap ákelýge tapsyrma berdi. Kelesi kúni meniń usynystarymmen tanysqannan keiin Nájimeden Esqaliev ózine obkom partiiasy apparatynyń basshysyn shaqyryp, meni kómekshi retinde jumysqa alǵysy keletinin aitty. Shtat boiynsha bir kómekshi bar, al ekinshini bolmaidy dep ýáj aitqan apparat basshysy qarsy ekenin bildirdi. Biraq obkomnyń birinshi hatshysy sheshimdi qabyldap qoiǵan edi, bir saǵattan keiin men ózimniń jańa jumys kabinetimde otyrdym.
Obkomnyń birinshi hatshysy kómekshisi qyzmetiniń alǵashqy jumys kúnderinen bastap, men qainap jatqan ózgeshe Oralǵa qaityp kelgendei boldym. Kún saiyn bir mitingiler, kazak sheńberleri nemese jańadan shyqqan demokrattardyń jiyndary bolyp jatty. Men osy jiyndardyń barlyǵyna barýǵa, barlyǵy týraly basshyma baiandap otyrýǵa mindetti boldym. Bastyqta menen basqa onyń aǵymdaǵy tapsyrmalaryn oryndaityn negizgi kómekshisi A.Dáýletjanov boldy.
Sol kezde shyǵa kelgen Tótenshe jaǵdai jónindegi memlekettik komitet (TJMK) búliginiń birinshi kúni, 1991 jyldyń 18 tamyzy meniń esimde erekshe saqtaldy. Erteńgi 7.30-da oblys basshysynyń qabyldaý bólmesinde men MQK basqarmasy bastyǵy A.M.Drýjinindi, OII basqarmasy bastyǵy V.G.Shýmovty, oblys prokýroryn, áskeri bólim komandiri, Oral áskeri gornizonynyń bastyǵy general V.F.Ragýzindi jáne taǵy da birneshe adamdardy kórdim. Barlyǵy TJMK-ni talqylap, oqiǵanyń qalai órbitinin boljap jatty. Olardyń bireýi OII basqarmasy bastyǵy V.G.Shýmovtan endi kimge baǵynatynyn surady, Máskeýge me, álde jergilikti bilikke me?
- Men oblystyq keńes tóraǵasy Esqaliev pen Qazaqstan prezidenti Nazarbaevqa baǵynatyn bolamyn! - dep ol daýysyn kótere jáne anyq jaýap berdi.
V.G.Shýmovtyń jaýaby jinalǵandardy tań qaldyrdy, oblys militsiiasy basshysynyń osy jurt kútpegen málimdemesi keiin jalǵasyn tapty. TJMK-den birneshe aidan keiin polkovnik Shýmov táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh ishki ister ministri bolyp taǵaiyndaldy.
Obkomda sol kúni tolqýshylyq basym boldy. Qaladaǵy keibir áskeri zaýyttar men qala biligi TJMK-ni qoldap shyqty. TJMK-ge qatysty ahýal lakmýs qaǵazy siiaqty obkomnyń keibir qyzmetkerleri betperdesin ashty. Syrt kózge tynysh ta baiqaýsyz kórinetin keibir bólim meńgerýshileri men nusqaýshylary jigerlenip shyǵa keldi, «kóp uzamai bári óz ornyna keledi, basqa tártip bolady» dep ózgeshe sóilei bastady. Ár kabinet pen dálizderde pikirtalas júrip jatty, bári endi kimge, Máskeýge me, álde Almatyǵa baǵynamyz ba degen máseleni talqylap jatty.
Kópshiligi bunyń búlik ekenin túsindi, biraq Qazaqstan basshylyǵy TJMK-ni aiyptaǵanǵa deiin eki-úsh kún ishinde pikirtalas jalǵasyp jatty, keibireýler bir-birine artyq ta sóilep qoidy. 1991 jyly tamyzdyń sońynda Kommýnistik partiia ydyrady, partiia obkomy taratyldy, biz Esqalievpen birge jumysty odan ary jalǵastyrdyq, ol halyq depýtattary oblystyq keńesi tóraǵasy dárejesinde oblystyń birinshi basshysy bolyp qala berdi.
Oraldaǵy saiasi ómir burqyraǵan qarqynyn tómendetken joq, kún saiyn derlik mitingiler ótip, odaqtyq bilik qoltyqtaryna sý búrikken kazaktar óz sheńberlerine jinaldy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty jáne «Vozrojdenie» qozǵalysynyń jetekshisi Viktor Vodolazov jýyqta Oral oblysy territoriiasynda kazak avtonomiiasy qurylatynyn aityp júrdi, Oral partiia qalalyq komitetiniń burynǵy birinshi hatshysy Valerii Djýnýsov bastaǵan «Demokratiialyq Oral óńiri» qozǵalysymen birge jaqtastaryn jinap júrdi. Gorbachev kazaktardyń avtonomiiaǵa quqyn resmi moiyndady jáne jinalystardyń birinde N.Nazarbaev jáne respýblikanyń basqa basshylary aldynda Oral oblysyndaǵy kazaktar máselesine bas hatshynyń nazaryn aýdarǵysy kelgen N. Esqalievty dóreki túrde ursyp tastady.
Kazak jetekshileri 1991 jyldyń 15 qyrkúieginde «Oral kazaktarynyń Resei imperiiasyna qyzmetiniń 400 jyldyǵyn» atap ótýdi surady. Oral oblysynyń basshylyǵy mereitoi barysynda Oral kazaktary avtonomiialyq oblysy jariialanýy múmkin dep alańdady, buǵan naqty negiz boldy. Nájimeden Esqalievtyń basshylyǵymen ótetin jinalystarda Oral oblysy shekarasynda tank polki turǵanyn, kazaktardyń suraýymen-mys polk Oralǵa kirýge daiyn ekenin baiandalatynyn men ózim de estidim. Bul aqparat qalada úrei týǵyzbaý úshin qupiia boldy. Kazaktarǵa toitarys berý úshin Oralǵa qazaq qoǵamdyq uiymdarynyń júzdegen músheleri keldi, olar negizinen Almatydan bolatyn.
«Azattyqtardyń» reseilik kazaktarmen qyrkúiektegi qarsylastyǵy qarsańynda oblys ortalyǵy áskeri qimyldar teatryna uqsap turdy, papahadaǵy, altyn pogon men epoletteri bar áskeri formadaǵy onshaqty kazak generaldary, polkovnikteri men esaýldary qala ortalyǵyn asyqpai aralap júrdi. Oralǵa Resei joǵary atamany, Gorbachevtiń jerlesi Aleksandr Martynov keldi. Qala ortalyǵy teatr alańy siiaqty edi, qyzyqtaýshylar men barlyǵyna tańyrqai kóz tastaǵan kezdeisoq adamdar da kóp boldy. Bas alańda «Vesti» baǵdarlamasynyń jýrnalisteri reportajdaryn túsirip, suhbattaryn alyp jatty, Búkilodaqtyq televidenieden ǵana kórinetin basqa da tulǵalar kózge shalyndy.
Qyrkúiek oqiǵalarynyń naǵyz qyzǵan kúnderi biz oblys basshynyń aǵa kómekshisi Amangeldi Dáýletjanov ekeýmiz qabyldaý bólmede, ústelge qonyp júrdik. Nájimeden Esqalievtyń ózi jumys kabinetin tastaǵan joq, «azattyqtar» men kazaktar qaqtyǵysyn boldyrmaý úshin úzdiksiz jiyndar men kezdesýler ótip jatty.
OII basqarmasy bastyǵy V.G.Shýmov oblys basshysynyń qaýipsizdigi úshin qasyna ofitserleriniń biri, sambodan KSRO chempiony Ramazan Nurmashevty qoidy.
Qala ortasynda, «Zenit» zaýyty mańynda aiaqastynan túsiniksiz oqiǵalar bolyp jatty. Qarsylastyq shegine jetken kezde býyrqanǵan kópshilik aldynda oblys imamy Zeinolla men vladyka Antonii jalyndy sózderin aityp, toqtaýǵa, qantógisti boldyrmaýǵa shaqyrdy. Zaýyttyń Mádeniet saraiy ainalasynda kúshtik qurylymdardyń shebi turdy.
Tek ortaq kúsh-jiger men qimyl arqasynda áreń degende qaqtyǵystyń aldy alyndy, «azattyqtardyń» ekpinimen kazaktardyń «mereitoilyq» jiyny toqtatyldy, Reseiden kelgen kazak qonaqtary avtobýstarmen qaladan shyǵarylyp, poiyzǵa otyrǵyzyldy.
1991 jylǵy qyrkúiektegi Oral oqiǵalarynyń basty qorytyndysy – túrli ult ókilderinen quralǵan oraldyqtardyń birigýi, qazaqtar men jergilikti kazaktardyń aqylǵa toqtaýy arqasynda beibitshiliktiń saqtalyp qalǵandyǵy. Búginde Oral óńirinde qazaqtar men kazaktar ǵana emes, basqa da etnikalyq top ókilderi tatý-tátti turyp jatyr.
Artýr Nyǵmet
ORALDAǴY TEKETIRES. 1991 JYL, 1,2 taraý
